Leerdoelen H10: evolutie
§10.1 fossielen
1. Ik kan beschrijven hoe een fossiel kan ontstaan en daarbij uitleggen welk
soort weefsels meer kans maken op fossilisatie dan anderen
Een fossiel is een goed bewaard spoor of resten van een organisme uit het verre
verleden. (Afdruk in gesteente). De vorming van fossielen, fossiellatie, begint vaak
wanneer bodemlagen een dood organisme luchtdicht afdekken.
Een dood organisme kan in een droge en/of koude omgeving goed bewaard blijven.
Harde weefsels, zoals botten, schalen, tanden en schelpen, bevatten mineralen en
blijven beter bewaard. Zachte weefsels zoals spieren en organen vergaan snel door
bacteriën en hebben alleen in uitzonderlijke omstandigheden kans op fossilisatie.
Haar en veren fossiliseren zelden.
2. Ik kan uitleggen op welke twee manieren de leeftijd van een fossiel geschat
kan worden en daarbij de volgende begrippen gebruiken: isotoop,
halveringstijd, gidsfossiel
● Vergelijken van de ouderdom van fossielen
Gidsfossielen zijn fossielen waarmee de ouderdom van een aardlaag ten opzichte
van een of meerdere aardlagen vast te stellen is. Vind een paleontoloog een fossiel
uit een aardlaag dat ongeveer 450 miljoen jaar oud is. Dan zijn andere fossielen uit
dezelfde aardlaag ook zo oud. (De ouderdom van het fossiel hebben onderzoekers
bepaald aan de hand van fossiele planten zoals varens).
● Absolute ouderdomsbepaling
Voor een absolute ouderdomsbepaling gebruiken onderzoekers de natuurkundige
eigenschappen van radioactieve elementen. De hoeveelheid radioactieve atomen in
een steen of fossiel is de maat voor de ouderdom. Voor veel elementen zijn de
isotopen bekend. Isotopen zijn verschillende vormen van een element. Door de
verhouding van een bepaalde isotoop en zijn vervalproduct te meten, en rekening te
houden met de halveringstijd (de tijd die nodig is voor de helft van de isotoop om te
vervallen), kan men de ouderdom bepalen.
§10.2: soorten veranderen
1. Ik kan uitleggen wat een mutatie is, welke soorten mutaties er zijn en
mutagene invloeden noemen die de kans op mutaties verhogen
Een mutatie is een verandering in het DNA. Mutagene invloeden zijn
omgevingsfactoren die de kans op mutaties verhogen. Voorbeelden zijn:
● Radioactieve straling (zoals UV- en röntgenstraling)
, ● Chemische stoffen (zoals sigarettenrook)
● Virussen kunnen genetisch materiaal in gastheercellen invoegen en mutaties
veroorzaken.
Er zijn verschillende soorten mutaties:
1. Puntmutatie: Het veranderen van een enkel aminozuur (één enkel
DNA-base) in een eiwit.
2. Chromosoommutaties: Verandering groter dan één base.
3. Genoommutatie: Een verandering in het chromosomenaantal
2. Ik kan uitleggen hoe een mutatie kan leiden tot een nieuw allel en een
verandering in fenotype, en onder welke omstandigheden de mutatie aan
nakomelingen wordt doorgegeven
Een mutatie kan leiden tot een nieuw allel en dit nieuwe allel kan resulteren in een
verandering in fenotype. Een mutatie wordt alleen aan nakomelingen doorgegeven
als deze optreedt in de geslachtscellen van een organisme.
3. Ik kan uitleggen hoe genetische variatie in een populatie vergroot wordt door
mutatie en recombinatie
- Als beide ouders een willekeurige combinatie van de helft van hun
chromosomen doorgeven aan de nakomelingen, heet dat recombinatie. Dit
proces zorgt ervoor dat elk individu een unieke mix van de ouderlijke genen
krijgt. Hierdoor ontstaan nieuwe combinaties van allelen, zelfs zonder nieuwe
mutaties.
- Een mutatie is een spontane verandering in het DNA die een nieuw allel kan
creëren. Dit nieuwe allel voegt unieke genetische informatie toe aan de
genenpool, wat bijdraagt aan de variatie binnen de populatie.
Alle verschillende allelen in een populatie noem je een genenpool.
4. Ik kan verklaren hoe allelfrequenties in een populatie kunnen veranderen
door selectie of door toeval en daarbij de begrippen kunstmatige of
natuurlijke (waaronder seksuele) selectie, fitness, voortplantingssucces
gebruiken
Allelfrequenties (hoeveelheid allelen in een populatie) veranderen door selectie en
fitness (natuurlijke of kunstmatige selectie) omdat bepaalde eigenschappen het
voortplantingssucces verhogen, en door genetische drift waarbij toeval een rol
speelt, vooral in kleine populaties.
§10.1 fossielen
1. Ik kan beschrijven hoe een fossiel kan ontstaan en daarbij uitleggen welk
soort weefsels meer kans maken op fossilisatie dan anderen
Een fossiel is een goed bewaard spoor of resten van een organisme uit het verre
verleden. (Afdruk in gesteente). De vorming van fossielen, fossiellatie, begint vaak
wanneer bodemlagen een dood organisme luchtdicht afdekken.
Een dood organisme kan in een droge en/of koude omgeving goed bewaard blijven.
Harde weefsels, zoals botten, schalen, tanden en schelpen, bevatten mineralen en
blijven beter bewaard. Zachte weefsels zoals spieren en organen vergaan snel door
bacteriën en hebben alleen in uitzonderlijke omstandigheden kans op fossilisatie.
Haar en veren fossiliseren zelden.
2. Ik kan uitleggen op welke twee manieren de leeftijd van een fossiel geschat
kan worden en daarbij de volgende begrippen gebruiken: isotoop,
halveringstijd, gidsfossiel
● Vergelijken van de ouderdom van fossielen
Gidsfossielen zijn fossielen waarmee de ouderdom van een aardlaag ten opzichte
van een of meerdere aardlagen vast te stellen is. Vind een paleontoloog een fossiel
uit een aardlaag dat ongeveer 450 miljoen jaar oud is. Dan zijn andere fossielen uit
dezelfde aardlaag ook zo oud. (De ouderdom van het fossiel hebben onderzoekers
bepaald aan de hand van fossiele planten zoals varens).
● Absolute ouderdomsbepaling
Voor een absolute ouderdomsbepaling gebruiken onderzoekers de natuurkundige
eigenschappen van radioactieve elementen. De hoeveelheid radioactieve atomen in
een steen of fossiel is de maat voor de ouderdom. Voor veel elementen zijn de
isotopen bekend. Isotopen zijn verschillende vormen van een element. Door de
verhouding van een bepaalde isotoop en zijn vervalproduct te meten, en rekening te
houden met de halveringstijd (de tijd die nodig is voor de helft van de isotoop om te
vervallen), kan men de ouderdom bepalen.
§10.2: soorten veranderen
1. Ik kan uitleggen wat een mutatie is, welke soorten mutaties er zijn en
mutagene invloeden noemen die de kans op mutaties verhogen
Een mutatie is een verandering in het DNA. Mutagene invloeden zijn
omgevingsfactoren die de kans op mutaties verhogen. Voorbeelden zijn:
● Radioactieve straling (zoals UV- en röntgenstraling)
, ● Chemische stoffen (zoals sigarettenrook)
● Virussen kunnen genetisch materiaal in gastheercellen invoegen en mutaties
veroorzaken.
Er zijn verschillende soorten mutaties:
1. Puntmutatie: Het veranderen van een enkel aminozuur (één enkel
DNA-base) in een eiwit.
2. Chromosoommutaties: Verandering groter dan één base.
3. Genoommutatie: Een verandering in het chromosomenaantal
2. Ik kan uitleggen hoe een mutatie kan leiden tot een nieuw allel en een
verandering in fenotype, en onder welke omstandigheden de mutatie aan
nakomelingen wordt doorgegeven
Een mutatie kan leiden tot een nieuw allel en dit nieuwe allel kan resulteren in een
verandering in fenotype. Een mutatie wordt alleen aan nakomelingen doorgegeven
als deze optreedt in de geslachtscellen van een organisme.
3. Ik kan uitleggen hoe genetische variatie in een populatie vergroot wordt door
mutatie en recombinatie
- Als beide ouders een willekeurige combinatie van de helft van hun
chromosomen doorgeven aan de nakomelingen, heet dat recombinatie. Dit
proces zorgt ervoor dat elk individu een unieke mix van de ouderlijke genen
krijgt. Hierdoor ontstaan nieuwe combinaties van allelen, zelfs zonder nieuwe
mutaties.
- Een mutatie is een spontane verandering in het DNA die een nieuw allel kan
creëren. Dit nieuwe allel voegt unieke genetische informatie toe aan de
genenpool, wat bijdraagt aan de variatie binnen de populatie.
Alle verschillende allelen in een populatie noem je een genenpool.
4. Ik kan verklaren hoe allelfrequenties in een populatie kunnen veranderen
door selectie of door toeval en daarbij de begrippen kunstmatige of
natuurlijke (waaronder seksuele) selectie, fitness, voortplantingssucces
gebruiken
Allelfrequenties (hoeveelheid allelen in een populatie) veranderen door selectie en
fitness (natuurlijke of kunstmatige selectie) omdat bepaalde eigenschappen het
voortplantingssucces verhogen, en door genetische drift waarbij toeval een rol
speelt, vooral in kleine populaties.
