5.1
Mensbeeld in middeleeuwen bepaald door christelijke kerk. Gericht leven na de dood.
Onderdeel geheel als individu. Memento mori, gedenk te sterven. God centraal.
Rijkdom, nieuw levensgevoel. → Nieuwe zelfstandige stadstaten Noord-Italië, nieuw
mensbeeld van renaissance (wedergeboorte, klassieke oudheid, Grieken en Romeinen).
Gericht op leven van nu en individu. Carpe diem, pluk de dag. Mens/leven centraal.
Kwam tot uiting in:
- Literatuur, in landstaal. Niet-religieuze onderwerpen.
- Kunst, niet alleen religieus, onderwerpen klassieke oudheid. Realistischer,
perspectief, licht en schaduw. Niet alleen meer boodschap. Driedimensionaal.
- Architectuur, klassieke vormen, zuilen, ronde bogen, koepels.
- Beeldhouwkunst, houdingen en gezichtsuitdrukkingen.
- Wetenschap, wereldbeeld verandert. Humanisten de wereld op rationele manier
verklaren. Onderzoek klassieke geschriften. Zelf onderzoeken. Universele mens.
kritische houding + nieuwsgierigheid = humanisme
Verspreiden renaissance: Boekdrukkunst, buitenlanders naar Italië, terug met ideeën.
Kunstenaars en humanisten in dienst vorsten. Ten noorden Alpen, wedergeboorte
christendom.
Wetenschappelijke veranderingen + Europese expansie = Veranderend wereldbeeld
5.2
Wereldbeeld beperkt West-Europeanen tot 15e eeuw.
Specerijen en producten uit Zuidoost-Azië gewild. Landroutes naar Zuidoost-Azië minder
toegankelijk (over land). Tussenhandelaren (Arabieren) hogere belastingen voor producten.
Nieuwe technologieën maken zeevaart veiliger en sneller. → Zoektocht zeeroutes, begin
Europese overzeese expansie.
Oorzaken:
- Economie, handel, nieuwe handelswaren. Verkrijgen goud en zilver. Zoektocht
handelsroutes. Kolonialisme voor winst.
- Politiek, Uitbreiding rijk.
- Sociale verhoudingen, verbetering scheepsbouw, Europeanen superieur aan
Aziaten. Veroveringen wapes, bang paarden, Europese ziektes
- Cultuur, Verspreiden christelijk geloof.
↳ Uitbreiding Europese macht en invloed.
Amerika: Europeanen veroveren en vernietigen grote gebieden en inheemse bevolking.
Afrika en Azië: Europese invloed beperkt, vestiging kust, factorijen en handelscontracten.
Gevolgen:
- Economie, ontstaan wereldeconomie, plantagekoloniën en transatlantische
slavenhandel. Meer inkomsten.
- Sociale verhoudingen, inheemse bevolking ondergeschikt, inheemse rijken ten
onder. Afrikanen naar Amerika. Europees bestuur in Amerika.
- Cultuur, wereldbeeld Europeanen verandert. Christendom wereldreligie. Mengen van
culturen door migratie.
Tijdlijn ontdekkingsreizen:
- 1415: Portugal verovert Ceuta.
- 1450: Portugezen voeren om West-Afrika onderweg naar India en vinden goudkust,
Ghana.
, - 1488: Portugezen bereiken met Diaz zuidpunt Afrika, Kaap de Goede Hoop.
Onderweg Indië.
- 1492: Spanje verovert Canarische eilanden. Columbus ontdekt Amerika (dacht
Indië). Werd West-Indië genoemd, Indianen. Azië werd Oost-Indië genoemd.
- 1498: Portugal met Vasco da Gama via Afrikaanse oostkust naar India voor handel.
Eerste Europese zeeweg naar India.
- 1500: Portugal ontdekt met Cabral als eerste Brazilië onderweg naar India.
- 1500: In portugese dienst Amerigo Vespucci naar Westen en ontdekt Brazilië, de
Nieuwe Wereld, later Amerika.
- 1510: Portugal bereikt Indonesië, China en Japan.
- 1522: Spanjaarden met Magellaan via Zuid-Amerika naar Oost-Azië.
- 1530: Portugezen brachten West-Afrikaanse slaven naar plantages in Brazilië.
5.3
In middeleeuwen christendom gegroeid in Europa. 1054:
- West-Europa: Rooms-katholiek. Sterke hiërarchie. Geestelijkheid nodig contact God.
- Oost-Europa: Oosters-orthodox.
Vanaf 15e eeuw toenemende kritiek op geestelijkheid en leer v/d kerk. Kritiek verspreid door
christelijke humanisme en boekdrukkunst. → Begin hervorming/reformatie:
Protestbeweging tegen misstanden en manieren van geloven in katholieke kerk.
Maarten Luther, Katholiek, kritiek op Katholieke kerk, eist hervorming.
Kritiek:
Leer kerk niet overeen bijbel, fouten bijbel. Geestelijkheid te veel macht, misbruikt. Eigen
belang luxe rijkdom. Celibaat verplicht, niet nagaan. Geestelijke nodig voor contact goed en
toegang hemel. Handel aflaatbrieven.
1517: brief 95 stellingen. Geloof aflaten aanviel. Geestelijkheid niet nodig, alleen oprecht
geloof in God, zondig mens redden en kennen bijbel (Latijn). Door paus uit kerk, vogelvrij
vertaalt bijbel veel aanhang door boekdrukkunst.
Begin protestantse reformatie/hervorming, mensen volgen paus of Luther. 1521:
- Rooms-katholiek
- Protestant
- Luthers: Goed geloof , vergroot kans hemel, kennis bijbel.
- Calvinistisch: God bepaald wie hemel. Vroom leven, bijbelstudie. Kaal gebouw,
schilderijen en beelden niets met geloof te maken.
Gevolgen reformatie: Conflicten en oorlogen. Katholieke contrareformatie.
1555: Godsdienstvrede van Ausburg: Ieder land bepaalt Luthers of katholiek.
1598: Edict van Nantes: Godsdienstvrijheid van de hugenoten, de Franse Calvinist.
5.4
16e eeuw, Nederlanden 17 gewesten met eigen regels, besturen belastingen. De Staten.
Protestantisme groeit (eerst Luthers, daarna Calvinistisch).
Karel V wil meer controle over Nederlandse gewesten. → Centraal bestuur Brussel:
Centralisatiepolitiek: Gewesten en steden verliezen privileges.
- Centrale wetgeving, rechtspraak en belastingen, niet meer naar gewesten maar
Brussel.
- Vervolging protestantisme.
Karel V opgevolgd. → Zoon Filips II. Zelfde bestuur. → Onvrede groeit, treedt harder op
tegen protestantisme en eist hoge belastingen voor oorlog Frankrijk.
Bij vertrek Willem van Oranje stadhouder en Margaretha van Parma landvoogdes, naar
vertrouwelingen luisteren niet edelen.
Mensbeeld in middeleeuwen bepaald door christelijke kerk. Gericht leven na de dood.
Onderdeel geheel als individu. Memento mori, gedenk te sterven. God centraal.
Rijkdom, nieuw levensgevoel. → Nieuwe zelfstandige stadstaten Noord-Italië, nieuw
mensbeeld van renaissance (wedergeboorte, klassieke oudheid, Grieken en Romeinen).
Gericht op leven van nu en individu. Carpe diem, pluk de dag. Mens/leven centraal.
Kwam tot uiting in:
- Literatuur, in landstaal. Niet-religieuze onderwerpen.
- Kunst, niet alleen religieus, onderwerpen klassieke oudheid. Realistischer,
perspectief, licht en schaduw. Niet alleen meer boodschap. Driedimensionaal.
- Architectuur, klassieke vormen, zuilen, ronde bogen, koepels.
- Beeldhouwkunst, houdingen en gezichtsuitdrukkingen.
- Wetenschap, wereldbeeld verandert. Humanisten de wereld op rationele manier
verklaren. Onderzoek klassieke geschriften. Zelf onderzoeken. Universele mens.
kritische houding + nieuwsgierigheid = humanisme
Verspreiden renaissance: Boekdrukkunst, buitenlanders naar Italië, terug met ideeën.
Kunstenaars en humanisten in dienst vorsten. Ten noorden Alpen, wedergeboorte
christendom.
Wetenschappelijke veranderingen + Europese expansie = Veranderend wereldbeeld
5.2
Wereldbeeld beperkt West-Europeanen tot 15e eeuw.
Specerijen en producten uit Zuidoost-Azië gewild. Landroutes naar Zuidoost-Azië minder
toegankelijk (over land). Tussenhandelaren (Arabieren) hogere belastingen voor producten.
Nieuwe technologieën maken zeevaart veiliger en sneller. → Zoektocht zeeroutes, begin
Europese overzeese expansie.
Oorzaken:
- Economie, handel, nieuwe handelswaren. Verkrijgen goud en zilver. Zoektocht
handelsroutes. Kolonialisme voor winst.
- Politiek, Uitbreiding rijk.
- Sociale verhoudingen, verbetering scheepsbouw, Europeanen superieur aan
Aziaten. Veroveringen wapes, bang paarden, Europese ziektes
- Cultuur, Verspreiden christelijk geloof.
↳ Uitbreiding Europese macht en invloed.
Amerika: Europeanen veroveren en vernietigen grote gebieden en inheemse bevolking.
Afrika en Azië: Europese invloed beperkt, vestiging kust, factorijen en handelscontracten.
Gevolgen:
- Economie, ontstaan wereldeconomie, plantagekoloniën en transatlantische
slavenhandel. Meer inkomsten.
- Sociale verhoudingen, inheemse bevolking ondergeschikt, inheemse rijken ten
onder. Afrikanen naar Amerika. Europees bestuur in Amerika.
- Cultuur, wereldbeeld Europeanen verandert. Christendom wereldreligie. Mengen van
culturen door migratie.
Tijdlijn ontdekkingsreizen:
- 1415: Portugal verovert Ceuta.
- 1450: Portugezen voeren om West-Afrika onderweg naar India en vinden goudkust,
Ghana.
, - 1488: Portugezen bereiken met Diaz zuidpunt Afrika, Kaap de Goede Hoop.
Onderweg Indië.
- 1492: Spanje verovert Canarische eilanden. Columbus ontdekt Amerika (dacht
Indië). Werd West-Indië genoemd, Indianen. Azië werd Oost-Indië genoemd.
- 1498: Portugal met Vasco da Gama via Afrikaanse oostkust naar India voor handel.
Eerste Europese zeeweg naar India.
- 1500: Portugal ontdekt met Cabral als eerste Brazilië onderweg naar India.
- 1500: In portugese dienst Amerigo Vespucci naar Westen en ontdekt Brazilië, de
Nieuwe Wereld, later Amerika.
- 1510: Portugal bereikt Indonesië, China en Japan.
- 1522: Spanjaarden met Magellaan via Zuid-Amerika naar Oost-Azië.
- 1530: Portugezen brachten West-Afrikaanse slaven naar plantages in Brazilië.
5.3
In middeleeuwen christendom gegroeid in Europa. 1054:
- West-Europa: Rooms-katholiek. Sterke hiërarchie. Geestelijkheid nodig contact God.
- Oost-Europa: Oosters-orthodox.
Vanaf 15e eeuw toenemende kritiek op geestelijkheid en leer v/d kerk. Kritiek verspreid door
christelijke humanisme en boekdrukkunst. → Begin hervorming/reformatie:
Protestbeweging tegen misstanden en manieren van geloven in katholieke kerk.
Maarten Luther, Katholiek, kritiek op Katholieke kerk, eist hervorming.
Kritiek:
Leer kerk niet overeen bijbel, fouten bijbel. Geestelijkheid te veel macht, misbruikt. Eigen
belang luxe rijkdom. Celibaat verplicht, niet nagaan. Geestelijke nodig voor contact goed en
toegang hemel. Handel aflaatbrieven.
1517: brief 95 stellingen. Geloof aflaten aanviel. Geestelijkheid niet nodig, alleen oprecht
geloof in God, zondig mens redden en kennen bijbel (Latijn). Door paus uit kerk, vogelvrij
vertaalt bijbel veel aanhang door boekdrukkunst.
Begin protestantse reformatie/hervorming, mensen volgen paus of Luther. 1521:
- Rooms-katholiek
- Protestant
- Luthers: Goed geloof , vergroot kans hemel, kennis bijbel.
- Calvinistisch: God bepaald wie hemel. Vroom leven, bijbelstudie. Kaal gebouw,
schilderijen en beelden niets met geloof te maken.
Gevolgen reformatie: Conflicten en oorlogen. Katholieke contrareformatie.
1555: Godsdienstvrede van Ausburg: Ieder land bepaalt Luthers of katholiek.
1598: Edict van Nantes: Godsdienstvrijheid van de hugenoten, de Franse Calvinist.
5.4
16e eeuw, Nederlanden 17 gewesten met eigen regels, besturen belastingen. De Staten.
Protestantisme groeit (eerst Luthers, daarna Calvinistisch).
Karel V wil meer controle over Nederlandse gewesten. → Centraal bestuur Brussel:
Centralisatiepolitiek: Gewesten en steden verliezen privileges.
- Centrale wetgeving, rechtspraak en belastingen, niet meer naar gewesten maar
Brussel.
- Vervolging protestantisme.
Karel V opgevolgd. → Zoon Filips II. Zelfde bestuur. → Onvrede groeit, treedt harder op
tegen protestantisme en eist hoge belastingen voor oorlog Frankrijk.
Bij vertrek Willem van Oranje stadhouder en Margaretha van Parma landvoogdes, naar
vertrouwelingen luisteren niet edelen.
