Examenvragen Pre & Proto
Arthur Schollaert - Doc of the gods
Vragen Prehistorie
Termen
Antwoord met enkele woorden:
a) Waarvoor is de grot van Chauvet bekend?
Prehistorische grotschilderingen van dieren in realisme stijl, beweging
door herhaling.
b) Wat is een Levallois-reductie?
Een wijdverspreide prehistorische afslagtechniek voor het maken van
stenen werktuigen. Geassocieerd met neanderthalers.
c) Wat is de betekenis van de mijnsite van Spiennes?
Prehistorische vuursteenmijnen in België, productie gereedschappen
mesolithische en vroege neolithische periode; UNESCO-werelderfgoed.
d) Wat is de kerfhalveringstechniek?
Techniek om steen te bewerken d.m.v. een gecontroleerde breuk. De
verkregen microklingen werden vaak gebruikt als pijlpunten, schrabbers,
mesjes en bevestigd aan schachten hout/bot (handvaten) om complexe
werktuigen te maken.
e) Composietwerktuigen zijn werktuigen die bestaan uit meerdere
samengevoegde materialen, zoals een houten schacht met een stenen of
benen punt, vaak verbonden met lijm, teer of touw. Ze verschenen voor
het eerst in het Midden-Paleolithicum.
f) Assegaaien: benen spitsen die gemonteerd werden op een houten lans
en afgevuurd werden met een speerdrijver
g) Verklaar bondig: logistieke mobiliteit.
Het vermogen van laatpaleolithische mensachtigen om via
bevoorradingsexpedities grondstoffen zoals voedsel en materialen
over lange afstanden te vervoeren. Dit gebeurde vaak door het opzetten
van logistieke kampen, tijdelijke nederzettingen waar voorraden
werden verzameld en beheerd om groepen te ondersteunen tijdens hun
jacht- of verzameltochten.
h) Hoe zou je kernachtig het Olduviaan omschrijven?
De vroegste fase van de steentijd (ca. 2,6 miljoen tot 1,7 miljoen jaar
geleden), gekarakteriseerd door het gebruik van eenvoudige werktuigen,
gemaakt door vroege mensachtigen (zoals Homo habilis) enkel in Afrika.
Periode jagen, verzamelen en ontwikkelen basale technieken voor
, bewerken steen.
i) Chatelperroniaan (38-32 ka BP)
Met betrekking tot een laat-paleolithische industrie gevonden in Frankrijk en
Spanje, met blade-like gereedschappen en geassocieerd met Neanderthalers.
Chatelperron-spitsen, doorboorde tanden en kralen als lichaamsdecoratie.
j) Aurignaciaan (35-28 ka BP)
cultuur over grote delen EU verspreid, zwaar geretoucheerde klingen,
doorboorde tanden van zoogdieren als lichaamsdecoratie. Opkomst
kleinkunst: dieren uit been, gewei, ivoor; ook al antropomorf zoals vroege
Venusbeeldjes.
k) Gravettiaan (28-20 ka BP)
Slankere werktuigen, klingen met spitsen en objecten met steeltje om op
handvat te monteren (Gravettespitsen). Ruime geografische verspreiding,
verdere verspreiding Venusbeeldjes.
l) Hoe zou je kernachtig het Solutreaan omschrijven?
(22-18 ka BP) Geavanceerde steentijdcultuur met bifaciale
bewerkingstechniek en kenmerkende dunne bladvormige speerpunten
(Marebladspitsen).
m) Magdaleniaan (18-12 ka BP)
Lichte opwarming klimaat, goed bewaarde sites, veel vuursteen, smalle
bifaciale werktuigen, veel kunstproductie.
n) Cresswelliaan en hamburgiaan (12 ka BP)
Gekenmerkt door respectievelijk trapeziumvormige spitsen en
geschouderde spitsen.
o) Situeer de Swifterband groep.
Transitie meso- naar neolithicum (4400-4100 vC), Nederlandse
deltagebied, aardewerk met puntige/spitse bodem.
p) Palimpsest:
Sites of locaties die herhaalde keren bezocht zijn door kleine of midden
grote groep waardoor nederzettingsresten telkens aangroeien
q) Een long barrow is een langwerpige grafheuvel uit het neolithicum,
gebruikt voor collectieve begrafenissen, vaak met een stenen of houten
grafkamer.
r) Slash & burn:
methode in de zwerflandbouw om stul woeste grond te ontginnen.
s) Hunebedden
megalithische grafmonumenten die werden opgebouwd met zwerfstenen
uit de morenen van de laatste ijstijd (midden-neo): ingang aan lange
zijde, overdekt in aarde (trechterbekercultuur 3700-2800)
, t) Dolmen/ allées couvertes
Grote stenen beklede en overdekte bouwsels die als collectiefgraf werden
gebruikt met ingang aan smalle zijde (midden-neo) (Seine-Oise-Marne-cult
3700-2000
u) Mousteriaandebat
Het Mousteriaandebat draait om de interpretatie van de Mousteriaanse
stenen werktuigen en de cultuur van de Neanderthalers. Het debat richt
zich op de vraag of de variaties in Mousteriaanse werktuigen het resultaat
zijn van functionele verschillen, regionale tradities, of chronologische
ontwikkelingen. Sommige onderzoekers geloven dat verschillende stijlen
van Mousteriaanse werktuigen wijzen op verschillende culturele groepen
of adaptaties aan verschillende omgevingen. Anderen suggereren dat de
variaties kunnen worden verklaard door functionele behoeften of
technologische innovaties. Dit debat is belangrijk omdat het inzicht geeft
in de cognitieve vaardigheden en culturele complexiteit van de
Neanderthalers.
V.1)
Bespreek de jachtpraktijken en de ermee verbonden materiële
cultuur zoals die zich ontwikkelden doorheen de steentijden.
Vroeg-Paleo
Homo erectus was actieve jager => vondst speren 400.000j geleden.
Midden-Paleo
Jacht op grote herbivoren: hertachtigen, rundachtigen, paard. D.m.v.
valkuilen, moustiersspitsing op speren (voor het eerst schachtig).
Boordschrabbers voor bewerken van huid.
Laat-Paleo
Efficiente jacht met nieuw item, de speerdrijver, voor extra kracht/afstand
speer. Vermoedleijk ook gebruik pijl en boog. Jacht op grote herbivoren,
kleinwild en gevogelte en visvangst. Gebruik van harpoenen uit organisch
materiaal. Samenhang van werktuigtype en functie ervan. Stekers voor
bewerken van been en gewei. Schrabbers voor bewerken huid.
Microklingen in afgestompte boord op schacht= composietwerktuig.
Finaal-Paleo
Jachttechniek aangepast want kleinere dierlijke biomassa. Eventuele
herintroductie pijl en boog. Gebruik van schrabbers en spitsen, geen
schachting meer. Goed vb zijn Ahrensburgiaanspitsen (oudste gekende
pijlen). Wel nog rendierjacht (hinderlagen).
Mesolithicum
Jacht op bosfauna, vogelvangst en visvangst. Gebruik van trefzekere bogen
en boten. Microlieten zijn spits of weerhaak, trapeziumvorm domineert. Niet
veel schrabbers en stekers meer. Meer macrolithische werktuigen zoals de
kernbijl en afslagbijl.
Neolithicum:
In het neolithicum (bandkeramiek) had de jacht nog maar een beperkte rol.
, Ook in het midden-neolithicum werd er nog steeds aan jacht gedaan, dit is
duidelijk aan de bladvormige en driehoekige pijlpunten.
V.2)
Geef een bondig overzicht van de begravingsvormen tijdens de
steentijden, toegelicht met enkele voorbeelden (max. 150
woorden).
Tijdens de steentijd evolueerden begravingsvormen van eenvoudige tot
meer complexe rituelen.
Paleolithicum: Eenvoudige begravingen in ondiepe graven, vaak
vergezeld van grafgiften zoals werktuigen of sieraden. Bekend voorbeeld
is de Shanidar-grot in Irak, waar bloemen mogelijk als ritueel werden
gebruikt en bestrooiing rode oker.
Mesolithicum: Meer variatie in begravingen, zoals crematies en
individuele graven. In Scandinavië werden overledenen begraven met
harpoenen en andere jachtgereedschappen. Grafgiften tonen al beperkte
sociale differentiatie.
Neolithicum: Ontwikkeling van monumentale graven zoals dolmens,
hunebedden en grafheuvels. Deze graven waren vaak collectief en
bevatten uitgebreide grafgiften. Een bekend voorbeeld is het hunebed
van Newgrange in Ierland, een groot graf met een uitgelijnde ingang naar
de winterzonnewende.
Deze evolutie toont een groeiend sociaal en spiritueel bewustzijn door de
steentijden heen.
V.1)
Geef op basis van de archeologische bronnen, een bondig
overzicht van de funeraire praktijken (dodenbehandeling)
tijdens de steentijden. Geef ook mee wat we hieruit kunnen
leren over toenmalig sociaal-cultureel gedrag. (max 150
woorden)
In het Finaal-Paleolithicum en de vroege fasen van het Mesolithicum lijkt
de begraving van de doden nog steeds niet in echte grafvelden te
gebeuren. Meestal betreft het individuele bijzettingen. Vanaf het Laat-
Mesolithicum (ca. 6.500 BP) ontstaan echte openluchtgrafvelden. Meestal
individueel, vooral op de rug in gestrekte houding, grafriten gering tot
matig aanwezig, courant gebruik van oker en weinig sociale differentiatie.
Tijdens vroeg-neolithicum naast inhumatie soms ook crematie, sobere
grafzetting. Vanaf midden-neolithische periode begraving onder een
Arthur Schollaert - Doc of the gods
Vragen Prehistorie
Termen
Antwoord met enkele woorden:
a) Waarvoor is de grot van Chauvet bekend?
Prehistorische grotschilderingen van dieren in realisme stijl, beweging
door herhaling.
b) Wat is een Levallois-reductie?
Een wijdverspreide prehistorische afslagtechniek voor het maken van
stenen werktuigen. Geassocieerd met neanderthalers.
c) Wat is de betekenis van de mijnsite van Spiennes?
Prehistorische vuursteenmijnen in België, productie gereedschappen
mesolithische en vroege neolithische periode; UNESCO-werelderfgoed.
d) Wat is de kerfhalveringstechniek?
Techniek om steen te bewerken d.m.v. een gecontroleerde breuk. De
verkregen microklingen werden vaak gebruikt als pijlpunten, schrabbers,
mesjes en bevestigd aan schachten hout/bot (handvaten) om complexe
werktuigen te maken.
e) Composietwerktuigen zijn werktuigen die bestaan uit meerdere
samengevoegde materialen, zoals een houten schacht met een stenen of
benen punt, vaak verbonden met lijm, teer of touw. Ze verschenen voor
het eerst in het Midden-Paleolithicum.
f) Assegaaien: benen spitsen die gemonteerd werden op een houten lans
en afgevuurd werden met een speerdrijver
g) Verklaar bondig: logistieke mobiliteit.
Het vermogen van laatpaleolithische mensachtigen om via
bevoorradingsexpedities grondstoffen zoals voedsel en materialen
over lange afstanden te vervoeren. Dit gebeurde vaak door het opzetten
van logistieke kampen, tijdelijke nederzettingen waar voorraden
werden verzameld en beheerd om groepen te ondersteunen tijdens hun
jacht- of verzameltochten.
h) Hoe zou je kernachtig het Olduviaan omschrijven?
De vroegste fase van de steentijd (ca. 2,6 miljoen tot 1,7 miljoen jaar
geleden), gekarakteriseerd door het gebruik van eenvoudige werktuigen,
gemaakt door vroege mensachtigen (zoals Homo habilis) enkel in Afrika.
Periode jagen, verzamelen en ontwikkelen basale technieken voor
, bewerken steen.
i) Chatelperroniaan (38-32 ka BP)
Met betrekking tot een laat-paleolithische industrie gevonden in Frankrijk en
Spanje, met blade-like gereedschappen en geassocieerd met Neanderthalers.
Chatelperron-spitsen, doorboorde tanden en kralen als lichaamsdecoratie.
j) Aurignaciaan (35-28 ka BP)
cultuur over grote delen EU verspreid, zwaar geretoucheerde klingen,
doorboorde tanden van zoogdieren als lichaamsdecoratie. Opkomst
kleinkunst: dieren uit been, gewei, ivoor; ook al antropomorf zoals vroege
Venusbeeldjes.
k) Gravettiaan (28-20 ka BP)
Slankere werktuigen, klingen met spitsen en objecten met steeltje om op
handvat te monteren (Gravettespitsen). Ruime geografische verspreiding,
verdere verspreiding Venusbeeldjes.
l) Hoe zou je kernachtig het Solutreaan omschrijven?
(22-18 ka BP) Geavanceerde steentijdcultuur met bifaciale
bewerkingstechniek en kenmerkende dunne bladvormige speerpunten
(Marebladspitsen).
m) Magdaleniaan (18-12 ka BP)
Lichte opwarming klimaat, goed bewaarde sites, veel vuursteen, smalle
bifaciale werktuigen, veel kunstproductie.
n) Cresswelliaan en hamburgiaan (12 ka BP)
Gekenmerkt door respectievelijk trapeziumvormige spitsen en
geschouderde spitsen.
o) Situeer de Swifterband groep.
Transitie meso- naar neolithicum (4400-4100 vC), Nederlandse
deltagebied, aardewerk met puntige/spitse bodem.
p) Palimpsest:
Sites of locaties die herhaalde keren bezocht zijn door kleine of midden
grote groep waardoor nederzettingsresten telkens aangroeien
q) Een long barrow is een langwerpige grafheuvel uit het neolithicum,
gebruikt voor collectieve begrafenissen, vaak met een stenen of houten
grafkamer.
r) Slash & burn:
methode in de zwerflandbouw om stul woeste grond te ontginnen.
s) Hunebedden
megalithische grafmonumenten die werden opgebouwd met zwerfstenen
uit de morenen van de laatste ijstijd (midden-neo): ingang aan lange
zijde, overdekt in aarde (trechterbekercultuur 3700-2800)
, t) Dolmen/ allées couvertes
Grote stenen beklede en overdekte bouwsels die als collectiefgraf werden
gebruikt met ingang aan smalle zijde (midden-neo) (Seine-Oise-Marne-cult
3700-2000
u) Mousteriaandebat
Het Mousteriaandebat draait om de interpretatie van de Mousteriaanse
stenen werktuigen en de cultuur van de Neanderthalers. Het debat richt
zich op de vraag of de variaties in Mousteriaanse werktuigen het resultaat
zijn van functionele verschillen, regionale tradities, of chronologische
ontwikkelingen. Sommige onderzoekers geloven dat verschillende stijlen
van Mousteriaanse werktuigen wijzen op verschillende culturele groepen
of adaptaties aan verschillende omgevingen. Anderen suggereren dat de
variaties kunnen worden verklaard door functionele behoeften of
technologische innovaties. Dit debat is belangrijk omdat het inzicht geeft
in de cognitieve vaardigheden en culturele complexiteit van de
Neanderthalers.
V.1)
Bespreek de jachtpraktijken en de ermee verbonden materiële
cultuur zoals die zich ontwikkelden doorheen de steentijden.
Vroeg-Paleo
Homo erectus was actieve jager => vondst speren 400.000j geleden.
Midden-Paleo
Jacht op grote herbivoren: hertachtigen, rundachtigen, paard. D.m.v.
valkuilen, moustiersspitsing op speren (voor het eerst schachtig).
Boordschrabbers voor bewerken van huid.
Laat-Paleo
Efficiente jacht met nieuw item, de speerdrijver, voor extra kracht/afstand
speer. Vermoedleijk ook gebruik pijl en boog. Jacht op grote herbivoren,
kleinwild en gevogelte en visvangst. Gebruik van harpoenen uit organisch
materiaal. Samenhang van werktuigtype en functie ervan. Stekers voor
bewerken van been en gewei. Schrabbers voor bewerken huid.
Microklingen in afgestompte boord op schacht= composietwerktuig.
Finaal-Paleo
Jachttechniek aangepast want kleinere dierlijke biomassa. Eventuele
herintroductie pijl en boog. Gebruik van schrabbers en spitsen, geen
schachting meer. Goed vb zijn Ahrensburgiaanspitsen (oudste gekende
pijlen). Wel nog rendierjacht (hinderlagen).
Mesolithicum
Jacht op bosfauna, vogelvangst en visvangst. Gebruik van trefzekere bogen
en boten. Microlieten zijn spits of weerhaak, trapeziumvorm domineert. Niet
veel schrabbers en stekers meer. Meer macrolithische werktuigen zoals de
kernbijl en afslagbijl.
Neolithicum:
In het neolithicum (bandkeramiek) had de jacht nog maar een beperkte rol.
, Ook in het midden-neolithicum werd er nog steeds aan jacht gedaan, dit is
duidelijk aan de bladvormige en driehoekige pijlpunten.
V.2)
Geef een bondig overzicht van de begravingsvormen tijdens de
steentijden, toegelicht met enkele voorbeelden (max. 150
woorden).
Tijdens de steentijd evolueerden begravingsvormen van eenvoudige tot
meer complexe rituelen.
Paleolithicum: Eenvoudige begravingen in ondiepe graven, vaak
vergezeld van grafgiften zoals werktuigen of sieraden. Bekend voorbeeld
is de Shanidar-grot in Irak, waar bloemen mogelijk als ritueel werden
gebruikt en bestrooiing rode oker.
Mesolithicum: Meer variatie in begravingen, zoals crematies en
individuele graven. In Scandinavië werden overledenen begraven met
harpoenen en andere jachtgereedschappen. Grafgiften tonen al beperkte
sociale differentiatie.
Neolithicum: Ontwikkeling van monumentale graven zoals dolmens,
hunebedden en grafheuvels. Deze graven waren vaak collectief en
bevatten uitgebreide grafgiften. Een bekend voorbeeld is het hunebed
van Newgrange in Ierland, een groot graf met een uitgelijnde ingang naar
de winterzonnewende.
Deze evolutie toont een groeiend sociaal en spiritueel bewustzijn door de
steentijden heen.
V.1)
Geef op basis van de archeologische bronnen, een bondig
overzicht van de funeraire praktijken (dodenbehandeling)
tijdens de steentijden. Geef ook mee wat we hieruit kunnen
leren over toenmalig sociaal-cultureel gedrag. (max 150
woorden)
In het Finaal-Paleolithicum en de vroege fasen van het Mesolithicum lijkt
de begraving van de doden nog steeds niet in echte grafvelden te
gebeuren. Meestal betreft het individuele bijzettingen. Vanaf het Laat-
Mesolithicum (ca. 6.500 BP) ontstaan echte openluchtgrafvelden. Meestal
individueel, vooral op de rug in gestrekte houding, grafriten gering tot
matig aanwezig, courant gebruik van oker en weinig sociale differentiatie.
Tijdens vroeg-neolithicum naast inhumatie soms ook crematie, sobere
grafzetting. Vanaf midden-neolithische periode begraving onder een
