Inhoud
1. Waarom sociaalwetenschappelijk onderzoek?................................................................7
1.1. Inleiding.................................................................................................................... 7
1.2. Enkele voorbeelden.................................................................................................. 7
1.2.1. De opwarming van de aarde: An inconvenient truth versus the great global
warming swindle........................................................................................................... 7
1.2.2. De ‘war against crime’ in New York: werkt het?..................................................7
1.2.3. Botsende beschavingen......................................................................................8
1.2.4. Polls bij verkiezingen: verteken(en)d?................................................................8
1.2.5. De wetenschapper als bokser?...........................................................................8
1.2.6. Verband tussen gamen en agressie....................................................................9
1.3. De wetenschappelijke aanpak..................................................................................9
1.3.1. Wetenschap: een specifieke benadering............................................................9
1.3.2. Alternatieve bronnen van kennis over de werkelijkheid....................................10
1.4. Wat te verwachten van methodologie?...................................................................10
2. Bouwstenen en soorten sociaalwetenschappelijk onderzoek........................................10
2.1. Inleiding.................................................................................................................. 10
2.2. Bouwstenen van sociaal-wetenschappelijk onderzoek............................................10
2.2.1. Theorie en empirie............................................................................................ 10
2.2.2. Inductie en deductie......................................................................................... 12
2.2.3. De empirische cyclus van wetenschappelijk onderzoek....................................12
2.3. Evaluatiecriteria voor wetenschappelijke kennis....................................................14
2.3.1. Betrouwbaarheid.............................................................................................. 15
2.3.2. Validiteit........................................................................................................... 15
2.3.3. Vakmanschap als kwaliteit...............................................................................16
2.4. Soorten sociaalwetenschappelijk onderzoek...........................................................16
2.4.1. Toepassingsgebied: theoriegericht versus praktijkgericht onderzoek...............16
2.4.2. Onderzoeksmethodologie: kwantitatief versus kwalitatief onderzoek..............17
3. Filosofische achtergrond: epistemologische beginselen...............................................18
3.1. Inleiding.................................................................................................................. 18
3.2. De ontwikkeling van de epistemologie van de wetenschappen..............................18
3.2.1. Empirische natuurwetenschap: positivisme en empirisme...............................18
3.2.2. David Humes scepticisme.................................................................................19
3.2.3. Wiener Kreis: logisch positivisme en verificationisme.......................................19
3.2.4. Karl Popper: principe van falsificatie.................................................................20
3.2.5. Thomas Kuhns paradigma’s..............................................................................20
3.2.6. Imre Lakatos: theorie met meerinhoud.............................................................21
1
, 3.3. Wat met de sociale wetenschappen?......................................................................22
3.3.1. Onderzoeksobject: positivisme versus constructivisme....................................22
3.3.2. Positivisme binnen de sociale wetenschappen.................................................23
3.3.3. Constructivisme binnen de sociale wetenschappen..........................................24
4. Ethiek in sociaalwetenschappelijk onderzoek...............................................................27
4.1. Inleiding.................................................................................................................. 27
4.2. Hoe omgaan met deelnemers aan onderzoek........................................................28
4.2.1. Vermijden van schade als basisprincipe...........................................................28
4.2.2. Vrijwillige toestemming of ‘informed consent’..................................................28
4.2.3. Privacy, vertrouwelijkheid, anonimisering........................................................29
4.3. Professionele standaarden en deontologie.............................................................29
4.4. Samenleving en wetenschap..................................................................................30
5. Onderzoek ontwerpen: strategie en doelstellingen.......................................................32
5.1. Inleiding.................................................................................................................. 32
5.2. Het onderzoeksplan................................................................................................ 32
5.3. Probleemformulering of probleemstelling...............................................................33
5.3.1. Algemene vraagstelling en onderzoeksdoelstelling: fundamenteel versus
praktijkgericht?........................................................................................................... 33
5.3.2. Literatuurstudie: status quaestionis..................................................................33
5.3.3. vraagstelling en onderzoeksvragen..................................................................34
5.4. Onderzoeksopzet of (onderzoeks)technisch ontwerp..............................................35
5.4.1. Plaats en situatie van waarneming: waar?........................................................35
5.4.2. Tijdstip en periode van waarneming: wanneer en hoe lang?............................35
5.4.3. Onderzoekseenheden en kenmerken: wie?......................................................36
5.4.4. Methode van waarneming: hoe?.......................................................................36
5.4.5. Tijdsplanning en financieel overzicht................................................................36
6. Kwantitatieve en kwalitatieve meting...........................................................................37
6.1. Inleiding.................................................................................................................. 37
6.2. Meten: enkele basisbegrippen................................................................................37
6.2.1. Het meetproces................................................................................................ 37
6.2.2. Soorten concepten............................................................................................ 37
6.2.3. Meten: kwantitatieve versus kwalitatieve benaderingen..................................39
6.3. Kwantitatief meten................................................................................................. 39
6.3.1. Uitgangspunt: klassieke testtheorie..................................................................39
6.3.2. Enkele kenmerken van kwantitatieve variabelen.............................................40
6.3.3. Schaaltechnieken............................................................................................. 41
6.3.4. Operationaliseren van relaties tussen variabelen.............................................42
6.3.5. Betrouwbaarheid nagaan?................................................................................46
2
, 6.3.6. Meetvaliditeit nagaan?.....................................................................................48
6.4. Kwalitatieve meting................................................................................................ 49
6.4.1. Het open karakter van kwalitatieve benaderingen...........................................49
6.4.2. Enkele illustraties van kwalitatieve benaderingen............................................50
6.4.3. De kwaliteit van kwalitatieve metingen............................................................51
7. Selectie van onderzoekseenheden: steekproeven........................................................52
7.1. Inleiding.................................................................................................................. 52
7.1.1. Onderzoekseenheden, populatie en steekproef................................................52
7.1.2. Steekproeven: twee logica’s van selectie.........................................................53
7.2. Toevalsteekproeven............................................................................................... 53
7.2.1. Stappen bij het trekken van toevalsteekproeven..............................................53
7.2.2. Types toevalsteekproeven................................................................................55
7.2.3. Foutenbronnen bij steekproeftrekking..............................................................57
7.2.4. Steekproefgrootte............................................................................................. 61
7.2.5. Kwantitatieve niet-toevalsteekproeven............................................................62
7.3. Theoretische steekproeven.....................................................................................63
7.3.1. De eigenheid van theoretische steekproeftrekking..........................................63
7.3.2. Strategieën in theoretische steekproeftrekking................................................64
8. Experimentele ontwerpen............................................................................................. 65
8.1. Inleiding.................................................................................................................. 65
8.2. Onderdelen van het klassieke experimentele ontwerp...........................................65
8.2.1. Basisschema van een klassiek experiment.......................................................65
8.2.2. Randomiseren en matchen...............................................................................66
8.2.3. Effect van de stimulus......................................................................................66
8.2.4. voormeting....................................................................................................... 67
8.3. Bedreigingen van de interne validiteit....................................................................69
8.3.1. Buitenexperimentele gebeurtenissen...............................................................69
8.3.2. Maturatie of spontane veranderingen...............................................................69
8.3.3. Testeffect......................................................................................................... 69
8.3.4. Instrumentatie.................................................................................................. 69
8.3.5. Statistische regressie.......................................................................................69
8.3.6. Selectie............................................................................................................. 70
8.3.7. Uitval................................................................................................................ 70
8.3.8. Verwachtingen van de onderzoeker.................................................................70
8.4. Bedreigingen van de externe validiteit...................................................................70
8.4.1. Populatievaliditeit............................................................................................. 71
8.4.2. Naturalistische validiteit...................................................................................71
8.5. Alternatieven op de klassieke experimentele ontwerpen.......................................71
3
, 8.5.1. Quasi-experimentele ontwerpen.......................................................................71
8.5.2. Pre-experimentele ontwerpen..........................................................................74
8.5.3. Overzichtstabel................................................................................................. 74
8.6. Ethische bekommernissen......................................................................................75
9. Surveyonderzoek.......................................................................................................... 75
9.1. Inleiding.................................................................................................................. 75
9.2. Stappenplan en foutenbronnen..............................................................................76
9.3. Over vragen en antwoorden...................................................................................77
9.4. Het ontwerp van vragenlijsten................................................................................77
9.4.1. Een model van het vraag-antwoordproces.......................................................77
9.4.2. Responsfouten en -stijlen.................................................................................78
9.4.3. aanbevelingen voor het opstellen van vragenlijsten.........................................79
9.5. De keuze voor een surveymodus............................................................................81
9.5.1. Face-to-facesurveys.......................................................................................... 81
9.5.2. Zelf-in-te-vullen vragenlijsten...........................................................................82
9.5.3. Mixed-mode surveys......................................................................................... 83
10. Niet-reactief onderzoek en secundaire data-analyse.................................................83
10.1. Inleiding................................................................................................................ 83
10.2. Soorten niet-reactieve gegevens..........................................................................84
10.2.1. Fysieke sporen................................................................................................ 84
10.2.2. Tekst: inhoudsanalyse....................................................................................84
10.2.3. Administratieve data en officiële statistieken.................................................85
10.2.4. Big Data.......................................................................................................... 86
10.3. Secundaire analyse van onderzoeksdata..............................................................87
10.4. Voor- en nadelen van niet-reactieve en secundaire data......................................87
11. Veldonderzoek en participerende observatie.............................................................89
11.1. Inleiding................................................................................................................ 89
11.2. Types veldonderzoek............................................................................................ 89
11.2.1. De rol van de onderzoeker: participeren versus observeren...........................90
11.2.2. De mate van openheid: verborgen versus open onderzoek............................90
11.2.3. Het gehanteerde paradigma: coöperatief versus investigatief onderzoek......91
11.3. Het verloop van veldonderzoek............................................................................91
11.3.1. Planning van veldwerk....................................................................................91
11.3.2. Toegang verkrijgen tot het veld......................................................................92
11.3.3. Verblijf in het veld........................................................................................... 92
11.3.4. Uittrede uit het veld........................................................................................ 93
11.4. Veldwerk notities.................................................................................................. 93
11.5. Voor- en nadelen van veldonderzoek....................................................................94
4
,12. Diepte-interviews en focusgroepen............................................................................95
12.1. Inleiding................................................................................................................ 95
12.2. Epistemologische achtergrond van diepte-interviews...........................................95
12.2.1. Nadruk op begrijpen en interpretatie..............................................................95
12.2.2. Nadruk op theorievorming en -ontwikkeling...................................................95
12.3. De interviewsituatie.............................................................................................. 97
12.3.1. Structuur van een interview...........................................................................97
12.3.2. Soorten vragen............................................................................................... 97
12.3.3. Mogelijke valsstrikken....................................................................................98
12.4. Focusgroepen....................................................................................................... 98
12.4.1. Wat zijn focusgroepen?...................................................................................98
12.4.2. Samenstelling van een focusgroep.................................................................99
12.5. Van gesproken woord naar geschreven tekst.......................................................99
12.6. Analyseren en interpreteren.................................................................................99
12.6.1. Condenseren van betekenis...........................................................................99
12.6.2. Categoriseren van betekenis........................................................................100
12.6.3. Narratieve analyse........................................................................................ 100
12.6.4. Diepere interpretatie....................................................................................100
12.6.5. Ad-hocinterpretatie.......................................................................................100
12.7. Kwaliteit?............................................................................................................ 100
13. Historisch-vergelijkend onderzoek...........................................................................101
13.1. Inleiding.............................................................................................................. 101
13.2. De oorsprong van vergelijkende methodes: John Stuart Mill...............................101
13.2.1. De methode van overeenkomst....................................................................101
13.2.2. De methode van verschil..............................................................................102
13.2.3. De gecombineerde methode van overeenkomst en verschil........................103
13.2.4. De methode van gelijktijdige variatie...........................................................104
13.3. Specifieke kenmerken van historisch-vergelijkend onderzoek............................105
13.3.1. De aard van het empirische materiaal..........................................................105
13.3.2. Het reconstrueren van historische feiten......................................................106
13.3.3. Streven naar oorzakelijke verbanden...........................................................106
13.3.4. Verbinden van micro- en macroniveau.........................................................108
13.3.5. Gebruik van contextueel materiaal bij vergelijkingen...................................108
13.4. Problemen bij historisch-vergelijkend onderzoek................................................108
13.4.1. Veronderstelling van equivalentie................................................................109
13.4.2. Galtons probleem......................................................................................... 109
13.4.3. Vertekening door eenhedenselectie.............................................................109
5
,6
,DEEL I: ALGEMEEN –
BASISBEGRIPPEN
1. WAAROM SOCIAALWETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK?
1.1. INLEIDING
METHODOLOGIE verwijst naar de wijze waarop het hele proces van
wetenschapsbeoefening functioneert, en houdt dus niet alleen de kennis en beheersing
van methoden en technieken in
1.2. ENKELE VOORBEELDEN
1.2.1. DE OPWARMING VAN DE AARDE: AN INCONVENIENT TRUTH VERSUS
THE GREAT GLOBAL WARMING SWINDLE
HB p. 6
Beleidsmakers maken gebruik van de laatste wetenschappelijke studies om hun debat
met correcte informatie te stofferen
Link met epistemologische kwesties: wat kunnen we kennen? (zie H3)
1.2.2. DE ‘WAR AGAINST CRIME’ IN NEW YORK: WERKT HET?
HB p. 8
Broken windows theory: crimineel handelen = gevolg van gebrek aan sociale normen en
een gebrek aan controle om aan die normen te conformeren criminaliteit aanpakken
door de kleine criminaliteit en on-hoffelijkheden in buurten aan te pakken (Wilson &
Kelling, 1982)
7
,Giuliani claimed dat door zijn beleid (dat de broken windows theory hanteert) de
criminaliteit in NYC gedaald is, maar is dit wel zo? = vraag naar causaliteit (zie H2 en
H8)
3 voorwaarden:
☆ Er moet een zeker
statistisch verband zijn
tussen gebeurtenis A
(= Giuliani’s beleid) en
gebeurtenis B (=
geregistreerde
criminaliteit)
☆ Gebeurtenis A moet
voorafgaan aan
gebeurtenis B
☆ Het statistische
verband tussen gebeurtenis A en B mag niet te wijten zijn aan een
derde gebeurtenis C die dat verband teweeg brengt
Criminaliteit was al aan het dalen voor Giuliani (voorwaarde 2)
Ook in andere steden (waar broken windows niet is toegepast) daalt de
criminaliteit (voorwaarde 3)
1.2.3. BOTSENDE BESCHAVINGEN
HB p. 12
Kunnen we de empirische werkelijkheid objectief waarnemen, en in welke mate spelen
theoretische vooringenomenheden een rol in de studie van de sociale werkelijkheid? (zie
H3)
Deze illustratie toont ook de mogelijkheden en beperkingen van vergelijkend onderzoek
en gevalstudies (zie H13)
1.2.4. POLLS BIJ VERKIEZINGEN: VERTEKEN(EN)D?
HB p. 14
Polls meestal adhv een surveyonderzoek (rondvraag bij een steekproef uit de bevolking
dmv een enquête)
Kloppen zo’n polls?
Is het zo dat, hoe groter het aantal bevraagde personen, hoe beter de poll?
Hoe zit het met de representativiteit van de steekproeftrekking?
Deze vragen peilen naar de methodologische kwaliteit
1.2.5. DE WETENSCHAPPER ALS BOKSER?
HB p. 16
8
,Wacquant deed aan participerende observatie toegang tot leefwereld van een
anders zeer moeilijk bestudeerbare populatie
Populatie wordt dan van binnenuit beschreven, alsof de wetenschapper er zelf toe
behoort
Kwalitatief onderzoek = verzameling van benaderingen binnen de sociale
wetenschappen die niet hoofdzakelijk gebruikmaakt van cijfermateriaal en bijbehorende
statistische analyses (zie D4)
1.2.6. VERBAND TUSSEN GAMEN EN AGRESSIE
HB p. 18
Hoe wordt agressie gemeten? vraag naar betrouwbaarheid en validiteit van de
gebruikte indicatoren (zie H6)
Het is niet omdat je een statistisch verband vaststelt, dat het ene de oorzaak is van het
andere misschien kiezen agressieve kinderen meer voor gewelddadige spelletjes en
zijn ze niet agressief geworden door het spelen van deze spelletjes
Er wordt vaak weinig rekening gehouden met intermediaire variabelen bv. is de
steekproef representatief als het allemaal 1ste jaar studenten psychologie zijn? (zie H7)
Vraag naar naturalistische validiteit: verwijst naar de mate waarin je bevindingen uit
een gecontroleerde, artificiële context kan doortrekken naar real life contexten
1.3. DE WETENSCHAPPELIJKE AANPAK
1.3.1. WETENSCHAP: EEN SPECIFIEKE BENADERING
Wetenschapsbeoefening moet op basis van regels en procedures die de kwaliteit en
het waarheidsgehalte van die inzichten maximaliseren
+ wordt gestuurd door een reeks onderliggende normen en waarden
Ligt niet allemaal vast bij elk onderzoek moeten er opnieuw onderbouwde
keuzes gemaakt worden
METHODOLOGIE behelst het hele proces van wetenschapsbeoefening: van de
institutionele inbedding van wetenschap over de epistemologische veronderstellingen tot
de werkelijke onderzoekspraktijk
≠
METHODEN verwijzen naar het geheel van specifieke technieken die je in
wetenschappelijk onderzoek gebruikt om onderzoekseenheden te selecteren, er
gegevens over te verzamelen, die gegevens te analyseren en de resultaten te
rapporteren
Wetenschappelijke kennis ≠ 100% waterdicht, maar levert wel waardevolle informatie
over de werkelijkheid
9
, Wetenschap > lekenkennis, omdat de methodes, principes en basisprocedures
van wetenschapsbeoefening garanties bieden dat uitspraken die niet stroken met
de waarheid, de kritische toets niet doorstaan en uiteindelijk verworpen worden
1.3.2. ALTERNATIEVE BRONNEN VAN KENNIS OVER DE WERKELIJKHEID
- Persoonlijke ervaringen
o Neiging tot over-generalisatie
o Selectieve waarneming: speciaal letten op bepaalde mensen of situaties
en van daaruit veralgemeningen maken
- Populaire media
o Massamedia kan foute informatie bezitten
o Berichtgeving is vaak heel selectief (bv. één oorzaak van een probleem
benaderen)
- Ideologische overtuigingen
o Religie bv. creationisme
o Ideologische vooringenomenheid kan wetenschapsbeoefening doorkruisen
bv. samenhang ras – intelligentie
1.4. WAT TE VERWACHTEN VAN METHODOLOGIE?
Methodologie reikt je de essentiële bouwstenen (zie ook volgende HS) aan om
wetenschappelijke kennis over de sociale omgeving op te bouwen: theorie en empirie
☆ Theorie/theoretische inzichten die gebaseerd zijn op empirische data of
gegevens uit de werkelijkheid waarover die theorieën een uitspraak willen doen
o MICRO-, MESO-, MACRO- NIVEAU hebben betrekking op het niveau van de
analyse of theorie
Micro verwijst naar het (inter-)individuele niveau
Macro naar het maatschappelijke systeem
Meso zit hier tussenin, bijvoorbeeld op het niveau van organisaties
of bedrijven
☆ Data/gegevens over de werkelijkheid
o Met data kan je uitmaken of theoretische inzichten overeenstemmen met
de werkelijkheid
o Empirische data = alle data is gegrondvest in zintuigelijke waarneming
Kan zowel kwalitatief als kwantitatief van aard zijn
2. BOUWSTENEN EN SOORTEN SOCIAALWETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK
2.1. INLEIDING
‘Wat is wetenschap?’ = hoofdvraag van dit HS
Doel van sociaalwetenschappelijk onderzoek = theoretische kennis opbouwen over de SL
SOCIAALWETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK: de productie van geldige en betrouwbare
kennis over de sociale realiteit door het combineren van theorie en empirie, waarbij
methodologische principes rigoureus worden toegepast
2.2. BOUWSTENEN VAN SOCIAAL-WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK
2.2.1. THEORIE EN EMPIRIE
10
1. Waarom sociaalwetenschappelijk onderzoek?................................................................7
1.1. Inleiding.................................................................................................................... 7
1.2. Enkele voorbeelden.................................................................................................. 7
1.2.1. De opwarming van de aarde: An inconvenient truth versus the great global
warming swindle........................................................................................................... 7
1.2.2. De ‘war against crime’ in New York: werkt het?..................................................7
1.2.3. Botsende beschavingen......................................................................................8
1.2.4. Polls bij verkiezingen: verteken(en)d?................................................................8
1.2.5. De wetenschapper als bokser?...........................................................................8
1.2.6. Verband tussen gamen en agressie....................................................................9
1.3. De wetenschappelijke aanpak..................................................................................9
1.3.1. Wetenschap: een specifieke benadering............................................................9
1.3.2. Alternatieve bronnen van kennis over de werkelijkheid....................................10
1.4. Wat te verwachten van methodologie?...................................................................10
2. Bouwstenen en soorten sociaalwetenschappelijk onderzoek........................................10
2.1. Inleiding.................................................................................................................. 10
2.2. Bouwstenen van sociaal-wetenschappelijk onderzoek............................................10
2.2.1. Theorie en empirie............................................................................................ 10
2.2.2. Inductie en deductie......................................................................................... 12
2.2.3. De empirische cyclus van wetenschappelijk onderzoek....................................12
2.3. Evaluatiecriteria voor wetenschappelijke kennis....................................................14
2.3.1. Betrouwbaarheid.............................................................................................. 15
2.3.2. Validiteit........................................................................................................... 15
2.3.3. Vakmanschap als kwaliteit...............................................................................16
2.4. Soorten sociaalwetenschappelijk onderzoek...........................................................16
2.4.1. Toepassingsgebied: theoriegericht versus praktijkgericht onderzoek...............16
2.4.2. Onderzoeksmethodologie: kwantitatief versus kwalitatief onderzoek..............17
3. Filosofische achtergrond: epistemologische beginselen...............................................18
3.1. Inleiding.................................................................................................................. 18
3.2. De ontwikkeling van de epistemologie van de wetenschappen..............................18
3.2.1. Empirische natuurwetenschap: positivisme en empirisme...............................18
3.2.2. David Humes scepticisme.................................................................................19
3.2.3. Wiener Kreis: logisch positivisme en verificationisme.......................................19
3.2.4. Karl Popper: principe van falsificatie.................................................................20
3.2.5. Thomas Kuhns paradigma’s..............................................................................20
3.2.6. Imre Lakatos: theorie met meerinhoud.............................................................21
1
, 3.3. Wat met de sociale wetenschappen?......................................................................22
3.3.1. Onderzoeksobject: positivisme versus constructivisme....................................22
3.3.2. Positivisme binnen de sociale wetenschappen.................................................23
3.3.3. Constructivisme binnen de sociale wetenschappen..........................................24
4. Ethiek in sociaalwetenschappelijk onderzoek...............................................................27
4.1. Inleiding.................................................................................................................. 27
4.2. Hoe omgaan met deelnemers aan onderzoek........................................................28
4.2.1. Vermijden van schade als basisprincipe...........................................................28
4.2.2. Vrijwillige toestemming of ‘informed consent’..................................................28
4.2.3. Privacy, vertrouwelijkheid, anonimisering........................................................29
4.3. Professionele standaarden en deontologie.............................................................29
4.4. Samenleving en wetenschap..................................................................................30
5. Onderzoek ontwerpen: strategie en doelstellingen.......................................................32
5.1. Inleiding.................................................................................................................. 32
5.2. Het onderzoeksplan................................................................................................ 32
5.3. Probleemformulering of probleemstelling...............................................................33
5.3.1. Algemene vraagstelling en onderzoeksdoelstelling: fundamenteel versus
praktijkgericht?........................................................................................................... 33
5.3.2. Literatuurstudie: status quaestionis..................................................................33
5.3.3. vraagstelling en onderzoeksvragen..................................................................34
5.4. Onderzoeksopzet of (onderzoeks)technisch ontwerp..............................................35
5.4.1. Plaats en situatie van waarneming: waar?........................................................35
5.4.2. Tijdstip en periode van waarneming: wanneer en hoe lang?............................35
5.4.3. Onderzoekseenheden en kenmerken: wie?......................................................36
5.4.4. Methode van waarneming: hoe?.......................................................................36
5.4.5. Tijdsplanning en financieel overzicht................................................................36
6. Kwantitatieve en kwalitatieve meting...........................................................................37
6.1. Inleiding.................................................................................................................. 37
6.2. Meten: enkele basisbegrippen................................................................................37
6.2.1. Het meetproces................................................................................................ 37
6.2.2. Soorten concepten............................................................................................ 37
6.2.3. Meten: kwantitatieve versus kwalitatieve benaderingen..................................39
6.3. Kwantitatief meten................................................................................................. 39
6.3.1. Uitgangspunt: klassieke testtheorie..................................................................39
6.3.2. Enkele kenmerken van kwantitatieve variabelen.............................................40
6.3.3. Schaaltechnieken............................................................................................. 41
6.3.4. Operationaliseren van relaties tussen variabelen.............................................42
6.3.5. Betrouwbaarheid nagaan?................................................................................46
2
, 6.3.6. Meetvaliditeit nagaan?.....................................................................................48
6.4. Kwalitatieve meting................................................................................................ 49
6.4.1. Het open karakter van kwalitatieve benaderingen...........................................49
6.4.2. Enkele illustraties van kwalitatieve benaderingen............................................50
6.4.3. De kwaliteit van kwalitatieve metingen............................................................51
7. Selectie van onderzoekseenheden: steekproeven........................................................52
7.1. Inleiding.................................................................................................................. 52
7.1.1. Onderzoekseenheden, populatie en steekproef................................................52
7.1.2. Steekproeven: twee logica’s van selectie.........................................................53
7.2. Toevalsteekproeven............................................................................................... 53
7.2.1. Stappen bij het trekken van toevalsteekproeven..............................................53
7.2.2. Types toevalsteekproeven................................................................................55
7.2.3. Foutenbronnen bij steekproeftrekking..............................................................57
7.2.4. Steekproefgrootte............................................................................................. 61
7.2.5. Kwantitatieve niet-toevalsteekproeven............................................................62
7.3. Theoretische steekproeven.....................................................................................63
7.3.1. De eigenheid van theoretische steekproeftrekking..........................................63
7.3.2. Strategieën in theoretische steekproeftrekking................................................64
8. Experimentele ontwerpen............................................................................................. 65
8.1. Inleiding.................................................................................................................. 65
8.2. Onderdelen van het klassieke experimentele ontwerp...........................................65
8.2.1. Basisschema van een klassiek experiment.......................................................65
8.2.2. Randomiseren en matchen...............................................................................66
8.2.3. Effect van de stimulus......................................................................................66
8.2.4. voormeting....................................................................................................... 67
8.3. Bedreigingen van de interne validiteit....................................................................69
8.3.1. Buitenexperimentele gebeurtenissen...............................................................69
8.3.2. Maturatie of spontane veranderingen...............................................................69
8.3.3. Testeffect......................................................................................................... 69
8.3.4. Instrumentatie.................................................................................................. 69
8.3.5. Statistische regressie.......................................................................................69
8.3.6. Selectie............................................................................................................. 70
8.3.7. Uitval................................................................................................................ 70
8.3.8. Verwachtingen van de onderzoeker.................................................................70
8.4. Bedreigingen van de externe validiteit...................................................................70
8.4.1. Populatievaliditeit............................................................................................. 71
8.4.2. Naturalistische validiteit...................................................................................71
8.5. Alternatieven op de klassieke experimentele ontwerpen.......................................71
3
, 8.5.1. Quasi-experimentele ontwerpen.......................................................................71
8.5.2. Pre-experimentele ontwerpen..........................................................................74
8.5.3. Overzichtstabel................................................................................................. 74
8.6. Ethische bekommernissen......................................................................................75
9. Surveyonderzoek.......................................................................................................... 75
9.1. Inleiding.................................................................................................................. 75
9.2. Stappenplan en foutenbronnen..............................................................................76
9.3. Over vragen en antwoorden...................................................................................77
9.4. Het ontwerp van vragenlijsten................................................................................77
9.4.1. Een model van het vraag-antwoordproces.......................................................77
9.4.2. Responsfouten en -stijlen.................................................................................78
9.4.3. aanbevelingen voor het opstellen van vragenlijsten.........................................79
9.5. De keuze voor een surveymodus............................................................................81
9.5.1. Face-to-facesurveys.......................................................................................... 81
9.5.2. Zelf-in-te-vullen vragenlijsten...........................................................................82
9.5.3. Mixed-mode surveys......................................................................................... 83
10. Niet-reactief onderzoek en secundaire data-analyse.................................................83
10.1. Inleiding................................................................................................................ 83
10.2. Soorten niet-reactieve gegevens..........................................................................84
10.2.1. Fysieke sporen................................................................................................ 84
10.2.2. Tekst: inhoudsanalyse....................................................................................84
10.2.3. Administratieve data en officiële statistieken.................................................85
10.2.4. Big Data.......................................................................................................... 86
10.3. Secundaire analyse van onderzoeksdata..............................................................87
10.4. Voor- en nadelen van niet-reactieve en secundaire data......................................87
11. Veldonderzoek en participerende observatie.............................................................89
11.1. Inleiding................................................................................................................ 89
11.2. Types veldonderzoek............................................................................................ 89
11.2.1. De rol van de onderzoeker: participeren versus observeren...........................90
11.2.2. De mate van openheid: verborgen versus open onderzoek............................90
11.2.3. Het gehanteerde paradigma: coöperatief versus investigatief onderzoek......91
11.3. Het verloop van veldonderzoek............................................................................91
11.3.1. Planning van veldwerk....................................................................................91
11.3.2. Toegang verkrijgen tot het veld......................................................................92
11.3.3. Verblijf in het veld........................................................................................... 92
11.3.4. Uittrede uit het veld........................................................................................ 93
11.4. Veldwerk notities.................................................................................................. 93
11.5. Voor- en nadelen van veldonderzoek....................................................................94
4
,12. Diepte-interviews en focusgroepen............................................................................95
12.1. Inleiding................................................................................................................ 95
12.2. Epistemologische achtergrond van diepte-interviews...........................................95
12.2.1. Nadruk op begrijpen en interpretatie..............................................................95
12.2.2. Nadruk op theorievorming en -ontwikkeling...................................................95
12.3. De interviewsituatie.............................................................................................. 97
12.3.1. Structuur van een interview...........................................................................97
12.3.2. Soorten vragen............................................................................................... 97
12.3.3. Mogelijke valsstrikken....................................................................................98
12.4. Focusgroepen....................................................................................................... 98
12.4.1. Wat zijn focusgroepen?...................................................................................98
12.4.2. Samenstelling van een focusgroep.................................................................99
12.5. Van gesproken woord naar geschreven tekst.......................................................99
12.6. Analyseren en interpreteren.................................................................................99
12.6.1. Condenseren van betekenis...........................................................................99
12.6.2. Categoriseren van betekenis........................................................................100
12.6.3. Narratieve analyse........................................................................................ 100
12.6.4. Diepere interpretatie....................................................................................100
12.6.5. Ad-hocinterpretatie.......................................................................................100
12.7. Kwaliteit?............................................................................................................ 100
13. Historisch-vergelijkend onderzoek...........................................................................101
13.1. Inleiding.............................................................................................................. 101
13.2. De oorsprong van vergelijkende methodes: John Stuart Mill...............................101
13.2.1. De methode van overeenkomst....................................................................101
13.2.2. De methode van verschil..............................................................................102
13.2.3. De gecombineerde methode van overeenkomst en verschil........................103
13.2.4. De methode van gelijktijdige variatie...........................................................104
13.3. Specifieke kenmerken van historisch-vergelijkend onderzoek............................105
13.3.1. De aard van het empirische materiaal..........................................................105
13.3.2. Het reconstrueren van historische feiten......................................................106
13.3.3. Streven naar oorzakelijke verbanden...........................................................106
13.3.4. Verbinden van micro- en macroniveau.........................................................108
13.3.5. Gebruik van contextueel materiaal bij vergelijkingen...................................108
13.4. Problemen bij historisch-vergelijkend onderzoek................................................108
13.4.1. Veronderstelling van equivalentie................................................................109
13.4.2. Galtons probleem......................................................................................... 109
13.4.3. Vertekening door eenhedenselectie.............................................................109
5
,6
,DEEL I: ALGEMEEN –
BASISBEGRIPPEN
1. WAAROM SOCIAALWETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK?
1.1. INLEIDING
METHODOLOGIE verwijst naar de wijze waarop het hele proces van
wetenschapsbeoefening functioneert, en houdt dus niet alleen de kennis en beheersing
van methoden en technieken in
1.2. ENKELE VOORBEELDEN
1.2.1. DE OPWARMING VAN DE AARDE: AN INCONVENIENT TRUTH VERSUS
THE GREAT GLOBAL WARMING SWINDLE
HB p. 6
Beleidsmakers maken gebruik van de laatste wetenschappelijke studies om hun debat
met correcte informatie te stofferen
Link met epistemologische kwesties: wat kunnen we kennen? (zie H3)
1.2.2. DE ‘WAR AGAINST CRIME’ IN NEW YORK: WERKT HET?
HB p. 8
Broken windows theory: crimineel handelen = gevolg van gebrek aan sociale normen en
een gebrek aan controle om aan die normen te conformeren criminaliteit aanpakken
door de kleine criminaliteit en on-hoffelijkheden in buurten aan te pakken (Wilson &
Kelling, 1982)
7
,Giuliani claimed dat door zijn beleid (dat de broken windows theory hanteert) de
criminaliteit in NYC gedaald is, maar is dit wel zo? = vraag naar causaliteit (zie H2 en
H8)
3 voorwaarden:
☆ Er moet een zeker
statistisch verband zijn
tussen gebeurtenis A
(= Giuliani’s beleid) en
gebeurtenis B (=
geregistreerde
criminaliteit)
☆ Gebeurtenis A moet
voorafgaan aan
gebeurtenis B
☆ Het statistische
verband tussen gebeurtenis A en B mag niet te wijten zijn aan een
derde gebeurtenis C die dat verband teweeg brengt
Criminaliteit was al aan het dalen voor Giuliani (voorwaarde 2)
Ook in andere steden (waar broken windows niet is toegepast) daalt de
criminaliteit (voorwaarde 3)
1.2.3. BOTSENDE BESCHAVINGEN
HB p. 12
Kunnen we de empirische werkelijkheid objectief waarnemen, en in welke mate spelen
theoretische vooringenomenheden een rol in de studie van de sociale werkelijkheid? (zie
H3)
Deze illustratie toont ook de mogelijkheden en beperkingen van vergelijkend onderzoek
en gevalstudies (zie H13)
1.2.4. POLLS BIJ VERKIEZINGEN: VERTEKEN(EN)D?
HB p. 14
Polls meestal adhv een surveyonderzoek (rondvraag bij een steekproef uit de bevolking
dmv een enquête)
Kloppen zo’n polls?
Is het zo dat, hoe groter het aantal bevraagde personen, hoe beter de poll?
Hoe zit het met de representativiteit van de steekproeftrekking?
Deze vragen peilen naar de methodologische kwaliteit
1.2.5. DE WETENSCHAPPER ALS BOKSER?
HB p. 16
8
,Wacquant deed aan participerende observatie toegang tot leefwereld van een
anders zeer moeilijk bestudeerbare populatie
Populatie wordt dan van binnenuit beschreven, alsof de wetenschapper er zelf toe
behoort
Kwalitatief onderzoek = verzameling van benaderingen binnen de sociale
wetenschappen die niet hoofdzakelijk gebruikmaakt van cijfermateriaal en bijbehorende
statistische analyses (zie D4)
1.2.6. VERBAND TUSSEN GAMEN EN AGRESSIE
HB p. 18
Hoe wordt agressie gemeten? vraag naar betrouwbaarheid en validiteit van de
gebruikte indicatoren (zie H6)
Het is niet omdat je een statistisch verband vaststelt, dat het ene de oorzaak is van het
andere misschien kiezen agressieve kinderen meer voor gewelddadige spelletjes en
zijn ze niet agressief geworden door het spelen van deze spelletjes
Er wordt vaak weinig rekening gehouden met intermediaire variabelen bv. is de
steekproef representatief als het allemaal 1ste jaar studenten psychologie zijn? (zie H7)
Vraag naar naturalistische validiteit: verwijst naar de mate waarin je bevindingen uit
een gecontroleerde, artificiële context kan doortrekken naar real life contexten
1.3. DE WETENSCHAPPELIJKE AANPAK
1.3.1. WETENSCHAP: EEN SPECIFIEKE BENADERING
Wetenschapsbeoefening moet op basis van regels en procedures die de kwaliteit en
het waarheidsgehalte van die inzichten maximaliseren
+ wordt gestuurd door een reeks onderliggende normen en waarden
Ligt niet allemaal vast bij elk onderzoek moeten er opnieuw onderbouwde
keuzes gemaakt worden
METHODOLOGIE behelst het hele proces van wetenschapsbeoefening: van de
institutionele inbedding van wetenschap over de epistemologische veronderstellingen tot
de werkelijke onderzoekspraktijk
≠
METHODEN verwijzen naar het geheel van specifieke technieken die je in
wetenschappelijk onderzoek gebruikt om onderzoekseenheden te selecteren, er
gegevens over te verzamelen, die gegevens te analyseren en de resultaten te
rapporteren
Wetenschappelijke kennis ≠ 100% waterdicht, maar levert wel waardevolle informatie
over de werkelijkheid
9
, Wetenschap > lekenkennis, omdat de methodes, principes en basisprocedures
van wetenschapsbeoefening garanties bieden dat uitspraken die niet stroken met
de waarheid, de kritische toets niet doorstaan en uiteindelijk verworpen worden
1.3.2. ALTERNATIEVE BRONNEN VAN KENNIS OVER DE WERKELIJKHEID
- Persoonlijke ervaringen
o Neiging tot over-generalisatie
o Selectieve waarneming: speciaal letten op bepaalde mensen of situaties
en van daaruit veralgemeningen maken
- Populaire media
o Massamedia kan foute informatie bezitten
o Berichtgeving is vaak heel selectief (bv. één oorzaak van een probleem
benaderen)
- Ideologische overtuigingen
o Religie bv. creationisme
o Ideologische vooringenomenheid kan wetenschapsbeoefening doorkruisen
bv. samenhang ras – intelligentie
1.4. WAT TE VERWACHTEN VAN METHODOLOGIE?
Methodologie reikt je de essentiële bouwstenen (zie ook volgende HS) aan om
wetenschappelijke kennis over de sociale omgeving op te bouwen: theorie en empirie
☆ Theorie/theoretische inzichten die gebaseerd zijn op empirische data of
gegevens uit de werkelijkheid waarover die theorieën een uitspraak willen doen
o MICRO-, MESO-, MACRO- NIVEAU hebben betrekking op het niveau van de
analyse of theorie
Micro verwijst naar het (inter-)individuele niveau
Macro naar het maatschappelijke systeem
Meso zit hier tussenin, bijvoorbeeld op het niveau van organisaties
of bedrijven
☆ Data/gegevens over de werkelijkheid
o Met data kan je uitmaken of theoretische inzichten overeenstemmen met
de werkelijkheid
o Empirische data = alle data is gegrondvest in zintuigelijke waarneming
Kan zowel kwalitatief als kwantitatief van aard zijn
2. BOUWSTENEN EN SOORTEN SOCIAALWETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK
2.1. INLEIDING
‘Wat is wetenschap?’ = hoofdvraag van dit HS
Doel van sociaalwetenschappelijk onderzoek = theoretische kennis opbouwen over de SL
SOCIAALWETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK: de productie van geldige en betrouwbare
kennis over de sociale realiteit door het combineren van theorie en empirie, waarbij
methodologische principes rigoureus worden toegepast
2.2. BOUWSTENEN VAN SOCIAAL-WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK
2.2.1. THEORIE EN EMPIRIE
10
