Juridische en ethische aspecten van
opvoeding en ontwikkeling
Inhoud
College 1: Afstamming en gezag ............................................................................... 2
College 2: Kinderbeschermingsmaatregelen............................................................. 9
College 3: Pleegzorg .............................................................................................. 15
College 4: Kind en Scheiding ................................................................................. 19
College 5: Jeugdstrafrecht ..................................................................................... 25
College 6: Jeugdstrafrecht II.................................................................................. 31
College 7: Beroepsethiek........................................................................................ 35
, College 1: Afstamming en gezag
Wat is de relevantie van dit vak?
Voorbeeldcasus 11-jarige Sem:
Sem heeft veel ruzie op school en conflicten met leraar, ook laat hij agressie thuis zien> Sem
komt terecht bij orthopedagoog. Mag je dit traject aangaan? Wie moeten toestemming
geven? Wat als ouders gescheiden zijn? Wat als Sem niet wil meewerken?
➢ Stel, je vermoedt dat Sem thuis slachtoffer is van mishandeling. Hoe ga je hier als
professional mee om? (we bespreken in dit vak ook de meldcode)
➢ Vervolgens zijn er echt twijfels over de veiligheid van Sem thuis. Kunnen de ouders
de opvoeding nog wel aan, of moet er ingegrepen worden (netwerk / professionals /
overheid, kinderbeschermingsmaatregelen)? Je moet deze juridische kaders kennen
en weten hoe je moet handelen (wat mag je wel en niet, welke info mag je delen?).
➢ Sem vertoont steeds meer problemen. Als hij 14 jaar oud is, is hij betrokken bij
verschillende winkeldiefstallen. Wat gebeurt er nu met Sem? (jongeren strafrecht
komt ook terug)
Sem heeft een vader en een moeder, je hebt dus meteen 3 partijen (Sem, vader en moeder).
Bij het kind is vooral de leeftijd belangrijk, bij de ouders de afstamming en gezag.
I. Wat is Afstamming en Gezag?
Wat is afstamming?
o Ook wel: juridisch ouderschap
o Ook wel: familierechtelijke relatie tussen kind en ouders
o Het gaat dus om de vraag: Wie is voor de wet de ouder van een kind? Dit is vaak de
biologische ouders maar niet altijd. Bijv. bij adoptie, zijn adoptieouders juridisch gezien
de ouders maar niet biologisch. Of bij een zaaddonor, kunnen 2 vrouwen juridisch de
ouders worden maar zij zijn het niet biologisch.
Wat zijn de gevolgen van juridisch ouderschap?
o Het kind krijgt de familienaam, nationaliteit en erfrecht van de ouders.
o De ouders zijn onderhoudsplichtig en hebben het recht op omgang en informatie
Voorbeeld Sem: ouders zijn juridisch ouder, dit is niet voldoende om toestemming te geven
voor behandeling. Vaak gaat gezag samen met juridisch ouderschap maar niet altijd.
➢ Juridisch ouder is niet hetzelfde als beslissingsbevoegd.
Wat is gezag?
Alle minderjarigen (dus t/m 18) staan onder het wettelijke vereiste gezag:
1. Verantwoordelijk voor verzorging & opvoeding
2. Verrichten juridische handelingen namens jeugdige
3. Beheer vermogen
,1. Gezag = Verantwoordelijk voor verzorging en opvoeding:
Ouders zijn dus verantwoordelijk voor verzorging & opvoeding en hebben hierbij een grote
mate van vrijheid (kiezen van een school/naam/etc.), maar er zijn beperkingen:
o Er zijn grenzen in de keuzevrijheid, er is bijv. leerplicht dus kinderen moeten naar school
o De overheid beschermt kinderen bij misbruik van gezag: ouders mogen “geen geestelijk
of lichamelijk geweld of enige andere vernederende behandeling toepassen”
o Gezag kan beperkt of beëindigd worden (kinderbeschermingsmaatregelen)
! Let op: elke minderjarige hoort
wel onder gezag te staan. Dit kan
ook uitgeoefend worden door een
niet-ouder > dan heet het voogdij.
Ouderlijk gezag en voogdij zijn in
grote lijnen hetzelfde. Als ouders
overlijden, zijn er twee soorten
voogdij:
o Testamentaire voogdij = als de
ouders voor hun overlijden een
voogd hebben aangewezen
o Datieve voogdij = als de rechter
een voogd aanwijst
2. Gezag = Verrichten juridische handelingen:
Stel een kind van 13 mag geen fatbike van zijn ouders en zegt : “dan ga ik sparen en koop ik
zelf wel een fatbike!” Kan/mag dit?
Stel het kind rijdt op fatbike van vriendin en veroorzaakt ongeluk. Wie is aansprakelijk?
Wanneer mag je iets kopen?
Vanaf 18 jaar ben je handelingsbekwaam en mag je dus zelf iets kopen. Onder 18 ben je
handelingsonbekwaam. Je mag dan wel iets kopen maar het moet redelijk zijn voor de
leeftijd (bijv. een zak snoep mag een 13-jarige wel kopen, een fatbike niet).
Wanneer ben je zelf aansprakelijk?
o t/m 13 jaar ben je niet zelf aansprakelijk. Ouders of voogd zijn aansprakelijk voor schade
die het kind veroorzaakt. Het maakt niet uit of het kind zelf snapt wat hij/zij doet: de
ouders zijn altijd aansprakelijk.
o 14 en 15 jaar: Kind én ouders zijn allebei aansprakelijk. Ouders kunnen soms wel
aantonen dat ze geen schuld hebben (bijvoorbeeld: goede opvoeding, kind heeft zich
onvoorspelbaar gedragen), maar dat is lastig.
o 16 jaar en ouder: Kind is zelf aansprakelijk, net als een volwassene. Ouders zijn niet
automatisch meer aansprakelijk, tenzij zij zelf ook iets fout hebben gedaan.
, II. Hoe ontstaan afstamming en gezag?
Hoe wordt iemand juridisch ouder/krijgt iemand gezag? (dit moet je kunnen
afleiden uit een casus, als pedagoog heeft het veel gevolgen voor de keuzes die je maakt)
De moeder:
o De vrouw uit wie het kind is geboren, wordt juridisch ouder en krijgt gezag
o Om gezag uit te oefenen, moet je meerderjarig zijn
➢ een meisje van 16/17 kan een meerderjarigheidsverklaring aanvragen
➢ een meisje onder de 16 kan dit niet, hier zal altijd een voogd aangewezen worden (voor het
gezag, het meisje is wel juridisch ouder)
De vader:
o De echtgenoot/geregistreerd partner van de vrouw uit wie het kind is geboren, is
automatisch juridisch ouder en krijgt gezag (dus ook bij niet-biologische vader)
o Als er geen formeel partnerschap is, moet de man het kind erkennen. Sinds 2023 heeft
deze man dan ook automatisch het gezag. Voor 2023 werd je bij het erkennen alleen
juridisch ouder. Voor gezag moest je een extra aanvraag indienen. Dit is belangrijk om te
weten omdat er vaders zijn die hier niet van op de hoogte zijn (en dus in de
veronderstelling zijn dat ze beslissingsbevoegd zijn maar dat niet zijn).
Draagmoederschap:
Stel een vrouw baart een kind maar is draagmoeder en wil dus geen juridisch ouder worden.
1. Als de draagmoeder Nederlands is en gehuwd, worden zij en haar man juridisch ouders
2. Als de draagmoeder Nederlands niet gehuwd: wordt zij juridisch ouder. Een tweede
ouder (voor wie zij draagmoeder is bijv.) kan het kind erkennen en zo ook juridisch ouder
worden en gezag krijgen.
3. Draagmoeder buitenland: er kan een adoptieprocedure gestart worden.
Wat is meerouderschap en kan dit juridisch? Bijv. een alleenstaande moeder wil een
kind en wordt draagmoeder voor een stel. Ze willen het kind met z’n drieën opvoeden en
juridisch ouder worden. Dit kan juridisch niet, het max aantal juridisch ouders is 2. Hier is
veel discussie over geweest, er zijn meer gezinsvormen dan 2 ouders. Er is in 2016 een advies
gekomen van de staatscommissie herijking ouderschap: we moeten de mogelijkheid bieden
voor het toekennen van juridisch ouderschap en ouderlijk gezag aan maximaal vier ouders.
Uit recent onderzoek bleek dat er niet heel veel mensen zijn die hier gebruik van zouden
willen maken.
Als bijv. twee mannen een kind van een draagmoeder “krijgen”, moeten ze een
adoptieprocedure aan gaan via de raad voor de kinderbescherming. Hierbij geld een
verzorgingstermijn van 1 jaar. In dat jaar hebben zij dus geen bevoegdheid (bijv. ook als ze
naar de dokter gaan, op vakantie gaan, etc.). Gevoelsmatig voelen zij zich ook geen erkend
ouder.
➢ Er is een concept wetsvoorstel dat er al voor de conceptie geregeld kan worden wie de ouder
wordt. Ook daarin wordt voorgesteld dat donorschap geregeld wordt;
opvoeding en ontwikkeling
Inhoud
College 1: Afstamming en gezag ............................................................................... 2
College 2: Kinderbeschermingsmaatregelen............................................................. 9
College 3: Pleegzorg .............................................................................................. 15
College 4: Kind en Scheiding ................................................................................. 19
College 5: Jeugdstrafrecht ..................................................................................... 25
College 6: Jeugdstrafrecht II.................................................................................. 31
College 7: Beroepsethiek........................................................................................ 35
, College 1: Afstamming en gezag
Wat is de relevantie van dit vak?
Voorbeeldcasus 11-jarige Sem:
Sem heeft veel ruzie op school en conflicten met leraar, ook laat hij agressie thuis zien> Sem
komt terecht bij orthopedagoog. Mag je dit traject aangaan? Wie moeten toestemming
geven? Wat als ouders gescheiden zijn? Wat als Sem niet wil meewerken?
➢ Stel, je vermoedt dat Sem thuis slachtoffer is van mishandeling. Hoe ga je hier als
professional mee om? (we bespreken in dit vak ook de meldcode)
➢ Vervolgens zijn er echt twijfels over de veiligheid van Sem thuis. Kunnen de ouders
de opvoeding nog wel aan, of moet er ingegrepen worden (netwerk / professionals /
overheid, kinderbeschermingsmaatregelen)? Je moet deze juridische kaders kennen
en weten hoe je moet handelen (wat mag je wel en niet, welke info mag je delen?).
➢ Sem vertoont steeds meer problemen. Als hij 14 jaar oud is, is hij betrokken bij
verschillende winkeldiefstallen. Wat gebeurt er nu met Sem? (jongeren strafrecht
komt ook terug)
Sem heeft een vader en een moeder, je hebt dus meteen 3 partijen (Sem, vader en moeder).
Bij het kind is vooral de leeftijd belangrijk, bij de ouders de afstamming en gezag.
I. Wat is Afstamming en Gezag?
Wat is afstamming?
o Ook wel: juridisch ouderschap
o Ook wel: familierechtelijke relatie tussen kind en ouders
o Het gaat dus om de vraag: Wie is voor de wet de ouder van een kind? Dit is vaak de
biologische ouders maar niet altijd. Bijv. bij adoptie, zijn adoptieouders juridisch gezien
de ouders maar niet biologisch. Of bij een zaaddonor, kunnen 2 vrouwen juridisch de
ouders worden maar zij zijn het niet biologisch.
Wat zijn de gevolgen van juridisch ouderschap?
o Het kind krijgt de familienaam, nationaliteit en erfrecht van de ouders.
o De ouders zijn onderhoudsplichtig en hebben het recht op omgang en informatie
Voorbeeld Sem: ouders zijn juridisch ouder, dit is niet voldoende om toestemming te geven
voor behandeling. Vaak gaat gezag samen met juridisch ouderschap maar niet altijd.
➢ Juridisch ouder is niet hetzelfde als beslissingsbevoegd.
Wat is gezag?
Alle minderjarigen (dus t/m 18) staan onder het wettelijke vereiste gezag:
1. Verantwoordelijk voor verzorging & opvoeding
2. Verrichten juridische handelingen namens jeugdige
3. Beheer vermogen
,1. Gezag = Verantwoordelijk voor verzorging en opvoeding:
Ouders zijn dus verantwoordelijk voor verzorging & opvoeding en hebben hierbij een grote
mate van vrijheid (kiezen van een school/naam/etc.), maar er zijn beperkingen:
o Er zijn grenzen in de keuzevrijheid, er is bijv. leerplicht dus kinderen moeten naar school
o De overheid beschermt kinderen bij misbruik van gezag: ouders mogen “geen geestelijk
of lichamelijk geweld of enige andere vernederende behandeling toepassen”
o Gezag kan beperkt of beëindigd worden (kinderbeschermingsmaatregelen)
! Let op: elke minderjarige hoort
wel onder gezag te staan. Dit kan
ook uitgeoefend worden door een
niet-ouder > dan heet het voogdij.
Ouderlijk gezag en voogdij zijn in
grote lijnen hetzelfde. Als ouders
overlijden, zijn er twee soorten
voogdij:
o Testamentaire voogdij = als de
ouders voor hun overlijden een
voogd hebben aangewezen
o Datieve voogdij = als de rechter
een voogd aanwijst
2. Gezag = Verrichten juridische handelingen:
Stel een kind van 13 mag geen fatbike van zijn ouders en zegt : “dan ga ik sparen en koop ik
zelf wel een fatbike!” Kan/mag dit?
Stel het kind rijdt op fatbike van vriendin en veroorzaakt ongeluk. Wie is aansprakelijk?
Wanneer mag je iets kopen?
Vanaf 18 jaar ben je handelingsbekwaam en mag je dus zelf iets kopen. Onder 18 ben je
handelingsonbekwaam. Je mag dan wel iets kopen maar het moet redelijk zijn voor de
leeftijd (bijv. een zak snoep mag een 13-jarige wel kopen, een fatbike niet).
Wanneer ben je zelf aansprakelijk?
o t/m 13 jaar ben je niet zelf aansprakelijk. Ouders of voogd zijn aansprakelijk voor schade
die het kind veroorzaakt. Het maakt niet uit of het kind zelf snapt wat hij/zij doet: de
ouders zijn altijd aansprakelijk.
o 14 en 15 jaar: Kind én ouders zijn allebei aansprakelijk. Ouders kunnen soms wel
aantonen dat ze geen schuld hebben (bijvoorbeeld: goede opvoeding, kind heeft zich
onvoorspelbaar gedragen), maar dat is lastig.
o 16 jaar en ouder: Kind is zelf aansprakelijk, net als een volwassene. Ouders zijn niet
automatisch meer aansprakelijk, tenzij zij zelf ook iets fout hebben gedaan.
, II. Hoe ontstaan afstamming en gezag?
Hoe wordt iemand juridisch ouder/krijgt iemand gezag? (dit moet je kunnen
afleiden uit een casus, als pedagoog heeft het veel gevolgen voor de keuzes die je maakt)
De moeder:
o De vrouw uit wie het kind is geboren, wordt juridisch ouder en krijgt gezag
o Om gezag uit te oefenen, moet je meerderjarig zijn
➢ een meisje van 16/17 kan een meerderjarigheidsverklaring aanvragen
➢ een meisje onder de 16 kan dit niet, hier zal altijd een voogd aangewezen worden (voor het
gezag, het meisje is wel juridisch ouder)
De vader:
o De echtgenoot/geregistreerd partner van de vrouw uit wie het kind is geboren, is
automatisch juridisch ouder en krijgt gezag (dus ook bij niet-biologische vader)
o Als er geen formeel partnerschap is, moet de man het kind erkennen. Sinds 2023 heeft
deze man dan ook automatisch het gezag. Voor 2023 werd je bij het erkennen alleen
juridisch ouder. Voor gezag moest je een extra aanvraag indienen. Dit is belangrijk om te
weten omdat er vaders zijn die hier niet van op de hoogte zijn (en dus in de
veronderstelling zijn dat ze beslissingsbevoegd zijn maar dat niet zijn).
Draagmoederschap:
Stel een vrouw baart een kind maar is draagmoeder en wil dus geen juridisch ouder worden.
1. Als de draagmoeder Nederlands is en gehuwd, worden zij en haar man juridisch ouders
2. Als de draagmoeder Nederlands niet gehuwd: wordt zij juridisch ouder. Een tweede
ouder (voor wie zij draagmoeder is bijv.) kan het kind erkennen en zo ook juridisch ouder
worden en gezag krijgen.
3. Draagmoeder buitenland: er kan een adoptieprocedure gestart worden.
Wat is meerouderschap en kan dit juridisch? Bijv. een alleenstaande moeder wil een
kind en wordt draagmoeder voor een stel. Ze willen het kind met z’n drieën opvoeden en
juridisch ouder worden. Dit kan juridisch niet, het max aantal juridisch ouders is 2. Hier is
veel discussie over geweest, er zijn meer gezinsvormen dan 2 ouders. Er is in 2016 een advies
gekomen van de staatscommissie herijking ouderschap: we moeten de mogelijkheid bieden
voor het toekennen van juridisch ouderschap en ouderlijk gezag aan maximaal vier ouders.
Uit recent onderzoek bleek dat er niet heel veel mensen zijn die hier gebruik van zouden
willen maken.
Als bijv. twee mannen een kind van een draagmoeder “krijgen”, moeten ze een
adoptieprocedure aan gaan via de raad voor de kinderbescherming. Hierbij geld een
verzorgingstermijn van 1 jaar. In dat jaar hebben zij dus geen bevoegdheid (bijv. ook als ze
naar de dokter gaan, op vakantie gaan, etc.). Gevoelsmatig voelen zij zich ook geen erkend
ouder.
➢ Er is een concept wetsvoorstel dat er al voor de conceptie geregeld kan worden wie de ouder
wordt. Ook daarin wordt voorgesteld dat donorschap geregeld wordt;
