Inleiding tot het recht
Josefien de Jaegere
1
,INLEIDING TOT HET RECHT ............................................................................................................................... 1
DEEL 1: HET BELGISCHE RECHTSSYSTEEM IN EEN INTERNATIONALE RECHTSORDE ........................................... 7
1.1. WAT IS RECHT? ........................................................................................................................................... 7
1.1.1. “Het” recht ...................................................................................................................................... 9
1.2. BASISINDELING VAN HET RECHT ....................................................................................................................... 9
1.2.1. Publiek vs privaat recht ..................................................................................................................... 9
1.2.2. (onvolledig) overzicht van rechtstakken ........................................................................................... 10
1.3. BASISBEGRIPPEN ....................................................................................................................................... 10
1.3.1. Op wie is het recht van toepassing? ................................................................................................. 10
1.3.2. Rechtshandeling VS rechtsfeit ........................................................................................................ 12
1.4. INTRODUCTIE TOT DE RECHTSSTAAT ................................................................................................................. 12
1.4.1. Basisbeginselen van de rechtstaat .................................................................................................. 12
1.4.2. Scheiding der machten................................................................................................................... 13
1.4.3. Bronnen van het recht .................................................................................................................... 13
1.4.4. Hiërarchie der rechtsnormen .......................................................................................................... 15
1.5. WAAR VIND IK HET RECHT? ........................................................................................................................... 16
1.5.1. Rechtsregels.................................................................................................................................. 16
1.5.2. Rechtspraak .................................................................................................................................. 16
1.5.3. Rechtsleer ..................................................................................................................................... 16
1.5.4. Interpretatie van de rechtsregels ..................................................................................................... 17
1.5.5. Hulp in de zoektocht? ..................................................................................................................... 18
2. DE BELEIDSNIVEAUS EN HUN RECHTSNORMEN ...................................................................................... 19
2.1. DE BELEIDSNIVEAU’S EN HUN RECHTSNORMEN.................................................................................................. 19
2.2. INTER- EN SUPRANATIONAAL NIVEAU ............................................................................................................... 19
2.3. INTERNATIONALE NIVEAU - VERDRAGEN ........................................................................................................... 20
2.3.1. Totstandkoming van verdrag ........................................................................................................... 20
2.3.2. Effect van een verdrag .................................................................................................................... 21
2.4. INTERNATIONALE NIVEAU – ORGANISATIES ........................................................................................................ 22
2.4.1. Verenigde naties ............................................................................................................................ 22
2.4.2. De raad van Europa ........................................................................................................................ 22
2.4.3. Internationaal Strafhof (Den Haag) .................................................................................................. 23
2.5. SUPRANATIONAAL NIVEAU - EUROPESE UNIE..................................................................................................... 23
2.5.1. Bevoegdheidsverdeling EU VS lidstaten ........................................................................................... 23
2.5.2. Organen van de EU ......................................................................................................................... 24
2.5.3. Bronnen van de wetgevende / uitvoerende macht ............................................................................ 29
2.5.4. Bronnen van de rechterlijke macht .................................................................................................. 31
3. NATIONAAL, REGIONAAL, PROVINCIAAL, LOKAAL .................................................................................... 33
3.1. DE BELEIDSNIVEAU’S EN HUN RECHTSBRONNEN ................................................................................................ 33
2
, 3.2. HET NATIONALE NIVEAU ............................................................................................................................... 33
3.2.1. De (con)federatie België ................................................................................................................. 33
3.2.2. Het proces van federalisering .......................................................................................................... 34
3.2.3. Territoriale bevoegdheidssfeer ........................................................................................................ 35
3.2.4. Materiële bevoegdheidsverdeling .................................................................................................... 36
3.2.5. Samenwerkingsfederalisme ............................................................................................................ 38
3.2.6. Conflictmechanismen .................................................................................................................... 41
3.3. FEDERAAL NIVEAU...................................................................................................................................... 43
3.3.1. Wetgevende en uitvoerende macht ................................................................................................. 43
3.3.2. De federale regering ....................................................................................................................... 45
3.3.3. Rechtsbronnen en regels die voortvloeien uit de instellingen / organen .............................................. 46
3.4. (FEDERALE) RECHTERLIJKE MACHT .................................................................................................................. 50
3.4.1. “De wet”........................................................................................................................................ 50
3.4.2. “Rechten”...................................................................................................................................... 50
3.5. HOVEN EN RECHTBANKEN – CONTROLE OP NALEVING VH RECHT ............................................................................ 51
3.5.1. Basispiramide ................................................................................................................................ 51
3.5.2. Basisbeginselen en controle ........................................................................................................... 51
3.5.3. Hof van Cassatie ............................................................................................................................ 52
3.5.4. Grondwettelijk Hof - goed kennen voor examen ............................................................................... 53
3.5.5. De federale bestuurscolleges.......................................................................................................... 58
3.5.6. Andere bestuurscolleges ................................................................................................................ 60
3.5.7. Andere actoren van de Rechterlijke Macht ....................................................................................... 60
3.6. DE DEELSTATEN: GEMEENSCHAPPEN EN GEWESTEN ............................................................................................ 61
3.6.1. De wetgevende macht – Vlaams parlement ..................................................................................... 63
3.6.2. De uitvoerende macht – Vlaamse regering ....................................................................................... 65
3.6.3. Rechterlijke macht ......................................................................................................................... 67
3.7. HET PROVENCIAAL NIVEAU ........................................................................................................................... 68
3.7.1. Provincies: bevoegdheden .............................................................................................................. 68
3.8. HET LOKALE NIVEAU ................................................................................................................................... 69
3.8.1. Lokale besturen: bevoegdheden ..................................................................................................... 69
4. VERHOUDING VAN RECHTSBRONNEN IN HIËRARCHIE DER NORMEN ....................................................... 70
4.1. HIËRARCHIE DER RECHTSNORMEN ................................................................................................................. 70
4.1.1. Hiërarchie der rechtsregel .............................................................................................................. 70
4.1.2. Hiërarchie der rechtsspraak ............................................................................................................ 71
4.1.3. Hiërarchie der rechtsleer ................................................................................................................ 72
4.2. HIËRARCHIE DER RECHTSREGELS: GEVOLGEN ................................................................................................... 72
4.2.1. Overzicht van de gevolgen .............................................................................................................. 72
4.3. FUNDAMENTELE RECHTEN EN VRIJHEDEN ......................................................................................................... 76
3
, 4.4. RECHTSBRONNEN ..................................................................................................................................... 77
4.4.1. Internationaal niveau...................................................................................................................... 77
4.4.2. Nationaal niveau ............................................................................................................................ 78
4.5. INHOUD VAN MENSENRECHTEN ..................................................................................................................... 79
4.5.1. Mensenrechten inhoudelijk in detail ................................................................................................ 85
5. DE RAAD VAN STATE IN DE BELGISCHE RECHTSORDE .............................................................................. 94
5.1. RAAD VAN STATE ALS ANNULATIERECHTER ........................................................................................................ 94
5.1.1. Tegen welke handelingen kan je bij de Raad van State in beroep gaan? .............................................. 94
5.1.2. Wie kan in beroep gaan bij de Raad van State? ................................................................................. 95
5.1.3. Wanneer kan je in beroep gaan bij de Raad van State? ...................................................................... 96
5.1.4. Welke argumenten kan je inroepen bij de Raad van State? ................................................................ 96
5.1.5. Van groot belang: de algemene beginselen van behoorlijk bestuur .................................................... 96
5.1.6. Hoe verloopt de procedure voor de Raad van State? ......................................................................... 97
5.1.7. De gevolgen van de vernietiging ...................................................................................................... 99
5.2. HET ADMINISTRATIEF KORT GEDING ................................................................................................................. 99
5.2.1. Wat moet je aanvoeren? ................................................................................................................. 99
5.2.2. De schorsingsprocedure ...............................................................................................................100
5.3. DE RAAD VAN STATE ALS ADMINISTRATIEVE CASSATIERECHTER ..............................................................................101
5.4. DE RAAD VAN STATE ALS ADVIESVERLENER ......................................................................................................102
5.5. DE RAAD VAN STATE IN EEN NOTENDOP ..........................................................................................................104
5.6. DE RAAD VAN STATE BESTAAT UIT TWEE AFDELINGEN ..........................................................................................104
5.7. DE RAAD VAN STATE DOET AAN DUBBEL ONDERZOEK ..........................................................................................104
6. VLAAMS MENSENRECHTENINSTITUUT ................................................................................................... 105
6.1. UNIVERSELE VERKLARING VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS .................................................................................105
6.1.1. Structuur van het IVRM ..................................................................................................................106
6.2. WANNEER IS VMRI BEVOEGD?.....................................................................................................................107
6.2.1. Opdrachten en taken .....................................................................................................................109
6.3. DOE EEN MELDING ....................................................................................................................................109
6.3.1. Klachten en meldingen: E&B ..........................................................................................................110
6.3.2. Aan de slag met een klacht ............................................................................................................111
6.4. OORDELEN .............................................................................................................................................113
6.5. STRUCTUREEL AAN MENSENRECHTEN WERKEN .................................................................................................116
6.5.1. Bewustwording, onderzoek, advies ................................................................................................116
6.5.2. OPCAT..........................................................................................................................................118
7. STRAF- EN STRAFPROCESRECHT ........................................................................................................... 119
7.1. INLEIDING...............................................................................................................................................119
7.2. MATERIEEL STRAFRECHT .............................................................................................................................124
7.2.1. Misdrijven .....................................................................................................................................124
4
Josefien de Jaegere
1
,INLEIDING TOT HET RECHT ............................................................................................................................... 1
DEEL 1: HET BELGISCHE RECHTSSYSTEEM IN EEN INTERNATIONALE RECHTSORDE ........................................... 7
1.1. WAT IS RECHT? ........................................................................................................................................... 7
1.1.1. “Het” recht ...................................................................................................................................... 9
1.2. BASISINDELING VAN HET RECHT ....................................................................................................................... 9
1.2.1. Publiek vs privaat recht ..................................................................................................................... 9
1.2.2. (onvolledig) overzicht van rechtstakken ........................................................................................... 10
1.3. BASISBEGRIPPEN ....................................................................................................................................... 10
1.3.1. Op wie is het recht van toepassing? ................................................................................................. 10
1.3.2. Rechtshandeling VS rechtsfeit ........................................................................................................ 12
1.4. INTRODUCTIE TOT DE RECHTSSTAAT ................................................................................................................. 12
1.4.1. Basisbeginselen van de rechtstaat .................................................................................................. 12
1.4.2. Scheiding der machten................................................................................................................... 13
1.4.3. Bronnen van het recht .................................................................................................................... 13
1.4.4. Hiërarchie der rechtsnormen .......................................................................................................... 15
1.5. WAAR VIND IK HET RECHT? ........................................................................................................................... 16
1.5.1. Rechtsregels.................................................................................................................................. 16
1.5.2. Rechtspraak .................................................................................................................................. 16
1.5.3. Rechtsleer ..................................................................................................................................... 16
1.5.4. Interpretatie van de rechtsregels ..................................................................................................... 17
1.5.5. Hulp in de zoektocht? ..................................................................................................................... 18
2. DE BELEIDSNIVEAUS EN HUN RECHTSNORMEN ...................................................................................... 19
2.1. DE BELEIDSNIVEAU’S EN HUN RECHTSNORMEN.................................................................................................. 19
2.2. INTER- EN SUPRANATIONAAL NIVEAU ............................................................................................................... 19
2.3. INTERNATIONALE NIVEAU - VERDRAGEN ........................................................................................................... 20
2.3.1. Totstandkoming van verdrag ........................................................................................................... 20
2.3.2. Effect van een verdrag .................................................................................................................... 21
2.4. INTERNATIONALE NIVEAU – ORGANISATIES ........................................................................................................ 22
2.4.1. Verenigde naties ............................................................................................................................ 22
2.4.2. De raad van Europa ........................................................................................................................ 22
2.4.3. Internationaal Strafhof (Den Haag) .................................................................................................. 23
2.5. SUPRANATIONAAL NIVEAU - EUROPESE UNIE..................................................................................................... 23
2.5.1. Bevoegdheidsverdeling EU VS lidstaten ........................................................................................... 23
2.5.2. Organen van de EU ......................................................................................................................... 24
2.5.3. Bronnen van de wetgevende / uitvoerende macht ............................................................................ 29
2.5.4. Bronnen van de rechterlijke macht .................................................................................................. 31
3. NATIONAAL, REGIONAAL, PROVINCIAAL, LOKAAL .................................................................................... 33
3.1. DE BELEIDSNIVEAU’S EN HUN RECHTSBRONNEN ................................................................................................ 33
2
, 3.2. HET NATIONALE NIVEAU ............................................................................................................................... 33
3.2.1. De (con)federatie België ................................................................................................................. 33
3.2.2. Het proces van federalisering .......................................................................................................... 34
3.2.3. Territoriale bevoegdheidssfeer ........................................................................................................ 35
3.2.4. Materiële bevoegdheidsverdeling .................................................................................................... 36
3.2.5. Samenwerkingsfederalisme ............................................................................................................ 38
3.2.6. Conflictmechanismen .................................................................................................................... 41
3.3. FEDERAAL NIVEAU...................................................................................................................................... 43
3.3.1. Wetgevende en uitvoerende macht ................................................................................................. 43
3.3.2. De federale regering ....................................................................................................................... 45
3.3.3. Rechtsbronnen en regels die voortvloeien uit de instellingen / organen .............................................. 46
3.4. (FEDERALE) RECHTERLIJKE MACHT .................................................................................................................. 50
3.4.1. “De wet”........................................................................................................................................ 50
3.4.2. “Rechten”...................................................................................................................................... 50
3.5. HOVEN EN RECHTBANKEN – CONTROLE OP NALEVING VH RECHT ............................................................................ 51
3.5.1. Basispiramide ................................................................................................................................ 51
3.5.2. Basisbeginselen en controle ........................................................................................................... 51
3.5.3. Hof van Cassatie ............................................................................................................................ 52
3.5.4. Grondwettelijk Hof - goed kennen voor examen ............................................................................... 53
3.5.5. De federale bestuurscolleges.......................................................................................................... 58
3.5.6. Andere bestuurscolleges ................................................................................................................ 60
3.5.7. Andere actoren van de Rechterlijke Macht ....................................................................................... 60
3.6. DE DEELSTATEN: GEMEENSCHAPPEN EN GEWESTEN ............................................................................................ 61
3.6.1. De wetgevende macht – Vlaams parlement ..................................................................................... 63
3.6.2. De uitvoerende macht – Vlaamse regering ....................................................................................... 65
3.6.3. Rechterlijke macht ......................................................................................................................... 67
3.7. HET PROVENCIAAL NIVEAU ........................................................................................................................... 68
3.7.1. Provincies: bevoegdheden .............................................................................................................. 68
3.8. HET LOKALE NIVEAU ................................................................................................................................... 69
3.8.1. Lokale besturen: bevoegdheden ..................................................................................................... 69
4. VERHOUDING VAN RECHTSBRONNEN IN HIËRARCHIE DER NORMEN ....................................................... 70
4.1. HIËRARCHIE DER RECHTSNORMEN ................................................................................................................. 70
4.1.1. Hiërarchie der rechtsregel .............................................................................................................. 70
4.1.2. Hiërarchie der rechtsspraak ............................................................................................................ 71
4.1.3. Hiërarchie der rechtsleer ................................................................................................................ 72
4.2. HIËRARCHIE DER RECHTSREGELS: GEVOLGEN ................................................................................................... 72
4.2.1. Overzicht van de gevolgen .............................................................................................................. 72
4.3. FUNDAMENTELE RECHTEN EN VRIJHEDEN ......................................................................................................... 76
3
, 4.4. RECHTSBRONNEN ..................................................................................................................................... 77
4.4.1. Internationaal niveau...................................................................................................................... 77
4.4.2. Nationaal niveau ............................................................................................................................ 78
4.5. INHOUD VAN MENSENRECHTEN ..................................................................................................................... 79
4.5.1. Mensenrechten inhoudelijk in detail ................................................................................................ 85
5. DE RAAD VAN STATE IN DE BELGISCHE RECHTSORDE .............................................................................. 94
5.1. RAAD VAN STATE ALS ANNULATIERECHTER ........................................................................................................ 94
5.1.1. Tegen welke handelingen kan je bij de Raad van State in beroep gaan? .............................................. 94
5.1.2. Wie kan in beroep gaan bij de Raad van State? ................................................................................. 95
5.1.3. Wanneer kan je in beroep gaan bij de Raad van State? ...................................................................... 96
5.1.4. Welke argumenten kan je inroepen bij de Raad van State? ................................................................ 96
5.1.5. Van groot belang: de algemene beginselen van behoorlijk bestuur .................................................... 96
5.1.6. Hoe verloopt de procedure voor de Raad van State? ......................................................................... 97
5.1.7. De gevolgen van de vernietiging ...................................................................................................... 99
5.2. HET ADMINISTRATIEF KORT GEDING ................................................................................................................. 99
5.2.1. Wat moet je aanvoeren? ................................................................................................................. 99
5.2.2. De schorsingsprocedure ...............................................................................................................100
5.3. DE RAAD VAN STATE ALS ADMINISTRATIEVE CASSATIERECHTER ..............................................................................101
5.4. DE RAAD VAN STATE ALS ADVIESVERLENER ......................................................................................................102
5.5. DE RAAD VAN STATE IN EEN NOTENDOP ..........................................................................................................104
5.6. DE RAAD VAN STATE BESTAAT UIT TWEE AFDELINGEN ..........................................................................................104
5.7. DE RAAD VAN STATE DOET AAN DUBBEL ONDERZOEK ..........................................................................................104
6. VLAAMS MENSENRECHTENINSTITUUT ................................................................................................... 105
6.1. UNIVERSELE VERKLARING VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS .................................................................................105
6.1.1. Structuur van het IVRM ..................................................................................................................106
6.2. WANNEER IS VMRI BEVOEGD?.....................................................................................................................107
6.2.1. Opdrachten en taken .....................................................................................................................109
6.3. DOE EEN MELDING ....................................................................................................................................109
6.3.1. Klachten en meldingen: E&B ..........................................................................................................110
6.3.2. Aan de slag met een klacht ............................................................................................................111
6.4. OORDELEN .............................................................................................................................................113
6.5. STRUCTUREEL AAN MENSENRECHTEN WERKEN .................................................................................................116
6.5.1. Bewustwording, onderzoek, advies ................................................................................................116
6.5.2. OPCAT..........................................................................................................................................118
7. STRAF- EN STRAFPROCESRECHT ........................................................................................................... 119
7.1. INLEIDING...............................................................................................................................................119
7.2. MATERIEEL STRAFRECHT .............................................................................................................................124
7.2.1. Misdrijven .....................................................................................................................................124
4