1. Situering en definitie van belastingen
1.1. SITUERING
Belastingen worden zowel juridisch als economisch bestudeerd. Elk vanuit een eigen
finaliteit.
De juridische studie omvat:
● de regeling van de belastingheffing door de Grondwet en eventueel de wet;
● de materiële en formele regelgeving betreffende de verschillende belastingen, welke
de rechten en plichten van het belastingsubject bepalen;
● de geschiedenis van het belastingrecht (om tot een beter begrip van het thans
geldende belastingrecht te komen).
De economische studie omvat:
● openbare financiën, welke de belasting bestudeert als onderdeel van de financiering
van de overheidsuitgaven;
● bedrijfseconomische belastingleer, onderzoekt de wijze waarop de belastingplichtigen
en vooral de ondernemingen door de belastingen worden gevat, wat het effect is van
belastingheffing op het gebeuren binnen en tussen ondernemingen.
Dit onderscheid tussen een juridische en economische benadering heeft in sommige landen
tot gevolg dat er onderscheiden wetenschappelijke disciplines zijn ontstaan en zelfs
onderscheiden opleidingen, zoals bijvoorbeeld in Duitsland en Nederland. In België bestaat
dit onderscheid formeel niet, noch inzake opleiding, noch inzake benaderingswijze.
Bij wie (subject) en uit welke bronnen (object) de overheid haar belastingopbrengsten zal
halen en hoe hoog (tarief) deze belastingen zullen zijn, is afhankelijk van politieke en
maatschappelijke inzichten.
1.2.DEFINITIE
Nergens in de wetgeving, ook niet in de Grondwet, wordt het begrip belastingen omschreven.
Er worden in de fiscale wetten (o.m. WIB, WBTW, W.Reg., W. Succ., VCF, AWDA)
verschillende begrippen gebruikt, zoals ‘belasting’, ‘taks’, ‘heffing’, ‘bijdrage’ maar een
duidelijke definitie wordt niet gegeven.
Op basis van rechtspraak van het Hof van Cassatie en het Grondwettelijk Hof komt de
rechtsleer tot volgende omschrijving van het begrip belastingen:
“Belasting is een heffing/bijdrage die krachtens algemene rechtsregels door de overheid
eigenmachtig wordt opgelegd op de middelen van de belastingplichtige die een band
hebben met het territorium waarop de overheid gezag uitoefent, om voor de diensten van
openbaar nut te worden aangewend”
,De essentiële bestanddelen van deze definitie zijn:
(1) Een heffing/bijdrage
Het voorwerp van belastingen is meestal een geldelijke bijdragen, maar in bepaalde gevallen,
vroeger meer dan nu, kunnen belastingen betaald worden op een andere wijze dan door geld
(vb. vandaag de dag is het in welbepaalde gevallen mogelijk om successierechten te betalen
met kunstwerken).
(2) Eigenmachtig door de overheid opgelegd
In België bepaalt de Grondwet wie bevoegd is om belastingen te heffen (art. 170 tem 173
Gw.). Op basis van deze bepalingen zijn dat:
● de federale staat,
● de gewesten,
● de gemeenschappen,
● de provincies en de gemeenten en de agglomeraties en federaties van gemeenten.
Deze overheden hebben de bevoegdheid om belastingen te heffen, ieder binnen hun
territorium en binnen de grenzen vastgelegd in de Grondwet, de bijzondere wetten op de
financiering van de gemeenschappen en gewesten en de wetten die de organisatie van
besturen regelen (o.a. de gemeente- en provinciewet). Deze overheden hebben louter op
basis van het feit dat ze overheid zijn het recht om eigenmachtig belastingen te heffen.
(3) Krachtens algemene rechtsregels
Artikel 170 Gw. omvat het legaliteitsbeginsel. Volgens dit grondwettelijke principe is er enkel
belasting verschuldigd indien hiervoor een wettelijke basis bestaat. Belastingen kunnen dus,
naargelang de heffende overheid (federale staat, gemeenschappen en gewesten, provincies
en (agglomeraties van) gemeenten) enkel worden ingevoerd door respectievelijk een wet,
decreet/ordonnantie, provinciaal of gemeentelijk reglement dat is goedgekeurd door het
bevoegde parlement, provincie-, gemeente- of agglomeratieraad. De Grondwet beschermt de
burgers ervoor dat de uitvoerende macht, mogelijk willekeurig, zou kunnen beslissen welke
burger belasting betaalt en hoeveel. Enkel de door de burgers democratisch verkozen
vertegenwoordigers van de wetgevende macht kunnen, door deze Grondwettelijke bepaling,
belastingen invoeren.
(4) Op de middelen van de belastingplichtige die een band hebben met het
territorium waarop de overheid gezag uitoefent.
Elke overheid die in België uit de Grondwet de bevoegdheid put om belasting te heffen, kan
dat maar doen
t.a.v. personen of feiten die een voldoende nauwe band vertonen met het territorium waarop
die overheid effectief haar gezag kan uitoefenen. Dit is het territorialiteitsprincipe.
(5) Om voor de diensten van openbaar nut te worden aangewend.
De voornaamste doelstelling van de belasting is de financiële, de belastingen hebben tot doel
de overheidsfinanciën in het algemeen te dekken. Belastingen kunnen voor om het even
welke overheidsuitgave worden besteed, dit volgens de begrotingswetten. Er is dus geen
aanwijsbare en individuele tegenprestatie.
,2. Onderscheid belastingen en andere heffingen die door de overheid worden
opgelegd
2.1. SOCIALE ZEKERHEIDSBIJDRAGEN
Sociale zekerheidsbijdragen moeten juridisch onderscheiden worden van belastingen.
Hoewel ze, net als belastingen, door de overheid worden opgelegd en verplicht zijn
verschillen ze van belastingen. Het verschil zit onder meer in:
● het feit dat sociale zekerheidsbijdragen een specifieke bestemming hebben en niet
dienen om de vooraf onbepaalde algemene uitgaven van de overheid te dekken.
● de manier van invorderen (bij belastingen wordt onmiddellijk een aanslagbiljet met
bevel tot betalen verstuurd, bij sociale zekerheidsbijdragen krijgt men eerst een
uitnodiging tot betaling en vervolgens eventueel pas een dwangbevel)
Sociale zekerheidsbijdragen dienen om specifieke uitgaven te betalen (pensioenen,
werkloosheidsuitkeringen, kinderbijslagen, ziektevergoedingen enz.) en mogen in principe
alleen gebruikt worden voor de doeleinden van de sociale kas waarvoor ze gestort zijn. In de
praktijk komt het binnen de sociale zekerheid evenwel regelmatig voor dat overschotten van
een bepaalde sector, waar er meer ontvangsten zijn dan uitgaven, worden overgeheveld naar
andere sectoren met tekorten (bv. van de kinderbijslagen naar de pensioenen of de
werkloosheidsuitkeringen). De bijdragen steunen op het beginsel van de verzekering van de
uitgaven die met bepaalde risico’s gepaard gaan. De werkende bevolking betaalt nu om de
huidige pensioenen te financieren en dankzij hun bijdragen ontvangen ze nu of in de
toekomst bepaalde tegenprestaties (kinderbijslag, werkloosheidsuitkeringen, pensioenen
enz.). Het recht op sociale uitkeringen is dus in principe gebonden aan de plicht om
bijdragen te storten.
Belastingen worden geïnd door de organen van de federale overheid, De FOD Financiën,
welke een onderdeel is van de uitvoerende macht. De parastatale instellingen die de sociale
bijdragen innen, maken geen deel uit van de uitvoerende macht.
Om bovenstaande redenen worden sociale bijdragen formeel-juridisch niet als belastingen.
De kwalificatie belasting en sociale zekerheidsbijdrage zijn in het Belgisch recht van belang voor wat
betreft de toepasselijkheid van de in de Grondwet opgenomen beginselen inzake het heffen van
belastingen en retributies (art. 170 (legaliteitsbeginsel), 171 (eenjarigheidsbeginsel), 172
(gelijkheidsbeginsel) en 173 (retributies) zie later). Ook in het licht van het internationaal fiscaal recht
(in het bijzonder de verdragen ter vermijding van dubbele belasting) en in het Europees recht zijn de
algemene beginselen van het belastingrecht niet op hen van toepassing.
In economische termen worden sociale zekerheidsbijdragen wel als belastingen beschouwd. In het
economische jargon worden ze als ‘parafiscale heffingen’ aangeduid. Dat verklaart waarom sociale
bijdragen in internationale statistieken (bv. van de OESO) bij de eigenlijke belastingen worden
geteld om de economische en sociale effecten van alle overheidsheffingen te berekenen en
bijvoorbeeld de belastingdruk op arbeid in België te berekenen.
, 2.2.RETRIBUTIES
Retributies (art. 173 Gw.) zijn heffingen die door of namens de overheid worden gevorderd voor
prestaties die door die overheid worden geleverd in het persoonlijk belang van de belastingplichtige.
Voorbeelden van retributies zijn: tolgelden bij tunnels, bruggen en overzetveren, rolrechten,
parkeergeld en gemeentetaks op begrafenisvervoer als de diensten door de overheid of een
overheidsinstantie worden geleverd.
De retributie kan vermeden worden door geen gebruik te maken van de overheidsdienst, wat
meteen het essentiële onderscheid is tussen een belasting en een retributie. In tegenstelling
tot belastingen, kan een retributie gezien worden als een prijs die voor de overheidsprestatie
moet worden betaald. De retributie moet worden gebruikt om de uitgaven te dekken die de
overheid gedaan heeft om de dienst te verstrekken. In de praktijk is het onderscheid tussen
retributie en belasting niet altijd gemakkelijk te maken.
1.1. SITUERING
Belastingen worden zowel juridisch als economisch bestudeerd. Elk vanuit een eigen
finaliteit.
De juridische studie omvat:
● de regeling van de belastingheffing door de Grondwet en eventueel de wet;
● de materiële en formele regelgeving betreffende de verschillende belastingen, welke
de rechten en plichten van het belastingsubject bepalen;
● de geschiedenis van het belastingrecht (om tot een beter begrip van het thans
geldende belastingrecht te komen).
De economische studie omvat:
● openbare financiën, welke de belasting bestudeert als onderdeel van de financiering
van de overheidsuitgaven;
● bedrijfseconomische belastingleer, onderzoekt de wijze waarop de belastingplichtigen
en vooral de ondernemingen door de belastingen worden gevat, wat het effect is van
belastingheffing op het gebeuren binnen en tussen ondernemingen.
Dit onderscheid tussen een juridische en economische benadering heeft in sommige landen
tot gevolg dat er onderscheiden wetenschappelijke disciplines zijn ontstaan en zelfs
onderscheiden opleidingen, zoals bijvoorbeeld in Duitsland en Nederland. In België bestaat
dit onderscheid formeel niet, noch inzake opleiding, noch inzake benaderingswijze.
Bij wie (subject) en uit welke bronnen (object) de overheid haar belastingopbrengsten zal
halen en hoe hoog (tarief) deze belastingen zullen zijn, is afhankelijk van politieke en
maatschappelijke inzichten.
1.2.DEFINITIE
Nergens in de wetgeving, ook niet in de Grondwet, wordt het begrip belastingen omschreven.
Er worden in de fiscale wetten (o.m. WIB, WBTW, W.Reg., W. Succ., VCF, AWDA)
verschillende begrippen gebruikt, zoals ‘belasting’, ‘taks’, ‘heffing’, ‘bijdrage’ maar een
duidelijke definitie wordt niet gegeven.
Op basis van rechtspraak van het Hof van Cassatie en het Grondwettelijk Hof komt de
rechtsleer tot volgende omschrijving van het begrip belastingen:
“Belasting is een heffing/bijdrage die krachtens algemene rechtsregels door de overheid
eigenmachtig wordt opgelegd op de middelen van de belastingplichtige die een band
hebben met het territorium waarop de overheid gezag uitoefent, om voor de diensten van
openbaar nut te worden aangewend”
,De essentiële bestanddelen van deze definitie zijn:
(1) Een heffing/bijdrage
Het voorwerp van belastingen is meestal een geldelijke bijdragen, maar in bepaalde gevallen,
vroeger meer dan nu, kunnen belastingen betaald worden op een andere wijze dan door geld
(vb. vandaag de dag is het in welbepaalde gevallen mogelijk om successierechten te betalen
met kunstwerken).
(2) Eigenmachtig door de overheid opgelegd
In België bepaalt de Grondwet wie bevoegd is om belastingen te heffen (art. 170 tem 173
Gw.). Op basis van deze bepalingen zijn dat:
● de federale staat,
● de gewesten,
● de gemeenschappen,
● de provincies en de gemeenten en de agglomeraties en federaties van gemeenten.
Deze overheden hebben de bevoegdheid om belastingen te heffen, ieder binnen hun
territorium en binnen de grenzen vastgelegd in de Grondwet, de bijzondere wetten op de
financiering van de gemeenschappen en gewesten en de wetten die de organisatie van
besturen regelen (o.a. de gemeente- en provinciewet). Deze overheden hebben louter op
basis van het feit dat ze overheid zijn het recht om eigenmachtig belastingen te heffen.
(3) Krachtens algemene rechtsregels
Artikel 170 Gw. omvat het legaliteitsbeginsel. Volgens dit grondwettelijke principe is er enkel
belasting verschuldigd indien hiervoor een wettelijke basis bestaat. Belastingen kunnen dus,
naargelang de heffende overheid (federale staat, gemeenschappen en gewesten, provincies
en (agglomeraties van) gemeenten) enkel worden ingevoerd door respectievelijk een wet,
decreet/ordonnantie, provinciaal of gemeentelijk reglement dat is goedgekeurd door het
bevoegde parlement, provincie-, gemeente- of agglomeratieraad. De Grondwet beschermt de
burgers ervoor dat de uitvoerende macht, mogelijk willekeurig, zou kunnen beslissen welke
burger belasting betaalt en hoeveel. Enkel de door de burgers democratisch verkozen
vertegenwoordigers van de wetgevende macht kunnen, door deze Grondwettelijke bepaling,
belastingen invoeren.
(4) Op de middelen van de belastingplichtige die een band hebben met het
territorium waarop de overheid gezag uitoefent.
Elke overheid die in België uit de Grondwet de bevoegdheid put om belasting te heffen, kan
dat maar doen
t.a.v. personen of feiten die een voldoende nauwe band vertonen met het territorium waarop
die overheid effectief haar gezag kan uitoefenen. Dit is het territorialiteitsprincipe.
(5) Om voor de diensten van openbaar nut te worden aangewend.
De voornaamste doelstelling van de belasting is de financiële, de belastingen hebben tot doel
de overheidsfinanciën in het algemeen te dekken. Belastingen kunnen voor om het even
welke overheidsuitgave worden besteed, dit volgens de begrotingswetten. Er is dus geen
aanwijsbare en individuele tegenprestatie.
,2. Onderscheid belastingen en andere heffingen die door de overheid worden
opgelegd
2.1. SOCIALE ZEKERHEIDSBIJDRAGEN
Sociale zekerheidsbijdragen moeten juridisch onderscheiden worden van belastingen.
Hoewel ze, net als belastingen, door de overheid worden opgelegd en verplicht zijn
verschillen ze van belastingen. Het verschil zit onder meer in:
● het feit dat sociale zekerheidsbijdragen een specifieke bestemming hebben en niet
dienen om de vooraf onbepaalde algemene uitgaven van de overheid te dekken.
● de manier van invorderen (bij belastingen wordt onmiddellijk een aanslagbiljet met
bevel tot betalen verstuurd, bij sociale zekerheidsbijdragen krijgt men eerst een
uitnodiging tot betaling en vervolgens eventueel pas een dwangbevel)
Sociale zekerheidsbijdragen dienen om specifieke uitgaven te betalen (pensioenen,
werkloosheidsuitkeringen, kinderbijslagen, ziektevergoedingen enz.) en mogen in principe
alleen gebruikt worden voor de doeleinden van de sociale kas waarvoor ze gestort zijn. In de
praktijk komt het binnen de sociale zekerheid evenwel regelmatig voor dat overschotten van
een bepaalde sector, waar er meer ontvangsten zijn dan uitgaven, worden overgeheveld naar
andere sectoren met tekorten (bv. van de kinderbijslagen naar de pensioenen of de
werkloosheidsuitkeringen). De bijdragen steunen op het beginsel van de verzekering van de
uitgaven die met bepaalde risico’s gepaard gaan. De werkende bevolking betaalt nu om de
huidige pensioenen te financieren en dankzij hun bijdragen ontvangen ze nu of in de
toekomst bepaalde tegenprestaties (kinderbijslag, werkloosheidsuitkeringen, pensioenen
enz.). Het recht op sociale uitkeringen is dus in principe gebonden aan de plicht om
bijdragen te storten.
Belastingen worden geïnd door de organen van de federale overheid, De FOD Financiën,
welke een onderdeel is van de uitvoerende macht. De parastatale instellingen die de sociale
bijdragen innen, maken geen deel uit van de uitvoerende macht.
Om bovenstaande redenen worden sociale bijdragen formeel-juridisch niet als belastingen.
De kwalificatie belasting en sociale zekerheidsbijdrage zijn in het Belgisch recht van belang voor wat
betreft de toepasselijkheid van de in de Grondwet opgenomen beginselen inzake het heffen van
belastingen en retributies (art. 170 (legaliteitsbeginsel), 171 (eenjarigheidsbeginsel), 172
(gelijkheidsbeginsel) en 173 (retributies) zie later). Ook in het licht van het internationaal fiscaal recht
(in het bijzonder de verdragen ter vermijding van dubbele belasting) en in het Europees recht zijn de
algemene beginselen van het belastingrecht niet op hen van toepassing.
In economische termen worden sociale zekerheidsbijdragen wel als belastingen beschouwd. In het
economische jargon worden ze als ‘parafiscale heffingen’ aangeduid. Dat verklaart waarom sociale
bijdragen in internationale statistieken (bv. van de OESO) bij de eigenlijke belastingen worden
geteld om de economische en sociale effecten van alle overheidsheffingen te berekenen en
bijvoorbeeld de belastingdruk op arbeid in België te berekenen.
, 2.2.RETRIBUTIES
Retributies (art. 173 Gw.) zijn heffingen die door of namens de overheid worden gevorderd voor
prestaties die door die overheid worden geleverd in het persoonlijk belang van de belastingplichtige.
Voorbeelden van retributies zijn: tolgelden bij tunnels, bruggen en overzetveren, rolrechten,
parkeergeld en gemeentetaks op begrafenisvervoer als de diensten door de overheid of een
overheidsinstantie worden geleverd.
De retributie kan vermeden worden door geen gebruik te maken van de overheidsdienst, wat
meteen het essentiële onderscheid is tussen een belasting en een retributie. In tegenstelling
tot belastingen, kan een retributie gezien worden als een prijs die voor de overheidsprestatie
moet worden betaald. De retributie moet worden gebruikt om de uitgaven te dekken die de
overheid gedaan heeft om de dienst te verstrekken. In de praktijk is het onderscheid tussen
retributie en belasting niet altijd gemakkelijk te maken.
