MENS EN GEZONDHEID
Thema 1. Wat is gezondheid?
1.1 veranderende perspectieven
Gezondheid heeft lichamelijke en geestelijke aspecten. Het begrip kan voor mensen op
verschillende tijdstippen in de geschiedenis, in uiteenlopende culturen, sociale klassen of
zelfs binnen hetzelfde gezin van betekenis verschillen.
- Van oudsher -> mensen relatie gezien tussen geest, God en fysieke gesteldheid.
- Bij archeologische vondsten van menselijke skeletten uit het stenen tijdperk
werden gaatjes in de schedel gevonden ‘trepanatie’ -> gat in de schedel wordt
gemaakt om kwade geesten vrij te laten. Geesten zouden het lichaam van de
buitenwereld binnendringen en ziekte veroorzaken.
1.1.1 NIET
1.1.2 Biomedisch ziektemodel
In het biomedisch ziektemodel wordt gezondheid gedefinieerd als de afwezigheid van
ziekte. Volgens dit model heeft ziekte en oorzaak die via medische interventie kan
worden genezen. Het wegnemen van de ziekte zal leiden tot het verdwijnen van de
symptomen -> herstel naar gezondheid.
Kritiek: model is reductionistisch: reduceert de geest, lichaam en menselijk gedrag
tot lichaamscelen of neutrale biomedische activiteiten, en verklaart problemen
enkel op dit niveau.
Biomedisch model ligt aan vele succesvolle behandelingen ten grondslag, waaronder
vaccinatieprogramma’s die hebben bijgedragen aan het uitroeien van veel
levensbedreigende infectieziekten (polio, mazelen).
1.1.3 vraagtekens bij dualisme: psychosociale modellen voor gezondheid
en ziekte
Dualisme: Geest wordt als ‘niet materieel’ beschouwd. Lichaam als materieel
(opgebouwd uit mechanisch materiaal, tastbare stof zoals onze hersenen, hart en cellen).
Veel ziekten hebben organische oorzaken, maar veroorzaken unieke individuele reacties.
De rol van de geest bij ziekten is cruciaal (bv. Fantoompijn/placebo effect). -> naarmate
ons inzicht in de bidirectionele relatie tussen lichaam en geest toenam, verloor het
dualistisch denken terrein.
Bracken en Thomas hun artikel in het British Medical Journal: stellen om verder te gaan
dan de splitsing van lichaam en geest.
- Auteurs merken op dat het feit dat we dankzij de neurowetenschappen de ‘geest’
en zijn werking ‘objectief’ kunnen onderzoeken, nog niet betekent dat we meer
inzicht hebben in de subjectieve ‘geest’ (= de gedachten, gevoelens en dergelijke
waaruit ons leven bestaat en die ons leven betekenis geeft).
- Ze merken op dat het conceptualiseren van ons geestelijk leven als een soort
begrensde wereld die binnen onze schedel leeft, geen recht doet aan de realiteit
van de menselijke ervaring.
- Dit artikel bewijst dat de ‘erfenis’ van Descartes aan waarde heeft ingeboet.
1
, MENS EN GEZONDHEID
Naarmate ons inzicht in de bi directionele relatie tussen lichaam en geest toenam, verloor
het dualistisch denken terrein. Psychologie heeft in dit veranderde perspectief een
belangrijke rol gespeeld.
Freud = probleem van lichaam en geest opnieuw gedefinieerd als een probleem van
‘bewustzijn’.
- Postuleerde het bestaan van een ‘onbewuste geest’ die zichtbaar werd bij een
aandoening di ehij ‘conversiehysterie’ noemde.
o Patiënt heeft ernstige pijn, zonder te verklaren hoe dat kan. De pijn is reëel
en kan wel tijdelijk bestreden worden, maar komt terug. Na het
onderzoeken en door het toepassen van hypnose en therapeutische
gesprekstechnieken van vrije associatie identificeerde Freud onbewuste
conflicten die onderdrukt waren geweest.
o Aangenomen werd dat deze onbewuste conflicten de lichamelijke
aandoeningen ‘veroorzaakten’, met inbegrip van verlamming en het verlies
van gevoel bij sommige patiënten bij wie geen achterliggende lichamelijke
verklaring aanwezig was.
- Freuds werk leidden tot het ontwikkelen van het gebied van de psychosomatische
geneeskunde.
- Psychologie als vakgebied heeft voor de geneeskunde -> belang onderstreept van
de noodzaak van de rol van psychologische en sociale factoren bij de etiologie.
1.1.4 bio psychosociaal ziektemodel
Het standpunt dat ziekten en symptomen door een combinatie van lichamelijke, sociale ,
culturele ne psychologische factoren kunnen worden verklaard.
Dit model neemt, in tegenstelling tot het biomedisch model, de subjectiviteit of beleving
van de persoon mee.
Sociale en culturele factoren bepalen mede of iemand ziekt te noemen is of zich ziek
voelt.
- Dit model wijst het biomedische model niet af maar verrijkt het met de interactie
tussen biologische processen en psychologische en sociale invloeden.
Ook meerdimensionale belastings-belastbaar model genoemd door fysiotherapeuten. Het
beidt de mogelijkheid om te bepalen of fysiotherapie effectief nodig is en welke doelen
gesteld kunnen worden. ( kost veel tijd !!)
1.1.5 gedrag, dood en ziekte
Stijging van levensverwachting in de westerse wereld was mede het gevolg van de
vooruitgang van de medische technologie en verbeterde behandelingen -> er werd meer
en meer geloogd dat de traditionele geneeskunde effectief was en het vermogen had om
ziekten uit te roeien.
De grote verschillen in levensverwachting kunnen voor
een groot deel worden verklaard door:
- Verschillen in manier van leven
- Leefomstandigheden
- Voeding
2
, MENS EN GEZONDHEID
Wat opvalt is dat de belangrijkste doodsoorzaken een gedragscomponent hebben die
gekoppeld zijn aan gedragingen zoals roken, overmatige alcoholconsumptie, zittende
manier van leven, ongezonde voeding, … zijn.
In feite wordt geschat dat een deel van de sterfgevallen aan kanker toe te schrijven is
aan ons gedrag. Ons eigen gedrag draagt dus aanzienlijk bij aan onze gezondheid en
onze kans op overlijden.
Levensverwachtingen Nederland & België:
- 1870: 40 jaar
- 1940: 70 jaar
- Nu: mannen 80.1 jaar en vrouwen 83.3 jaar
- Vrouwen leven langer dan mannen: wereldwijd bedraagt het verschil tussen de
drie en vier jaar.
Binnen de EU zijn doelstellingen opgesteld om nog 2 gezonde levensjaren te winnen voor
alle inwoners van de lidstaten, met erkenning dat gezondheid niet eenvoudigweg
betekent dat er geen sprake is van ziekte. Gezonde levensverwachtingen en subjectief
welzijn worden als het belangrijkste beschouwd volgens de WHO.
18e eeuw -> gezondheid beschouwt als ‘egalitair ideaal’, waar door iedereen naar werd
gestreefd:
- Werd gedacht dat gezondheid in principe onder de controle stond van de mens als
individu. Artsen waren beschikbaar voor de welgestelden als ‘hulp’ om zichzelf
gezond te houden.
20e eeuw -> nieuwe wetten m.b.t. ziekte-uitkeringen en ook door medische en
technologische verbeteringen van diagnostische en behandelingsprocedures →
gezondheid gekoppeld aan ‘geschiktheid om te werken’:
- van artsen werd dan ook geëist dat ze verklaarden of personen in staat waren tot
werken of dat ze de rol van ziekte konden aannemen.
- Tegenwoordig kijken we naar de effecten van ziekte op het werkende leven en
naar de effecten van werk en omstandigheden op de gezondheid.
Andere verandering heeft te maken met de aanname dat de reguliere geneeskunde ons
van alle ziekten kan genezen. Dit kwam voor een discussie te staan → als gevolg = bloei
van de ‘alternatieve’ geneeskunde.
1.2 individuele, culturele en leetijdsgerelateerde perspectieven
1.2.1 lekentheorieën over gezondheid
Sociale representatie van gezondheid: datgene wat bepaalde groepen onder gezondheid
verstaan.
Wat verstaan mensen zelf nu eigenlijk onder gezondheid? -> verschillende onderzoeken
- Barbara Bauman: stelde aan een populatie patiënten met een ernstige ziekte de
vraag: ‘wat betekent gezondheid voor u?’.
o Een overwegend gevoel van welzijn (1)
o Gezondheid heeft te maken met de afwezigheid van symptomen van ziekte
(2) en gezondheid is zichtbaar in de handelingen waartoe een lichamelijk
gezond persoon in staat is (3).
3
, MENS EN GEZONDHEID
- Benyamini: zelfde vraag, 40 jaar later aan ouderen. Factoren rangschikken in
volgorde van belangrijkheid voor hun subjectieve gezondheidsgedrag
o Subjectieve gezondheidsbeoordelingen bij ‘gezondere’ individuen waren
meer verbonden met gezondheidsgedrag, dit werpt de vraag of ‘gezond’
anders wordt beleefd wanneer men het zelf niet (meer) is. De bevindingen
van diverse onderzoeken wijzen erop dat gezondheidsconcepten van leken
misschien zelfs nog complexer zijn dan eerst werd gedacht.
Onderzoek Blaxter = onderzoek ‘health and lifestyles’= verschillende opvattingen van
gezondheid geïdentificeerd:
- Gezondheid als niet ziek: geen symptomen, geen bezoek aan artsen, daarom ben
ik gezond
- Gezondheid als gedrag: zij zijn gezond omdat ze zichzelf verzorgen, sporten
- Gezondheid als lichamelijke fitheid en vitaliteit: vooral genoemd door jonge
respondenten
- Gezondheid als psychosociaal welzijn: gezondheid in mentaal opzicht
- Gezondheid als functie: vermogen om taken te verrichten, om te doen wat je wilt
wanneer je dat wilt, zonder belemmeringen van een slechte gezondheid of
lichamelijke beperkingen.
1.2.2 definitie van gezondheid van de WHO
= toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn, niet alleen als de
afwezigheid van ziekte of invaliditeit.
Health for all-in the 21th century en de wereldwijde strategie voor gezondheid voor
iedereen:
- Doel: verzekeren van een wereldwijde goede gezondheidszorg,
gezondheidsgelijkheid, toegenomen levensverwachtingen en toegang tot
noodzakelijke gezondheidszorg voor iedereen.
o Vlaanderen: de Vlaming leeft gezonder in 2025: breed strategisch plan voor
gezonder leven
o Nederland: Nationaal Programma Preventie
Bircher -> andere opvattingen over gezondheid: beschrijft een contextbewuste kijk op
gezondheid en definieert het als ‘een dynamische toestand van welzijn die wordt
gekarakteriseerd door een lichamelijk en geestelijk potentieel dat voldoet aan de eisen
van het leven die passen bij de leeftijd, cultuur en de persoonlijke verantwoordelijkheid’.
Standpunt van Bircher plaatst het individu centraal in de beleving van gezondheid
en ziekte, terwijl dit bij de definitie van WHO niet het geval is
Individuele opvattingen spelen een belangrijke rol in de beleving van gezondheid
en ziekte
1.2.3 cross culturele perspectieven op gezondheid
Wat wordt beschouwd als een ‘normale’ gezondheid verschilt per cultuur. Het is ook
afhankelijk van het economische en politieke klimaat van het tijdperk waarin de
betrokkene leeft. Westerse opvattingen over gezondheid verschillen sterk van die in
overige samenlevingen.
( varieert per cultuur – afhankelijk van economische en politieke contexten)
3 benaderingen:
4
Thema 1. Wat is gezondheid?
1.1 veranderende perspectieven
Gezondheid heeft lichamelijke en geestelijke aspecten. Het begrip kan voor mensen op
verschillende tijdstippen in de geschiedenis, in uiteenlopende culturen, sociale klassen of
zelfs binnen hetzelfde gezin van betekenis verschillen.
- Van oudsher -> mensen relatie gezien tussen geest, God en fysieke gesteldheid.
- Bij archeologische vondsten van menselijke skeletten uit het stenen tijdperk
werden gaatjes in de schedel gevonden ‘trepanatie’ -> gat in de schedel wordt
gemaakt om kwade geesten vrij te laten. Geesten zouden het lichaam van de
buitenwereld binnendringen en ziekte veroorzaken.
1.1.1 NIET
1.1.2 Biomedisch ziektemodel
In het biomedisch ziektemodel wordt gezondheid gedefinieerd als de afwezigheid van
ziekte. Volgens dit model heeft ziekte en oorzaak die via medische interventie kan
worden genezen. Het wegnemen van de ziekte zal leiden tot het verdwijnen van de
symptomen -> herstel naar gezondheid.
Kritiek: model is reductionistisch: reduceert de geest, lichaam en menselijk gedrag
tot lichaamscelen of neutrale biomedische activiteiten, en verklaart problemen
enkel op dit niveau.
Biomedisch model ligt aan vele succesvolle behandelingen ten grondslag, waaronder
vaccinatieprogramma’s die hebben bijgedragen aan het uitroeien van veel
levensbedreigende infectieziekten (polio, mazelen).
1.1.3 vraagtekens bij dualisme: psychosociale modellen voor gezondheid
en ziekte
Dualisme: Geest wordt als ‘niet materieel’ beschouwd. Lichaam als materieel
(opgebouwd uit mechanisch materiaal, tastbare stof zoals onze hersenen, hart en cellen).
Veel ziekten hebben organische oorzaken, maar veroorzaken unieke individuele reacties.
De rol van de geest bij ziekten is cruciaal (bv. Fantoompijn/placebo effect). -> naarmate
ons inzicht in de bidirectionele relatie tussen lichaam en geest toenam, verloor het
dualistisch denken terrein.
Bracken en Thomas hun artikel in het British Medical Journal: stellen om verder te gaan
dan de splitsing van lichaam en geest.
- Auteurs merken op dat het feit dat we dankzij de neurowetenschappen de ‘geest’
en zijn werking ‘objectief’ kunnen onderzoeken, nog niet betekent dat we meer
inzicht hebben in de subjectieve ‘geest’ (= de gedachten, gevoelens en dergelijke
waaruit ons leven bestaat en die ons leven betekenis geeft).
- Ze merken op dat het conceptualiseren van ons geestelijk leven als een soort
begrensde wereld die binnen onze schedel leeft, geen recht doet aan de realiteit
van de menselijke ervaring.
- Dit artikel bewijst dat de ‘erfenis’ van Descartes aan waarde heeft ingeboet.
1
, MENS EN GEZONDHEID
Naarmate ons inzicht in de bi directionele relatie tussen lichaam en geest toenam, verloor
het dualistisch denken terrein. Psychologie heeft in dit veranderde perspectief een
belangrijke rol gespeeld.
Freud = probleem van lichaam en geest opnieuw gedefinieerd als een probleem van
‘bewustzijn’.
- Postuleerde het bestaan van een ‘onbewuste geest’ die zichtbaar werd bij een
aandoening di ehij ‘conversiehysterie’ noemde.
o Patiënt heeft ernstige pijn, zonder te verklaren hoe dat kan. De pijn is reëel
en kan wel tijdelijk bestreden worden, maar komt terug. Na het
onderzoeken en door het toepassen van hypnose en therapeutische
gesprekstechnieken van vrije associatie identificeerde Freud onbewuste
conflicten die onderdrukt waren geweest.
o Aangenomen werd dat deze onbewuste conflicten de lichamelijke
aandoeningen ‘veroorzaakten’, met inbegrip van verlamming en het verlies
van gevoel bij sommige patiënten bij wie geen achterliggende lichamelijke
verklaring aanwezig was.
- Freuds werk leidden tot het ontwikkelen van het gebied van de psychosomatische
geneeskunde.
- Psychologie als vakgebied heeft voor de geneeskunde -> belang onderstreept van
de noodzaak van de rol van psychologische en sociale factoren bij de etiologie.
1.1.4 bio psychosociaal ziektemodel
Het standpunt dat ziekten en symptomen door een combinatie van lichamelijke, sociale ,
culturele ne psychologische factoren kunnen worden verklaard.
Dit model neemt, in tegenstelling tot het biomedisch model, de subjectiviteit of beleving
van de persoon mee.
Sociale en culturele factoren bepalen mede of iemand ziekt te noemen is of zich ziek
voelt.
- Dit model wijst het biomedische model niet af maar verrijkt het met de interactie
tussen biologische processen en psychologische en sociale invloeden.
Ook meerdimensionale belastings-belastbaar model genoemd door fysiotherapeuten. Het
beidt de mogelijkheid om te bepalen of fysiotherapie effectief nodig is en welke doelen
gesteld kunnen worden. ( kost veel tijd !!)
1.1.5 gedrag, dood en ziekte
Stijging van levensverwachting in de westerse wereld was mede het gevolg van de
vooruitgang van de medische technologie en verbeterde behandelingen -> er werd meer
en meer geloogd dat de traditionele geneeskunde effectief was en het vermogen had om
ziekten uit te roeien.
De grote verschillen in levensverwachting kunnen voor
een groot deel worden verklaard door:
- Verschillen in manier van leven
- Leefomstandigheden
- Voeding
2
, MENS EN GEZONDHEID
Wat opvalt is dat de belangrijkste doodsoorzaken een gedragscomponent hebben die
gekoppeld zijn aan gedragingen zoals roken, overmatige alcoholconsumptie, zittende
manier van leven, ongezonde voeding, … zijn.
In feite wordt geschat dat een deel van de sterfgevallen aan kanker toe te schrijven is
aan ons gedrag. Ons eigen gedrag draagt dus aanzienlijk bij aan onze gezondheid en
onze kans op overlijden.
Levensverwachtingen Nederland & België:
- 1870: 40 jaar
- 1940: 70 jaar
- Nu: mannen 80.1 jaar en vrouwen 83.3 jaar
- Vrouwen leven langer dan mannen: wereldwijd bedraagt het verschil tussen de
drie en vier jaar.
Binnen de EU zijn doelstellingen opgesteld om nog 2 gezonde levensjaren te winnen voor
alle inwoners van de lidstaten, met erkenning dat gezondheid niet eenvoudigweg
betekent dat er geen sprake is van ziekte. Gezonde levensverwachtingen en subjectief
welzijn worden als het belangrijkste beschouwd volgens de WHO.
18e eeuw -> gezondheid beschouwt als ‘egalitair ideaal’, waar door iedereen naar werd
gestreefd:
- Werd gedacht dat gezondheid in principe onder de controle stond van de mens als
individu. Artsen waren beschikbaar voor de welgestelden als ‘hulp’ om zichzelf
gezond te houden.
20e eeuw -> nieuwe wetten m.b.t. ziekte-uitkeringen en ook door medische en
technologische verbeteringen van diagnostische en behandelingsprocedures →
gezondheid gekoppeld aan ‘geschiktheid om te werken’:
- van artsen werd dan ook geëist dat ze verklaarden of personen in staat waren tot
werken of dat ze de rol van ziekte konden aannemen.
- Tegenwoordig kijken we naar de effecten van ziekte op het werkende leven en
naar de effecten van werk en omstandigheden op de gezondheid.
Andere verandering heeft te maken met de aanname dat de reguliere geneeskunde ons
van alle ziekten kan genezen. Dit kwam voor een discussie te staan → als gevolg = bloei
van de ‘alternatieve’ geneeskunde.
1.2 individuele, culturele en leetijdsgerelateerde perspectieven
1.2.1 lekentheorieën over gezondheid
Sociale representatie van gezondheid: datgene wat bepaalde groepen onder gezondheid
verstaan.
Wat verstaan mensen zelf nu eigenlijk onder gezondheid? -> verschillende onderzoeken
- Barbara Bauman: stelde aan een populatie patiënten met een ernstige ziekte de
vraag: ‘wat betekent gezondheid voor u?’.
o Een overwegend gevoel van welzijn (1)
o Gezondheid heeft te maken met de afwezigheid van symptomen van ziekte
(2) en gezondheid is zichtbaar in de handelingen waartoe een lichamelijk
gezond persoon in staat is (3).
3
, MENS EN GEZONDHEID
- Benyamini: zelfde vraag, 40 jaar later aan ouderen. Factoren rangschikken in
volgorde van belangrijkheid voor hun subjectieve gezondheidsgedrag
o Subjectieve gezondheidsbeoordelingen bij ‘gezondere’ individuen waren
meer verbonden met gezondheidsgedrag, dit werpt de vraag of ‘gezond’
anders wordt beleefd wanneer men het zelf niet (meer) is. De bevindingen
van diverse onderzoeken wijzen erop dat gezondheidsconcepten van leken
misschien zelfs nog complexer zijn dan eerst werd gedacht.
Onderzoek Blaxter = onderzoek ‘health and lifestyles’= verschillende opvattingen van
gezondheid geïdentificeerd:
- Gezondheid als niet ziek: geen symptomen, geen bezoek aan artsen, daarom ben
ik gezond
- Gezondheid als gedrag: zij zijn gezond omdat ze zichzelf verzorgen, sporten
- Gezondheid als lichamelijke fitheid en vitaliteit: vooral genoemd door jonge
respondenten
- Gezondheid als psychosociaal welzijn: gezondheid in mentaal opzicht
- Gezondheid als functie: vermogen om taken te verrichten, om te doen wat je wilt
wanneer je dat wilt, zonder belemmeringen van een slechte gezondheid of
lichamelijke beperkingen.
1.2.2 definitie van gezondheid van de WHO
= toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn, niet alleen als de
afwezigheid van ziekte of invaliditeit.
Health for all-in the 21th century en de wereldwijde strategie voor gezondheid voor
iedereen:
- Doel: verzekeren van een wereldwijde goede gezondheidszorg,
gezondheidsgelijkheid, toegenomen levensverwachtingen en toegang tot
noodzakelijke gezondheidszorg voor iedereen.
o Vlaanderen: de Vlaming leeft gezonder in 2025: breed strategisch plan voor
gezonder leven
o Nederland: Nationaal Programma Preventie
Bircher -> andere opvattingen over gezondheid: beschrijft een contextbewuste kijk op
gezondheid en definieert het als ‘een dynamische toestand van welzijn die wordt
gekarakteriseerd door een lichamelijk en geestelijk potentieel dat voldoet aan de eisen
van het leven die passen bij de leeftijd, cultuur en de persoonlijke verantwoordelijkheid’.
Standpunt van Bircher plaatst het individu centraal in de beleving van gezondheid
en ziekte, terwijl dit bij de definitie van WHO niet het geval is
Individuele opvattingen spelen een belangrijke rol in de beleving van gezondheid
en ziekte
1.2.3 cross culturele perspectieven op gezondheid
Wat wordt beschouwd als een ‘normale’ gezondheid verschilt per cultuur. Het is ook
afhankelijk van het economische en politieke klimaat van het tijdperk waarin de
betrokkene leeft. Westerse opvattingen over gezondheid verschillen sterk van die in
overige samenlevingen.
( varieert per cultuur – afhankelijk van economische en politieke contexten)
3 benaderingen:
4
