College 1: Inleiding in de Persoonlijkheidspsychologie
In dit eerste college krijg je een introductie in de persoonlijkheidspsychologie. Je leert wat
persoonlijkheidspsychologen onderzoeken en welke methoden ze gebruiken om
persoonlijkheid te meten. Ook leer je over het bestaan van persoonlijkheidstrekken en hoe
deze worden vastgesteld.
Wat onderzoeken persoonlijkheidspsychologen?
Persoonlijkheidspsychologen bestuderen menselijke verschillen op drie niveaus:
1. Universeel: Menselijke natuur – Hoe mensen zijn zoals alle andere mensen.
2. Nomothetisch: Individuele- en groepsverschillen – Hoe mensen zijn zoals sommige
andere mensen.
3. Idiografisch: Individuele uniciteit – Hoe mensen zijn zoals geen ander.
Deze niveaus kun je vergelijken met andere wetenschappen zoals economie en
behaviorisme. Binnen de psychologie wordt gedrag soms verklaard vanuit evolutionaire
psychologie, waarin wordt aangenomen dat mensen zich op vergelijkbare wijze aan hun
omgeving hebben aangepast.
Wat is persoonlijkheid?
Persoonlijkheid verwijst naar typische gedrags-, denk- en voelpatronen die over langere
tijd en in verschillende situaties consistent blijven. Het gaat dus om langdurige,
psychologische, niet-intellectuele individuele verschillen.
Persoonlijkheid wordt onderscheiden van:
Fysieke eigenschappen (zoals lengte)
Mentale capaciteiten (zoals IQ)
Tijdelijke toestanden (zoals emoties)
Situatiespecifieke gewoonten of attitudes
Andere individuele kenmerken die aan persoonlijkheid gerelateerd zijn, zijn interesses,
waarden, religie en seksualiteit.
Bestaat persoonlijkheid echt?
Deze vraag is onderzocht in de klassieke studies van Hartshorne & May (1928) en Walter
Mischel (1968). Mischel vond dat gedrag in de ene situatie zwak correleerde met gedrag in
een andere situatie (correlaties ≤ .20). Hieruit concludeerde hij dat persoonlijkheid
nauwelijks bestaat.
Toch bleek uit een heranalyse van Jackson & Paunonen (1985) dat wanneer je meerdere
gedragingen in verschillende situaties samenvoegt (aggregatie), je wél sterke correlaties
vindt (r = .50). Dit betekent dat persoonlijkheid wel bestaat, maar alleen zichtbaar wordt als
je kijkt naar gemiddeld gedrag over meerdere situaties.
Gedrag: Persoonlijkheid vs. Situatie
Gedrag kan op drie manieren worden verklaard:
B = f(P): gedrag is een functie van persoonlijkheid.
B = f(S): gedrag is een functie van de situatie.
B = f(P x S): gedrag ontstaat uit de interactie tussen persoonlijkheid en situatie.
Dit wordt trekactivatie genoemd: een persoonlijkheidstrek komt alleen tot uiting in
een relevante situatie.
Ook situaties zijn niet altijd onafhankelijk: mensen kunnen situaties selecteren of oproepen
(evocatie) die passen bij hun persoonlijkheid. Een voorbeeld hiervan is het Stanford-
gevangenisexperiment, waarin deelnemers zich extreem gingen gedragen, mogelijk door
zelfselectie van bepaalde persoonlijkheden.
Persoonlijkheidsvragenlijsten
Om persoonlijkheid te meten worden vaak gestructureerde vragenlijsten gebruikt. Deze
zijn gebaseerd op:
Een duidelijke definitie van de persoonlijkheidstrekken.
Goede constructie van vragen.
, Overweging van wie de vragen invult (zelfrapportage of observer).
Mogelijke biases zoals sociaal wenselijk antwoorden.
Een goede vragenlijst moet betrouwbaar en valide zijn en een systematische variantie
kunnen aantonen die aan persoonlijkheid is toe te schrijven.
Conclusies
Persoonlijkheid bestaat: hoewel gedrag niet altijd consistent is in elke situatie, blijkt
uit aggregatie dat persoonlijkheidstrekken stabiel zijn.
Er zijn drie niveaus van benadering: universeel, nomothetisch en idiografisch.
Trekactivatie verklaart waarom persoonlijkheid alleen zichtbaar is in relevante
situaties.
Vragenlijsten spelen een centrale rol in het meten van persoonlijkheid, maar moeten
zorgvuldig worden ontworpen en geïnterpreteerd.
College 2: Persoonlijkheidsstructuur
In dit college staat de structuur van persoonlijkheid centraal. Je leert hoe
persoonlijkheidskenmerken worden geordend en welke modellen hiervoor gebruikt worden.
De nadruk ligt op de lexicale benadering, factoranalyse, de Big Five en het HEXACO-
model, en de discussie tussen typologische en dimensionele benaderingen van
persoonlijkheid.
Geschiedenis van persoonlijkheidstypen
De zoektocht naar persoonlijkheidsstructuur begon al in de oudheid, bijvoorbeeld met:
De vier ‘humeuren’ (humors): klassieke ideeën over lichaamssappen die het
temperament zouden bepalen.
Somatotypen: lichamelijke bouw als indicator van persoonlijkheid.
MBTI (Myers-Briggs Type Indicator): 16 persoonlijkheidstypen gebaseerd op vier
dichotomieën (zoals Introversie vs. Extraversie).
Diertypen: populaire maar weinig wetenschappelijke typologieën.
Al deze systemen delen het idee van typen, waarin mensen worden ingedeeld in
categorieën. Maar: deze benadering is tegenwoordig grotendeels verlaten vanwege gebrek
aan empirische onderbouwing.
De lexicale benadering
De lexicale benadering stelt dat belangrijke persoonlijkheidskenmerken hun weerslag
vinden in de taal. Hoe belangrijker een kenmerk, hoe waarschijnlijker dat er een woord voor
bestaat in meerdere talen.
Francis Galton (1884) was een van de eersten die deze benadering voorstelde.
Allport & Odbert (1936) selecteerden bijna 18.000 adjectieven uit een woordenboek
die persoonlijke eigenschappen beschrijven.
Goldberg (1990) en Hofstee et al. (1992) reduceerden deze lijsten tot meer
behapbare aantallen woorden voor onderzoek.
De lexicale benadering is het fundament voor latere persoonlijkheidsmodellen zoals de Big
Five en HEXACO.
Factoranalyse
De duizenden woorden uit lexicaal onderzoek moeten worden gegroepeerd op basis van
correlaties. Dat gebeurt via factoranalyse:
Factoranalyse zoekt onderliggende dimensies of factoren waarop eigenschappen
samenhangen.
Zo ontstaan samenvattende persoonlijkheidsdimensies, die een overzicht geven van
de structuur van persoonlijkheid.
, Big Five- en HEXACO-modellen
Big Five (B5): Een uitkomst van lexicaal onderzoek. Vijf breed gedragen
persoonlijkheidsdimensies:
1. Extraversie
2. Vriendelijkheid (Agreeableness)
3. Consciëntieusheid
4. Emotionele stabiliteit (vs. Neuroticisme)
5. Openheid voor ervaringen
Deze dimensies zijn internationaal gerepliceerd, o.a. in Nederlands onderzoek van Hofstee
et al. (1992).
HEXACO-model: Een uitbreiding op de Big Five, ontwikkeld door Ashton en Lee. Dit model
bevat zes dimensies:
1. Honesty-Humility (Integriteit)
2. Emotionality (Emotionaliteit)
3. eXtraversion (Extraversie)
4. Agreeableness (Verdraagzaamheid)
5. Conscientiousness (Consciëntieusheid)
6. Openness to Experience (Openheid voor Ervaringen)
De toevoeging van 'Honesty-Humility' is een belangrijk verschil met de Big Five en legt de
nadruk op eerlijkheid en bescheidenheid. Ook zijn Vriendelijkheid en Emotionele
Stabiliteit anders herschikt binnen HEXACO.
Typen of dimensies?
Een belangrijk debat in de persoonlijkheidspsychologie is dat tussen:
Typologische benaderingen: gaan uit van kwalitatieve verschillen (bijv. MBTI).
Dimensionele benaderingen: beschouwen eigenschappen als continuüm.
Uit onderzoek (bijv. Asendorpf, 2003) blijken er soms clusters (zoals externaliserend,
internaliserend, resilient), maar in de praktijk zijn mensen verspreid over dimensies,
zonder duidelijke clustering. Bovendien verklaren dimensies gedrag beter dan typen.
Volgens Ashton & Lee (2009) verklaren HEXACO-dimensies 2–3 keer zoveel variantie in
gedrag als typen.
Conclusie
De lexicale benadering en factoranalyse vormen de basis van moderne
persoonlijkheidsmodellen.
De Big Five en vooral het HEXACO-model bieden een dimensionele, empirisch
onderbouwde structuur van persoonlijkheid.
Typen zijn aantrekkelijk in hun eenvoud, maar dimensies zijn accurater en
informatiever.
De zes HEXACO-dimensies geven de meest betrouwbare beschrijving van
persoonlijkheid op basis van taal- en gedragsdata.
College 3: Persoonlijkheidsontwikkelingen
Dit hoofdstuk richt zich op de vraag hoe en waarom persoonlijkheid verandert gedurende het
leven. Het bespreekt zowel structurele trends in de bevolking als individuele verschillen, en
kijkt naar biologische, sociale en situationele invloeden.
Ontwikkeling van de Big Five over de levensloop
De Big Five persoonlijkheidsdimensies vertonen systematische veranderingen door de jaren
heen:
Consciëntieusheid (zorgvuldigheid, doelgerichtheid) neemt toe vanaf de vroege
volwassenheid tot in de middelbare leeftijd.
Vriendelijkheid neemt geleidelijk toe, vooral vanaf de dertiger jaren.
In dit eerste college krijg je een introductie in de persoonlijkheidspsychologie. Je leert wat
persoonlijkheidspsychologen onderzoeken en welke methoden ze gebruiken om
persoonlijkheid te meten. Ook leer je over het bestaan van persoonlijkheidstrekken en hoe
deze worden vastgesteld.
Wat onderzoeken persoonlijkheidspsychologen?
Persoonlijkheidspsychologen bestuderen menselijke verschillen op drie niveaus:
1. Universeel: Menselijke natuur – Hoe mensen zijn zoals alle andere mensen.
2. Nomothetisch: Individuele- en groepsverschillen – Hoe mensen zijn zoals sommige
andere mensen.
3. Idiografisch: Individuele uniciteit – Hoe mensen zijn zoals geen ander.
Deze niveaus kun je vergelijken met andere wetenschappen zoals economie en
behaviorisme. Binnen de psychologie wordt gedrag soms verklaard vanuit evolutionaire
psychologie, waarin wordt aangenomen dat mensen zich op vergelijkbare wijze aan hun
omgeving hebben aangepast.
Wat is persoonlijkheid?
Persoonlijkheid verwijst naar typische gedrags-, denk- en voelpatronen die over langere
tijd en in verschillende situaties consistent blijven. Het gaat dus om langdurige,
psychologische, niet-intellectuele individuele verschillen.
Persoonlijkheid wordt onderscheiden van:
Fysieke eigenschappen (zoals lengte)
Mentale capaciteiten (zoals IQ)
Tijdelijke toestanden (zoals emoties)
Situatiespecifieke gewoonten of attitudes
Andere individuele kenmerken die aan persoonlijkheid gerelateerd zijn, zijn interesses,
waarden, religie en seksualiteit.
Bestaat persoonlijkheid echt?
Deze vraag is onderzocht in de klassieke studies van Hartshorne & May (1928) en Walter
Mischel (1968). Mischel vond dat gedrag in de ene situatie zwak correleerde met gedrag in
een andere situatie (correlaties ≤ .20). Hieruit concludeerde hij dat persoonlijkheid
nauwelijks bestaat.
Toch bleek uit een heranalyse van Jackson & Paunonen (1985) dat wanneer je meerdere
gedragingen in verschillende situaties samenvoegt (aggregatie), je wél sterke correlaties
vindt (r = .50). Dit betekent dat persoonlijkheid wel bestaat, maar alleen zichtbaar wordt als
je kijkt naar gemiddeld gedrag over meerdere situaties.
Gedrag: Persoonlijkheid vs. Situatie
Gedrag kan op drie manieren worden verklaard:
B = f(P): gedrag is een functie van persoonlijkheid.
B = f(S): gedrag is een functie van de situatie.
B = f(P x S): gedrag ontstaat uit de interactie tussen persoonlijkheid en situatie.
Dit wordt trekactivatie genoemd: een persoonlijkheidstrek komt alleen tot uiting in
een relevante situatie.
Ook situaties zijn niet altijd onafhankelijk: mensen kunnen situaties selecteren of oproepen
(evocatie) die passen bij hun persoonlijkheid. Een voorbeeld hiervan is het Stanford-
gevangenisexperiment, waarin deelnemers zich extreem gingen gedragen, mogelijk door
zelfselectie van bepaalde persoonlijkheden.
Persoonlijkheidsvragenlijsten
Om persoonlijkheid te meten worden vaak gestructureerde vragenlijsten gebruikt. Deze
zijn gebaseerd op:
Een duidelijke definitie van de persoonlijkheidstrekken.
Goede constructie van vragen.
, Overweging van wie de vragen invult (zelfrapportage of observer).
Mogelijke biases zoals sociaal wenselijk antwoorden.
Een goede vragenlijst moet betrouwbaar en valide zijn en een systematische variantie
kunnen aantonen die aan persoonlijkheid is toe te schrijven.
Conclusies
Persoonlijkheid bestaat: hoewel gedrag niet altijd consistent is in elke situatie, blijkt
uit aggregatie dat persoonlijkheidstrekken stabiel zijn.
Er zijn drie niveaus van benadering: universeel, nomothetisch en idiografisch.
Trekactivatie verklaart waarom persoonlijkheid alleen zichtbaar is in relevante
situaties.
Vragenlijsten spelen een centrale rol in het meten van persoonlijkheid, maar moeten
zorgvuldig worden ontworpen en geïnterpreteerd.
College 2: Persoonlijkheidsstructuur
In dit college staat de structuur van persoonlijkheid centraal. Je leert hoe
persoonlijkheidskenmerken worden geordend en welke modellen hiervoor gebruikt worden.
De nadruk ligt op de lexicale benadering, factoranalyse, de Big Five en het HEXACO-
model, en de discussie tussen typologische en dimensionele benaderingen van
persoonlijkheid.
Geschiedenis van persoonlijkheidstypen
De zoektocht naar persoonlijkheidsstructuur begon al in de oudheid, bijvoorbeeld met:
De vier ‘humeuren’ (humors): klassieke ideeën over lichaamssappen die het
temperament zouden bepalen.
Somatotypen: lichamelijke bouw als indicator van persoonlijkheid.
MBTI (Myers-Briggs Type Indicator): 16 persoonlijkheidstypen gebaseerd op vier
dichotomieën (zoals Introversie vs. Extraversie).
Diertypen: populaire maar weinig wetenschappelijke typologieën.
Al deze systemen delen het idee van typen, waarin mensen worden ingedeeld in
categorieën. Maar: deze benadering is tegenwoordig grotendeels verlaten vanwege gebrek
aan empirische onderbouwing.
De lexicale benadering
De lexicale benadering stelt dat belangrijke persoonlijkheidskenmerken hun weerslag
vinden in de taal. Hoe belangrijker een kenmerk, hoe waarschijnlijker dat er een woord voor
bestaat in meerdere talen.
Francis Galton (1884) was een van de eersten die deze benadering voorstelde.
Allport & Odbert (1936) selecteerden bijna 18.000 adjectieven uit een woordenboek
die persoonlijke eigenschappen beschrijven.
Goldberg (1990) en Hofstee et al. (1992) reduceerden deze lijsten tot meer
behapbare aantallen woorden voor onderzoek.
De lexicale benadering is het fundament voor latere persoonlijkheidsmodellen zoals de Big
Five en HEXACO.
Factoranalyse
De duizenden woorden uit lexicaal onderzoek moeten worden gegroepeerd op basis van
correlaties. Dat gebeurt via factoranalyse:
Factoranalyse zoekt onderliggende dimensies of factoren waarop eigenschappen
samenhangen.
Zo ontstaan samenvattende persoonlijkheidsdimensies, die een overzicht geven van
de structuur van persoonlijkheid.
, Big Five- en HEXACO-modellen
Big Five (B5): Een uitkomst van lexicaal onderzoek. Vijf breed gedragen
persoonlijkheidsdimensies:
1. Extraversie
2. Vriendelijkheid (Agreeableness)
3. Consciëntieusheid
4. Emotionele stabiliteit (vs. Neuroticisme)
5. Openheid voor ervaringen
Deze dimensies zijn internationaal gerepliceerd, o.a. in Nederlands onderzoek van Hofstee
et al. (1992).
HEXACO-model: Een uitbreiding op de Big Five, ontwikkeld door Ashton en Lee. Dit model
bevat zes dimensies:
1. Honesty-Humility (Integriteit)
2. Emotionality (Emotionaliteit)
3. eXtraversion (Extraversie)
4. Agreeableness (Verdraagzaamheid)
5. Conscientiousness (Consciëntieusheid)
6. Openness to Experience (Openheid voor Ervaringen)
De toevoeging van 'Honesty-Humility' is een belangrijk verschil met de Big Five en legt de
nadruk op eerlijkheid en bescheidenheid. Ook zijn Vriendelijkheid en Emotionele
Stabiliteit anders herschikt binnen HEXACO.
Typen of dimensies?
Een belangrijk debat in de persoonlijkheidspsychologie is dat tussen:
Typologische benaderingen: gaan uit van kwalitatieve verschillen (bijv. MBTI).
Dimensionele benaderingen: beschouwen eigenschappen als continuüm.
Uit onderzoek (bijv. Asendorpf, 2003) blijken er soms clusters (zoals externaliserend,
internaliserend, resilient), maar in de praktijk zijn mensen verspreid over dimensies,
zonder duidelijke clustering. Bovendien verklaren dimensies gedrag beter dan typen.
Volgens Ashton & Lee (2009) verklaren HEXACO-dimensies 2–3 keer zoveel variantie in
gedrag als typen.
Conclusie
De lexicale benadering en factoranalyse vormen de basis van moderne
persoonlijkheidsmodellen.
De Big Five en vooral het HEXACO-model bieden een dimensionele, empirisch
onderbouwde structuur van persoonlijkheid.
Typen zijn aantrekkelijk in hun eenvoud, maar dimensies zijn accurater en
informatiever.
De zes HEXACO-dimensies geven de meest betrouwbare beschrijving van
persoonlijkheid op basis van taal- en gedragsdata.
College 3: Persoonlijkheidsontwikkelingen
Dit hoofdstuk richt zich op de vraag hoe en waarom persoonlijkheid verandert gedurende het
leven. Het bespreekt zowel structurele trends in de bevolking als individuele verschillen, en
kijkt naar biologische, sociale en situationele invloeden.
Ontwikkeling van de Big Five over de levensloop
De Big Five persoonlijkheidsdimensies vertonen systematische veranderingen door de jaren
heen:
Consciëntieusheid (zorgvuldigheid, doelgerichtheid) neemt toe vanaf de vroege
volwassenheid tot in de middelbare leeftijd.
Vriendelijkheid neemt geleidelijk toe, vooral vanaf de dertiger jaren.
