Samenvatting PGO 2024-2025
Samenvatting Politiële en
Gerechtelijke Organisatie
1
,Samenvatting PGO 2024-2025
POLITIËLE EN GERECHTELIJKE ORGANISATIE
DEEL 1: OPSPORING
KORTE GESCHIEDENIS VAN HET BELGISCHE POLITIEWEZEN (1794-1987)
HOOFDSTUK 1: DE FRANSE EN HOLLANDSE ERFENIS (1794-1830)
• Waarom stilstaan bij de geschiedenis?
o Inzicht in het verleden draagt bij aan inzicht in de complexiteit van het heden
o Het verleden werkt sterk door in de vormgeving van de toekomst
o Opdrachten van politie en de organisatie van -en toezicht op- het politiebestel, steeds gesitueerd in een
ruimere socio-politieke en economische context
• 3 voorafgaande bemerkingen
1) De geschiedenis van het politiewezen is een rijke en complexe geschiedenis
2) De geschiedenis van het politiewezen is niet enkel een geschiedenis van de misdaadbestrijding
3) De geschiedenis van het politiewezen kan niet losgekoppeld worden van de Belgische politieke en sociale
geschiedenis
• Rode draden doorheen de politiegeschiedenis
o Een politiebestel is gekenmerkt door een grote verscheidenheid enerzijds en een onevenwichtige
ontwikkeling anderzijds
o Spanning tussen centrale aansturing enerzijds en lokale autonomie anderzijds
o Spanning tussen streven naar efficiëntie en effectiviteit in politieoptreden enerzijds en legitimiteit en
democratische controle anderzijds
o Diverse politie-instanties met eigen ontwikkelingsdynamiek die samen de politiezorg moeten verzorgen
– maar hoe?
1. DE FRANSE TIJD (1794-1814)
• Het Belgisch politiebestel draagt onuitwisbare sporen van de Franse bezetting
o Frans model :
1) Burgerlijke republiek (1794-1814)
▪ De politie hoort herkomst te vinden in de burgerij
2) Militair Napoleontisch regime (1799-1814) : “politiestaat”
▪ Politiestaat = politie staat in functie van degene aan de macht
▪ Gericht op openbare orde en politieke informatie (=inlichtingendiensten), want kennis is macht
• Kenmerken : militarisering, centralisering en verscheidenheid
1) Militarisering —> scherpe discipline en meer hiërarchie (troeven van de gendarmerie)
2
,Samenvatting PGO 2024-2025
2) Centralisering —> uitbouw van de gendarmerie en de andere politiemachten worden centraal ingericht +
nationale wetgeving
➢ Uitvoerende macht (ministerie van politie) oefent controle uit (niet de
rechterlijke)
➢ Invoering vh onderscheid tussen administratieve en gerechtelijke politie
Administratieve (bestuurlijke) politie Gerechtelijke politie
• Handhaving vd openbare orde • Opsporen v misdrijven, vaststellen,
bewijzen verzamelen
• Voorkomen van misdrijven • Misdadigers voor het gerecht dagen
(preventief toezicht) (repressief)
• Onder begeleiding v • Wie ? Politiecommissarissen, veld-
politiereglementen en boswachters, vrederechters, luitenanten
en kapiteinsgendarmerie
• Belgisch politiebestel zal tot aan de hervorming de kenmerken van het Franse model hebben
• Joseph Fouche : minister van Algemene Politie
o Idee Haute police —> verzameling van politieke informatie
o Gevolg : oprichting Police Secrète (Openbare Veiligheid)
▪ Taak: inwinnen, analyseren en gebruiken van inlichtingen dmv informanten en infiltranten (vandaag :
inlichtingendiensten)
▪ Reden : nood aan verzameling politieke informatie
o Politie wordt een instrument in handen van machthebbers en wordt verwacht de samenleving in het oog
te houden = haute police (politieke inlichtingen)
<-> police basse = gewone politietaken (focus op criminele inlichtingen)
3) Een verscheiden politieapparaat met als belangrijkste korpsen :
o Corps de la Gendarmerie Nationale (1789-1809), daarna Gendarmerie Impériale (elitekorps)
o Police municipale (1789) : zij moesten zorgen voor “vlot en veilig verkeer, openbare rust bewaken,
handhaven vd orde bij festiviteiten, maatregelen treffen bij brand/ziekten, voorkomen dat
geesteszieken/dieren ongelukken veroorzaken, .. (=administratieve en gerechtelijke taak, commissarissen
en veldwachters) —> belangrijke rol voor lokale overheid : burgemeester !
o Tussen 1800 en 1810 : Garde nationale = voorloper burgerwacht - handhaving van openbare orden en
de bewaking van de grenzen en kusten
3
, Samenvatting PGO 2024-2025
▪ Nadelen van dit systeem : conflicten, concurrentie en communicatie
▪ Voordelen van dit systeem : je kon op verschillende niveaus inzetten (lokaal : goede band met de
bevolking)
2. HOLLANDSE TIJD (1815-1830)
• De Hollandse overheersers nemen het Napoleontisch repressief (Franse erfenis) en politiek politiestelsel over in 1815
➢ in een mildere vorm
➢ afzwakking van de politiestaat
• Gedacht van ‘haute police’ blijft gehandhaafd
• Politieorganisatie :
➢ Maréchaussée :
= gendarmerie, maar andere term (wegens te beladen) —> werd het centrale korps in de
Nederlanden
➢ Gemeentelijke politie (commissarissen en veldwachters) :
= toename van de gemeentelijke autonomie in 1815, maar weer afzwakking in 1825
➢ Burgerwacht of ‘schutterij’ :
= handhaven van de orde bij afwezigheid van veldwachters
• Het gaat niet goed tussen de politiemachten:
HOOFDSTUK 2 : DE EERSTE FUNDAMENTEN VAN EEN NATIONAAL GECENTRALISEERD
POLITIESYSTEEM (=Belgisch politiebestel), (1830-1885)
1. HET INSTITUTIONEEL KADER NA DE REVOLUTIE VAN 1830
• 1830 : Belgische onafhankelijkheid —> oprichting van een sterke gecentraliseerde staat met gemeentelijke
autonomie
• 1831 : Belgische Grondwet
• 2de helft 19de eeuw : industriële ontwikkelingen
➢ Industriële crisis tussen 1873 en 1885 —> focus van de overheid lag op de disciplinering van de
werkende klasse
• Stakingen en sociale onrust —> nood aan openbare ordehandhaving
2. DE VERSCHILLENDE POLITIE-INSTANTIES (1830-1835) – sterk geënt op de Frans-Hollandse modellen
• Er was weerstand tegen gecentraliseerd politiemodel: diversiteit aan politiediensten, 1 lokaal korps en 3
gebaseerd op militaire korpsen: leger, burgerwacht en openbare veiligheid
1. De ‘gendarmerie nationale’
o 1830: het Voorlopig Bewind ontbindt de maréchaussée en vervangt haar door de gendarmerie nationale
o Aanvankelijk kleine rol op vlak van ordehandhaving
o Aantal manschappen blijft beperkt
o Strikte discipline
4
Samenvatting Politiële en
Gerechtelijke Organisatie
1
,Samenvatting PGO 2024-2025
POLITIËLE EN GERECHTELIJKE ORGANISATIE
DEEL 1: OPSPORING
KORTE GESCHIEDENIS VAN HET BELGISCHE POLITIEWEZEN (1794-1987)
HOOFDSTUK 1: DE FRANSE EN HOLLANDSE ERFENIS (1794-1830)
• Waarom stilstaan bij de geschiedenis?
o Inzicht in het verleden draagt bij aan inzicht in de complexiteit van het heden
o Het verleden werkt sterk door in de vormgeving van de toekomst
o Opdrachten van politie en de organisatie van -en toezicht op- het politiebestel, steeds gesitueerd in een
ruimere socio-politieke en economische context
• 3 voorafgaande bemerkingen
1) De geschiedenis van het politiewezen is een rijke en complexe geschiedenis
2) De geschiedenis van het politiewezen is niet enkel een geschiedenis van de misdaadbestrijding
3) De geschiedenis van het politiewezen kan niet losgekoppeld worden van de Belgische politieke en sociale
geschiedenis
• Rode draden doorheen de politiegeschiedenis
o Een politiebestel is gekenmerkt door een grote verscheidenheid enerzijds en een onevenwichtige
ontwikkeling anderzijds
o Spanning tussen centrale aansturing enerzijds en lokale autonomie anderzijds
o Spanning tussen streven naar efficiëntie en effectiviteit in politieoptreden enerzijds en legitimiteit en
democratische controle anderzijds
o Diverse politie-instanties met eigen ontwikkelingsdynamiek die samen de politiezorg moeten verzorgen
– maar hoe?
1. DE FRANSE TIJD (1794-1814)
• Het Belgisch politiebestel draagt onuitwisbare sporen van de Franse bezetting
o Frans model :
1) Burgerlijke republiek (1794-1814)
▪ De politie hoort herkomst te vinden in de burgerij
2) Militair Napoleontisch regime (1799-1814) : “politiestaat”
▪ Politiestaat = politie staat in functie van degene aan de macht
▪ Gericht op openbare orde en politieke informatie (=inlichtingendiensten), want kennis is macht
• Kenmerken : militarisering, centralisering en verscheidenheid
1) Militarisering —> scherpe discipline en meer hiërarchie (troeven van de gendarmerie)
2
,Samenvatting PGO 2024-2025
2) Centralisering —> uitbouw van de gendarmerie en de andere politiemachten worden centraal ingericht +
nationale wetgeving
➢ Uitvoerende macht (ministerie van politie) oefent controle uit (niet de
rechterlijke)
➢ Invoering vh onderscheid tussen administratieve en gerechtelijke politie
Administratieve (bestuurlijke) politie Gerechtelijke politie
• Handhaving vd openbare orde • Opsporen v misdrijven, vaststellen,
bewijzen verzamelen
• Voorkomen van misdrijven • Misdadigers voor het gerecht dagen
(preventief toezicht) (repressief)
• Onder begeleiding v • Wie ? Politiecommissarissen, veld-
politiereglementen en boswachters, vrederechters, luitenanten
en kapiteinsgendarmerie
• Belgisch politiebestel zal tot aan de hervorming de kenmerken van het Franse model hebben
• Joseph Fouche : minister van Algemene Politie
o Idee Haute police —> verzameling van politieke informatie
o Gevolg : oprichting Police Secrète (Openbare Veiligheid)
▪ Taak: inwinnen, analyseren en gebruiken van inlichtingen dmv informanten en infiltranten (vandaag :
inlichtingendiensten)
▪ Reden : nood aan verzameling politieke informatie
o Politie wordt een instrument in handen van machthebbers en wordt verwacht de samenleving in het oog
te houden = haute police (politieke inlichtingen)
<-> police basse = gewone politietaken (focus op criminele inlichtingen)
3) Een verscheiden politieapparaat met als belangrijkste korpsen :
o Corps de la Gendarmerie Nationale (1789-1809), daarna Gendarmerie Impériale (elitekorps)
o Police municipale (1789) : zij moesten zorgen voor “vlot en veilig verkeer, openbare rust bewaken,
handhaven vd orde bij festiviteiten, maatregelen treffen bij brand/ziekten, voorkomen dat
geesteszieken/dieren ongelukken veroorzaken, .. (=administratieve en gerechtelijke taak, commissarissen
en veldwachters) —> belangrijke rol voor lokale overheid : burgemeester !
o Tussen 1800 en 1810 : Garde nationale = voorloper burgerwacht - handhaving van openbare orden en
de bewaking van de grenzen en kusten
3
, Samenvatting PGO 2024-2025
▪ Nadelen van dit systeem : conflicten, concurrentie en communicatie
▪ Voordelen van dit systeem : je kon op verschillende niveaus inzetten (lokaal : goede band met de
bevolking)
2. HOLLANDSE TIJD (1815-1830)
• De Hollandse overheersers nemen het Napoleontisch repressief (Franse erfenis) en politiek politiestelsel over in 1815
➢ in een mildere vorm
➢ afzwakking van de politiestaat
• Gedacht van ‘haute police’ blijft gehandhaafd
• Politieorganisatie :
➢ Maréchaussée :
= gendarmerie, maar andere term (wegens te beladen) —> werd het centrale korps in de
Nederlanden
➢ Gemeentelijke politie (commissarissen en veldwachters) :
= toename van de gemeentelijke autonomie in 1815, maar weer afzwakking in 1825
➢ Burgerwacht of ‘schutterij’ :
= handhaven van de orde bij afwezigheid van veldwachters
• Het gaat niet goed tussen de politiemachten:
HOOFDSTUK 2 : DE EERSTE FUNDAMENTEN VAN EEN NATIONAAL GECENTRALISEERD
POLITIESYSTEEM (=Belgisch politiebestel), (1830-1885)
1. HET INSTITUTIONEEL KADER NA DE REVOLUTIE VAN 1830
• 1830 : Belgische onafhankelijkheid —> oprichting van een sterke gecentraliseerde staat met gemeentelijke
autonomie
• 1831 : Belgische Grondwet
• 2de helft 19de eeuw : industriële ontwikkelingen
➢ Industriële crisis tussen 1873 en 1885 —> focus van de overheid lag op de disciplinering van de
werkende klasse
• Stakingen en sociale onrust —> nood aan openbare ordehandhaving
2. DE VERSCHILLENDE POLITIE-INSTANTIES (1830-1835) – sterk geënt op de Frans-Hollandse modellen
• Er was weerstand tegen gecentraliseerd politiemodel: diversiteit aan politiediensten, 1 lokaal korps en 3
gebaseerd op militaire korpsen: leger, burgerwacht en openbare veiligheid
1. De ‘gendarmerie nationale’
o 1830: het Voorlopig Bewind ontbindt de maréchaussée en vervangt haar door de gendarmerie nationale
o Aanvankelijk kleine rol op vlak van ordehandhaving
o Aantal manschappen blijft beperkt
o Strikte discipline
4
