Waarom en hoe het verleden bestuderen?
Wat is geschiedenis?
De geestelijke vorm, waarin een cultuur zich rekenschap geeft van haar verleden
Johan Huizinga, Nederlands cultuurhistoricus (1872-1945)
History, like love, is so apt to surround her heroes with an atmosphere of imaginary
brightness
James Fenimore Cooper (1789-1851), The Last of the Mohicans
The past has gone, and history is what historians make of it when they go to work
Keith Jenkins, post-modernist, in Re-thinking History (2001)
Verleden is niet geschiedschrijving
- De term ‘geschiedenis’ verwijst naar beide
- Fundamenteel onderscheid tussen verleden en wat historici daarover schrijven
o Geschiedschrijving: constructie van taal en tekst
o 1 historisch werk = 1 ‘lezing’ van (delen van) verleden
- Bepaalde groepen en gebeurtenissen uit verleden afwezig of ‘verborgen’ in
geschiedschrijving…
o Vrouwen, minderheden, lagere sociale klasse
Rol van het verleden
- Ons persoonlijke verleden vormt ons, maakt wat we zijn
- Ons bewustzijn: vanuit ons verleden gericht op toekomst = menselijk bewustzijn altijd
‘tijdelijk’
- Naast ieder individu houdt ook iedere gemeenschap zich met haar collectieve
verleden bezig
Geschiedschrijving zonder nut
- Sommige historici: nuttig zijn hoeft niet
o Verleden bestuderen omwille van zichzelf: weergeven “wie es eigentlich
gewesen” (Ranke, vader geschiedwetenschap)
o Verhalen maken die mensen amuseren en inspireren
o Aangename bezigheid en status voor historici
- Voorbeeld: Daniel Smail, Harvard: “history is not a political science designed to
explain the present. It is an anthropological science designed to help us understand
humanity”
- Post-moderne historici: ‘anything goes’
o Geschiedenis schrijven = verhalen schrijven > alle verhalen kunnen
Niet ‘anything goes’!
- Geschiedschrijving niet onschuldig, niet alle verhalen gelijke stem en impact
- Gebruik/misbruik verleden: macht, controle, beïnvloeding
, - Veel volkeren proberen zich ‘de’ geschiedenis toe te eigenen uit ideologische
motieven
Geschiedschrijving wel nut
Beschrijven
- Voorkomen dat we vergeten: bvb. de Holocaust
- Lessen trekken = voorbeeldfunctie van de geschiedenis
o Welke lessen precies, hangt af van historicus en tijdsvak
o Of leren we daar weinig uit? “The one thing we have learned from history is
that we don't learn from history” (Winston Churchill)
- Minstens complexiteit blootleggen = mythen doorprikken, nuanceren
Verklaren: via verleden heden beter begrijpen
- Ontwikkelingen ontdekken en verklaren
- verandering: verschuivingen, omwentelingen, groei
- continuïteit: terugkerende patronen, verbanden of ‘rode draad’
- Inzicht in samenhang & proces = besef complexiteit
- kritisch: wat zit er achter actuele fenomenen, hoe gegroeid?
- common sense en stereotypen vermijden
- Mogelijke scenario’s voor de toekomst
o hoe verleden het heden bepaalt = indicatie wat in toekomst zal doorwerken
o wat niet bepaald is door verleden = open voor keuze
Beperkingen geschiedschrijving
1. historici zelf niet vrij van common sense en stereotypen
2. geen pasklare antwoorden op vraag aan sociale wetenschappers: ‘What Works?’
3. geen toekomstvoorspellingen, wel schetsen (on)mogelijke scenario’s
4. opgelet voor determinisme: er zijn steeds alternatieve wegen
Historici, hun ‘feiten’ en interpretatie
De moeilijke relatie tussen feit en interpretatie = kernprobleem in de geschiedschrijving
bij elke stap in de keten: interpretatieproblemen
- waarnemen en registreren = interpreteren
- historici geen eigen waarneming: werken met sporen
- alle mogelijke sporen/getuigenissen kunnen bronnen zijn
, - bronnen zijn ook interpretaties of uitspraken over feiten
- bronnen kunnen verschillend gelezen/begrepen worden
- ordenen info uit bronnen in verhaal: weer interpretatie
- bronnen kunnen misleidend zijn of vals
Falsa en bronnenmanipulatie
- ‘fake news’ is van alle tijdens en in alle soorten
- Van kwaad opzet tot slordigheid
- Vervalsingen op het spoor komen is moeilijk
- Vals van echt onderscheiden:
o Via het materiaal, taalgebruik, technische kenmerken, inhoudelijke
inconsequenties
Geschiedschrijving: allemaal interpretatie?
- Basis spelregels historische bewijsvoering
o Kritische juxtapositie van de bronnen
Afwegen van getuigenissen = vergelijken van onafhankelijke bronnen
Principes van Bernheim & Langlois-Seignobos
Valkuilen: mythe van de unanimiteit; woord tegen woord
- Redeneringen opbouwen
o Falsificatietechniek (Popper): een hypothese of mogelijke verklaring is
bewezen zolang ze niet wordt tegengesproken / ontkracht
o Redeneringen in het negatieve: het zwijgen van de bron als indicatie
opzettelijk ‘zwijgen’ = betekenisvol? Probleem: bronnen ‘zwijgen’ wel
vaker
, Les 2: Ontmoetingen tussen criminologen en historici
Criminologie en geschiedenis
Ontmoetingen, maar (nog) geen huwelijk
- Meer ontmoetingen
- Historische criminologie erkend als subdiscipline
- Interdisciplinair werkt beperkt
Verschillende persoonlijkheden en interesses
- Criminologen:
o Onderzoek bruikbaar voor heden
o Anticiperen toekomst
o Hypothesen vanuit theorie toetsen aan empirie
▪ <> historici tegen ‘nut’
- Historici:
o Passie voor detail en gebeurtenis
▪ <> criminologen tegen hol empirisme
o Met empirische info stapgewijs hypothesen opbouwen
Obstakels: chronocentrische criminologie?
- A. Crawford (onderzoek P. Rock)
- S. Morson, 1996 (Chronocentrism)
Onderzoek Rock literatuurverwijzingen in BJC
Historisch-criminologisch onderzoek
Vroege studies (voor WO II)
- Whig Histories: moderniseringsdenken, onkritisch, moraliserend
Academisch onderzoek: groei vanaf 1970
- Van sociaal/politiek protest --> diverse aspecten misdaad en straf & gebruik criminologische
concepten
- Nederlandse, Britse & Franse historici voortouw
o NL: Diederiks, Faber, Spierenburg: strafrecht & geweld
o GB: Britse marxistische historici: onderdrukking & klassenjustitie
o FR: Foucault: geboorte van de gevangenis = geschiedenis van het heden
- Ontdekking waarde justitiële/politionele archieven & digitalisering
- Meeste onderzoek over 1400-1800, behalve GB en FR
- Sinds 2014 voor NL & BE overzichtswerk Fijnaut
Wat is geschiedenis?
De geestelijke vorm, waarin een cultuur zich rekenschap geeft van haar verleden
Johan Huizinga, Nederlands cultuurhistoricus (1872-1945)
History, like love, is so apt to surround her heroes with an atmosphere of imaginary
brightness
James Fenimore Cooper (1789-1851), The Last of the Mohicans
The past has gone, and history is what historians make of it when they go to work
Keith Jenkins, post-modernist, in Re-thinking History (2001)
Verleden is niet geschiedschrijving
- De term ‘geschiedenis’ verwijst naar beide
- Fundamenteel onderscheid tussen verleden en wat historici daarover schrijven
o Geschiedschrijving: constructie van taal en tekst
o 1 historisch werk = 1 ‘lezing’ van (delen van) verleden
- Bepaalde groepen en gebeurtenissen uit verleden afwezig of ‘verborgen’ in
geschiedschrijving…
o Vrouwen, minderheden, lagere sociale klasse
Rol van het verleden
- Ons persoonlijke verleden vormt ons, maakt wat we zijn
- Ons bewustzijn: vanuit ons verleden gericht op toekomst = menselijk bewustzijn altijd
‘tijdelijk’
- Naast ieder individu houdt ook iedere gemeenschap zich met haar collectieve
verleden bezig
Geschiedschrijving zonder nut
- Sommige historici: nuttig zijn hoeft niet
o Verleden bestuderen omwille van zichzelf: weergeven “wie es eigentlich
gewesen” (Ranke, vader geschiedwetenschap)
o Verhalen maken die mensen amuseren en inspireren
o Aangename bezigheid en status voor historici
- Voorbeeld: Daniel Smail, Harvard: “history is not a political science designed to
explain the present. It is an anthropological science designed to help us understand
humanity”
- Post-moderne historici: ‘anything goes’
o Geschiedenis schrijven = verhalen schrijven > alle verhalen kunnen
Niet ‘anything goes’!
- Geschiedschrijving niet onschuldig, niet alle verhalen gelijke stem en impact
- Gebruik/misbruik verleden: macht, controle, beïnvloeding
, - Veel volkeren proberen zich ‘de’ geschiedenis toe te eigenen uit ideologische
motieven
Geschiedschrijving wel nut
Beschrijven
- Voorkomen dat we vergeten: bvb. de Holocaust
- Lessen trekken = voorbeeldfunctie van de geschiedenis
o Welke lessen precies, hangt af van historicus en tijdsvak
o Of leren we daar weinig uit? “The one thing we have learned from history is
that we don't learn from history” (Winston Churchill)
- Minstens complexiteit blootleggen = mythen doorprikken, nuanceren
Verklaren: via verleden heden beter begrijpen
- Ontwikkelingen ontdekken en verklaren
- verandering: verschuivingen, omwentelingen, groei
- continuïteit: terugkerende patronen, verbanden of ‘rode draad’
- Inzicht in samenhang & proces = besef complexiteit
- kritisch: wat zit er achter actuele fenomenen, hoe gegroeid?
- common sense en stereotypen vermijden
- Mogelijke scenario’s voor de toekomst
o hoe verleden het heden bepaalt = indicatie wat in toekomst zal doorwerken
o wat niet bepaald is door verleden = open voor keuze
Beperkingen geschiedschrijving
1. historici zelf niet vrij van common sense en stereotypen
2. geen pasklare antwoorden op vraag aan sociale wetenschappers: ‘What Works?’
3. geen toekomstvoorspellingen, wel schetsen (on)mogelijke scenario’s
4. opgelet voor determinisme: er zijn steeds alternatieve wegen
Historici, hun ‘feiten’ en interpretatie
De moeilijke relatie tussen feit en interpretatie = kernprobleem in de geschiedschrijving
bij elke stap in de keten: interpretatieproblemen
- waarnemen en registreren = interpreteren
- historici geen eigen waarneming: werken met sporen
- alle mogelijke sporen/getuigenissen kunnen bronnen zijn
, - bronnen zijn ook interpretaties of uitspraken over feiten
- bronnen kunnen verschillend gelezen/begrepen worden
- ordenen info uit bronnen in verhaal: weer interpretatie
- bronnen kunnen misleidend zijn of vals
Falsa en bronnenmanipulatie
- ‘fake news’ is van alle tijdens en in alle soorten
- Van kwaad opzet tot slordigheid
- Vervalsingen op het spoor komen is moeilijk
- Vals van echt onderscheiden:
o Via het materiaal, taalgebruik, technische kenmerken, inhoudelijke
inconsequenties
Geschiedschrijving: allemaal interpretatie?
- Basis spelregels historische bewijsvoering
o Kritische juxtapositie van de bronnen
Afwegen van getuigenissen = vergelijken van onafhankelijke bronnen
Principes van Bernheim & Langlois-Seignobos
Valkuilen: mythe van de unanimiteit; woord tegen woord
- Redeneringen opbouwen
o Falsificatietechniek (Popper): een hypothese of mogelijke verklaring is
bewezen zolang ze niet wordt tegengesproken / ontkracht
o Redeneringen in het negatieve: het zwijgen van de bron als indicatie
opzettelijk ‘zwijgen’ = betekenisvol? Probleem: bronnen ‘zwijgen’ wel
vaker
, Les 2: Ontmoetingen tussen criminologen en historici
Criminologie en geschiedenis
Ontmoetingen, maar (nog) geen huwelijk
- Meer ontmoetingen
- Historische criminologie erkend als subdiscipline
- Interdisciplinair werkt beperkt
Verschillende persoonlijkheden en interesses
- Criminologen:
o Onderzoek bruikbaar voor heden
o Anticiperen toekomst
o Hypothesen vanuit theorie toetsen aan empirie
▪ <> historici tegen ‘nut’
- Historici:
o Passie voor detail en gebeurtenis
▪ <> criminologen tegen hol empirisme
o Met empirische info stapgewijs hypothesen opbouwen
Obstakels: chronocentrische criminologie?
- A. Crawford (onderzoek P. Rock)
- S. Morson, 1996 (Chronocentrism)
Onderzoek Rock literatuurverwijzingen in BJC
Historisch-criminologisch onderzoek
Vroege studies (voor WO II)
- Whig Histories: moderniseringsdenken, onkritisch, moraliserend
Academisch onderzoek: groei vanaf 1970
- Van sociaal/politiek protest --> diverse aspecten misdaad en straf & gebruik criminologische
concepten
- Nederlandse, Britse & Franse historici voortouw
o NL: Diederiks, Faber, Spierenburg: strafrecht & geweld
o GB: Britse marxistische historici: onderdrukking & klassenjustitie
o FR: Foucault: geboorte van de gevangenis = geschiedenis van het heden
- Ontdekking waarde justitiële/politionele archieven & digitalisering
- Meeste onderzoek over 1400-1800, behalve GB en FR
- Sinds 2014 voor NL & BE overzichtswerk Fijnaut
