7.1 De verlichting:
Rationalisme en otimisme:
De verlichting is een algemene revolutie in het denken. Ontwikkelde mensen meenden dat wetenschap en
verstand de mensheid hielpen om vanuit ´de duisternis´ naar ´het licht´te komen. Duisternis stond voor
onwetendheid, domheid en intolerantie; licht stond voor kennis, inzicht en verdraagzaamheid.
Er ontstond optimisme over de mogelijkheid om met het verstand, de rede, alles te begrijpen en te
verbeteren. Rationalisme zou leiden tot algehele vooruitgang, niet alleen in wetenschap en techniek, maar
ook op het recht, de politiek en het menselijk geluk. Volgens aanhangers van de verlichting was vrijheid een
voorwaarde voor vooruitgang. Het ging daarbij om de vrijheid om zelf te denken en om met elkaar van
gedachten te wisselen.
De verlichting begon in landen waar veel vrijheid was, Engeland en Nederland, en zo ontstonden er boeken
die in andere landen verboden waren (o.a. kritiek vorsten). Deze beweging sloeg om naar landen als
Amerika, Frankrijk en Duitsland. In de hele westerse wereld raakte de verlichting in de mode bij ontwikkelde
mensen. Zo ontstonden er verlichte leesclubs en andere verenigingen waarin mensen discussieerden,
ideeën uitwisselden of samen onderzoek deden, zulke groepjes heten genootschappen.
Parijs werd het centrum van de verlichting. Ze wilden de mensheid vooruit helpen door kennis uit de hele
wereld toegankelijk te maken. Met kennis was rationalisme beter toepasbaar.
Godsdienst:
Er kwam kritiek op godsdienstige intolerantie. Volgens verlichte denkers bewezen de godsdienstoorlogen tot
welke ellende godsdienstige fanatisme leidde. Frederik de Grote, de Pruisische koning + verlichte denker,
vond dat alle religies gelijke rechten moesten hebben. Ze konden immers niet bewijzen dat de een gelijk had
en de ander niet. Zo mochten in het protestantse Pruisen katholieken van hem best kerken hebben, als ze
zich maar aan de wet hielden.
Voltaire was een fel bestrijder van godsdienstige bekrompenheid en bijgeloof, die volgens de RKK verspreid
waren. Voltaire was geen atheïst, wat sommige denkers waren, maar een deïst. Volgens hem had God de
wereld gemaakt, maar greep hij niet meer in. Alles op aarde verliep door de vaste natuurwetten en wonderen
zouden alleen plaatsvinden als God tegen deze wetten inging.
Sociale verhoudingen:
De samenlevingen waren vol ongelijkheid. Adel en geestelijkheid hadden allerlei voorrechten, maar daar
hadden niet alle verlichte denkers moeite mee. Voltaire (vriend van Frederik) vond het wel best. Volgens hem
wilde slechts 10% van de bevolking zelf nadenken, de anderen verdienden geen verlichting, zij konden zich
beter laten leiden. Dat ze op die manier arm en achterlijk bleven, vond Voltaire geen probleem.
Volgens anderen waren de bestaande verhoudingen in strijd met de rede: alle mensen hebben verstand en
moeten dus gelijke rechten hebben. Rousseau schreef in 1754 dat alle mensen van nature gelijk zijn.
Daarom leefden natuurvolken in grote gelijkheid en vrijheid vreedzaam samen. Het was misgegaan toen het
eigendom ontstond. Zo waren eigenschappen als hebzucht ontstaan en gingen mensen zich boven anderen
verheffen. Na 1760 vonden velen dat verschillen, die niet gebaseerd waren op prestaties, moesten
verdwijnen.
Politiek:
Met rationalisme en optimisme vroegen ze zich af hoe de politieke situatie kon worden verbeterd. De
Engelsman John Locke stelde dat koningen en regeringen hun soevereiniteit niet hebben ontvangen van
God, maar van de burgers. Die hebben een deel van hun rechten aan de overheid gegeven in ruil voor
veiligheid. Het was de taak van de overheid om de natuurlijke rechten te beschermen voor iedereen. Tot die
mensenrechten behoorden het recht op leven, vrijheid en bezit. In een rechtstaat stond de overheid niet
boven de wet, maar was gelijk aan de burgers.
, Ook Rousseau meende dat de soevereiniteit afkomstig was van het volk en dat regering, parlement en
rechters het gezag moeten uitoefenen in naam van het volk. Deze volkssoevereiniteit noemde hij ´de
algemene wil´. Dat was niet hetzelfde als de wil van de meerderheid. Deze was belangrijker dan de wil en de
belangen van de individuen. Afgevaardigden van het volk moesten in een volksvergadering op grond van de
algemene wil besluiten nemen waaraan de individuen zich moesten onderwerpen.
Montesquieu vroeg zich af hoe corruptie en onderdrukkingen moesten worden voorkomen. Als één persoon
of groep alle politieke macht heeft, leidt dat onvermijdelijk tot machtsmisbruik en onderdrukking. Hij was
rationalist en optimist. Hij legde uit dat de wetgevende, uitvoeren en rechterlijke macht van elkaar
moesten worden gescheiden. Volgens deze driemacht (trias politica) moet het parlement wetten
vaststellen, moet de regering de wetten uitvoeren en onafhankelijke rechters de naleving van wetten
controleren. De machten houden elkaar in evenwicht.
Economie:
Volgens econoom Adam Smith streven mensen altijd hun eigen voordelen na. Dat is natuurlijk gedrag, dat
niet nadelig hoeft te zijn voor anderen. Als alle mensen ruimte krijgen hun eigenbelang na te streven, werkt
het eigenbelang als een onzichtbare hand die steeds meer welvaart voor iedereen brengt. Dat kwam door de
wet van vraag en aanbod. Smith keerde zich tegen het mercantilisme. De overheid moest wel zorgen voor
eerlijke spelregels maar zich verder niet bemoeien met de economie, want dan werd het mechanisme van
vraag en aanbod verstoord. Iedereen moet de vrijheid hebben om rationeel het eigen belang na te jagen.
Rationalisme en otimisme:
De verlichting is een algemene revolutie in het denken. Ontwikkelde mensen meenden dat wetenschap en
verstand de mensheid hielpen om vanuit ´de duisternis´ naar ´het licht´te komen. Duisternis stond voor
onwetendheid, domheid en intolerantie; licht stond voor kennis, inzicht en verdraagzaamheid.
Er ontstond optimisme over de mogelijkheid om met het verstand, de rede, alles te begrijpen en te
verbeteren. Rationalisme zou leiden tot algehele vooruitgang, niet alleen in wetenschap en techniek, maar
ook op het recht, de politiek en het menselijk geluk. Volgens aanhangers van de verlichting was vrijheid een
voorwaarde voor vooruitgang. Het ging daarbij om de vrijheid om zelf te denken en om met elkaar van
gedachten te wisselen.
De verlichting begon in landen waar veel vrijheid was, Engeland en Nederland, en zo ontstonden er boeken
die in andere landen verboden waren (o.a. kritiek vorsten). Deze beweging sloeg om naar landen als
Amerika, Frankrijk en Duitsland. In de hele westerse wereld raakte de verlichting in de mode bij ontwikkelde
mensen. Zo ontstonden er verlichte leesclubs en andere verenigingen waarin mensen discussieerden,
ideeën uitwisselden of samen onderzoek deden, zulke groepjes heten genootschappen.
Parijs werd het centrum van de verlichting. Ze wilden de mensheid vooruit helpen door kennis uit de hele
wereld toegankelijk te maken. Met kennis was rationalisme beter toepasbaar.
Godsdienst:
Er kwam kritiek op godsdienstige intolerantie. Volgens verlichte denkers bewezen de godsdienstoorlogen tot
welke ellende godsdienstige fanatisme leidde. Frederik de Grote, de Pruisische koning + verlichte denker,
vond dat alle religies gelijke rechten moesten hebben. Ze konden immers niet bewijzen dat de een gelijk had
en de ander niet. Zo mochten in het protestantse Pruisen katholieken van hem best kerken hebben, als ze
zich maar aan de wet hielden.
Voltaire was een fel bestrijder van godsdienstige bekrompenheid en bijgeloof, die volgens de RKK verspreid
waren. Voltaire was geen atheïst, wat sommige denkers waren, maar een deïst. Volgens hem had God de
wereld gemaakt, maar greep hij niet meer in. Alles op aarde verliep door de vaste natuurwetten en wonderen
zouden alleen plaatsvinden als God tegen deze wetten inging.
Sociale verhoudingen:
De samenlevingen waren vol ongelijkheid. Adel en geestelijkheid hadden allerlei voorrechten, maar daar
hadden niet alle verlichte denkers moeite mee. Voltaire (vriend van Frederik) vond het wel best. Volgens hem
wilde slechts 10% van de bevolking zelf nadenken, de anderen verdienden geen verlichting, zij konden zich
beter laten leiden. Dat ze op die manier arm en achterlijk bleven, vond Voltaire geen probleem.
Volgens anderen waren de bestaande verhoudingen in strijd met de rede: alle mensen hebben verstand en
moeten dus gelijke rechten hebben. Rousseau schreef in 1754 dat alle mensen van nature gelijk zijn.
Daarom leefden natuurvolken in grote gelijkheid en vrijheid vreedzaam samen. Het was misgegaan toen het
eigendom ontstond. Zo waren eigenschappen als hebzucht ontstaan en gingen mensen zich boven anderen
verheffen. Na 1760 vonden velen dat verschillen, die niet gebaseerd waren op prestaties, moesten
verdwijnen.
Politiek:
Met rationalisme en optimisme vroegen ze zich af hoe de politieke situatie kon worden verbeterd. De
Engelsman John Locke stelde dat koningen en regeringen hun soevereiniteit niet hebben ontvangen van
God, maar van de burgers. Die hebben een deel van hun rechten aan de overheid gegeven in ruil voor
veiligheid. Het was de taak van de overheid om de natuurlijke rechten te beschermen voor iedereen. Tot die
mensenrechten behoorden het recht op leven, vrijheid en bezit. In een rechtstaat stond de overheid niet
boven de wet, maar was gelijk aan de burgers.
, Ook Rousseau meende dat de soevereiniteit afkomstig was van het volk en dat regering, parlement en
rechters het gezag moeten uitoefenen in naam van het volk. Deze volkssoevereiniteit noemde hij ´de
algemene wil´. Dat was niet hetzelfde als de wil van de meerderheid. Deze was belangrijker dan de wil en de
belangen van de individuen. Afgevaardigden van het volk moesten in een volksvergadering op grond van de
algemene wil besluiten nemen waaraan de individuen zich moesten onderwerpen.
Montesquieu vroeg zich af hoe corruptie en onderdrukkingen moesten worden voorkomen. Als één persoon
of groep alle politieke macht heeft, leidt dat onvermijdelijk tot machtsmisbruik en onderdrukking. Hij was
rationalist en optimist. Hij legde uit dat de wetgevende, uitvoeren en rechterlijke macht van elkaar
moesten worden gescheiden. Volgens deze driemacht (trias politica) moet het parlement wetten
vaststellen, moet de regering de wetten uitvoeren en onafhankelijke rechters de naleving van wetten
controleren. De machten houden elkaar in evenwicht.
Economie:
Volgens econoom Adam Smith streven mensen altijd hun eigen voordelen na. Dat is natuurlijk gedrag, dat
niet nadelig hoeft te zijn voor anderen. Als alle mensen ruimte krijgen hun eigenbelang na te streven, werkt
het eigenbelang als een onzichtbare hand die steeds meer welvaart voor iedereen brengt. Dat kwam door de
wet van vraag en aanbod. Smith keerde zich tegen het mercantilisme. De overheid moest wel zorgen voor
eerlijke spelregels maar zich verder niet bemoeien met de economie, want dan werd het mechanisme van
vraag en aanbod verstoord. Iedereen moet de vrijheid hebben om rationeel het eigen belang na te jagen.
