Probleem 1
Kettervervolgingen door de Pauselijke inquisitie
Van de 11e tot het begin van de 13e eeuw kreeg het begrip 'ketter' geleidelijk een andere betekenis.
Bestraffing werd aan de wereldlijke overheid overgelaten.
Verschil Noord- en Zuid-Europa:
Noord: ketters werden niet alleen vervolgd door de Kerk, maar ook door de staat
Zuid: ketterij werd lange tijd niet als een crimineel maar als een politiek vergrijp beschouwd,
waardoor het strafrecht veel minder vaak werd toegepast
Dominicanen & minderbroeders
Eerste kruistocht tegen de ketters (van 1209 tot 1229) in de Provence: steden verwoest en mensen
vermoord. Geen onderscheid tussen ketters en rooms-katholieke christenen.
Er kwamen rechtbanken van de pauselijke inquisitie. De Kerk slaagde erin de terechtstellingen
theologisch te rechtvaardigen en als uiterlijk symbool voor de kerkelijke macht te hanteren.
Domingo De Guzmán diende de Kerk. Doel: iedere vorm van ketterij de kop in drukken.
De orde der dominicanen kreeg al snel vertakkingen door heen Europa.
De inquisitierechtbanken - ontstaan & werking
Kerkelijk proces:
Eerder: op grond van een aanklacht, 'per accusationem'
Daarna: op getuigenis van een aanbrenger, 'per denuntiationem'
Inquisitierechtbanken waren in het leven groepen ter bestraffing van ketters.
'Inquisitio haereticae pravitatis' = 'onderzoek naar de ketterse afwijking'
Bij een inquisitietribunaal lag het initiatief bij de rechter. De bevoegdheden van de rechter-
inquisiteur waren bijna onbegrensd. De beslissingen van de inquisitierechtbanken konden slechts
door de paus, zijn gezanten of een algemeen kerkconcilie worden gewijzigd.
De bewijslast was omgedraaid, waardoor de schuldige nu zijn onschuld moest bewijzen
Het was de competentie van de Kerk om ketters aan te wijzen en als gevaarlijk te veroordelen. De
wereldlijke staat nam de veroordeling en terechtstelling van de kerkelijke inquisitierechtbank over.
Sinds de jaren 30 van de 13e eeuw was de inquisitie vooral een zaak van de dominicanen, na de jaren
veertig ook van de minderbroeders. In de tweede helft van de 13e eeuw werkten de
inquisitierechtbanken in wezen geheel onafhankelijk van de plaatselijke bisschop.
Door hun onbeperkte macht verwierven de inquisiteurs zich een gezag dat grotendeels op angst was
gebaseerd. Beroep tegen de uitspraken van de inquisitierechtbank was in feite niet mogelijk.
Uiteindelijk kwam er een generaal-inquisiteur, waar de inquisiteurs zich in moeilijke gevallen tot
konden wenden.
Vormen van ketterij:
Godslastering
, Misbruik van de sacramenten
Foutieve uitleg van het doopsel, de eucharistie of een wijding
Paus Innocentius IV bracht in 1252 de bul 'ad extirpanda' uit, waarin folteringen werden
gesanctioneerd. Martelingen werden niet herhaald en het slachtoffer werd vaak bijgestaan door een
arts.
'Levis suspicio' = een lichte verdenking.
'Suspicio vehemens magna' = een zware verdenking.
'Suspicio violente' = verdenking tegen een ernstige ketter of een recidivist.
Het schrikbewind van de vroege Spaanse inquisitie
De Supréma was een gevreesd en gehaat instituut bekend om zijn toegepaste methoden en
ongekend zware straffen, die zo'n honderdduizend mensen heeft veroordeeld.
Richtlijnen:
De inquisitie is een geheime rechtbank, de eerste en laatste instantie ter opsporing van
ketterijen
Haar besluiten zijn onherroepelijk
Wie geen schuld bekent, wordt uit de Kerk gestoten en aan de wereldlijke macht
overgedragen om te worden verbrand
Die schuld bekent, moet zich naar de besluiten van de inquisitierechtbank schikken
Het proces tegen Gordiano Bruno
Gordiano Bruno behoorde tot de weinige Italiaanse ketters die naar het buitenland kon vluchten. In
Venetië werd hij wegens ketterij aangeklaagd. In mei 1592 werd hij gearresteerd en verhoord. Het
zou echter nog acht jaar duren voordat het tot een veroordeling kwam. Drie maanden na Bruno's
arrestatie, vroeg Rome om uitlevering van de beroemde ketter. Begin 1593 werd hij naar Rome
overgebracht.
Bruno stelde het proces uit door de ene keer wel toe te geven en de andere keer het weer terug te
trekken. De inquisitie rekte het proces om heel andere redenen. Er bestond geen twijfel aan de
schuld van de delinquent, maar uit propagandistische overwegingen had men graag gezien dat ze
vooraanstaande filosoof zijn denkbeelden publiekelijk zou herroepen.
De inquisitie als bureaucratie
De inquisitie kreeg steeds minder te stellen met ketterse opvattingen in de theologie, maar steeds
meer met nonconformistische denkers in de wetenschap en de filosofie.
Galileo Galilei's proces was niet in de eerste plaats een strijd over de wetenschappelijke basis van het
heliocentrische zonnestelsel. Het ging hier om het contrareformatorische principe dat de Kerk diende
te bepalen wat mensen wel of niet mochten denken.
Hoe stelt men vast of iemand een ketter is?
Iedere trouwe gelovige moest met pasen alle gevallen van ketterij te melden die hem bekend waren.
Er bestond een wisselwerking tussen het aantal aanklachten en de spanningen in de maatschappij.
Niet iedere aanklacht leidde automatisch tot een arrestatie en een veroordeling.
, Onderscheid:
Beschuldiging - op bewijzen gegrond
Verdenking - hoefde nog niet genoeg reden tot arrestatie te zijn
Een verdachte wordt eerst enige tijd in de gaten gehouden voordat die wordt ondervraagd. Dit ivm
het mogelijk uitwissen van sporen als het verteld wordt.
Wie had gelijk?
Doelstelling: verdachte tot een bekentenis en herroeping van zijn dwalingen bewegen.
De inquisitie trachtte op twee manieren de waarheid te achterhalen: psychologische druk en
folteringen.
Folteringen om de waarheid te achterhalen
De Kerk nam het scheinheilige standpunt in dat bij het folteren geen bloed mocht vloeien en dat op
het lichaam van de verdachte geen zichtbare sporen mochten achterblijven.
Nauwkeurige regels folteringen:
Geen vragen stellen die met ja of nee beantwoord kunnen worden
De inquisiteur moest tijdens het verhoor de verdachte slechts voortdurend aansporen om de
waarheid te spreken
De beslissing tot het folteren moest door het gehele tribunaal genomen worden
Bij het verhoor moesten alle leden van het tribunaal aanwezig zijn
Een dag na de folteringen moest de verdachte een protocol van zijn verklaringen tekenen
Folteringen:
Garrucha: de handen van de verdachte worden op zijn rug gebonden en vervolgens werd hij
aan de strop om zijn polsgewrichten opgehangen (+ gewichten aan voeten)
Tortura de cordeles: het slachtoffer werd op een ladder gelegd, riemen om zijn ledematen
die tijdens het verhoor met een bout werden aangetrokken
Tortura del'aqua: gevangene werd op een ladder gebonden, hoofd lager dan lichaam. Mond
werd met geweld geopend en in zijn keel werd een soort filter van heel dun linnen gelegd,
waar water overheen werd gegoten, zodat de beklaagde dreigde te stikken
Het opstarten van het proces
Ketterij = aanslagen op het geloof.
De aanklachten werden bestudeerd door theologen, die de graad van ketterij beoordelen. Een
rapport wordt opgesteld, op basis waarvan een vreesaanjagend persoon, de promotor fiscal of
officier van justitie, zijn 'petitio' gaat schrijven: een verzoek tot arrestatie met sekwestratie.
De gevangenis
Het Heilig Officie had de beschikking over verschillende soorten van gevangenissen:
'Openbare' en 'gemiddelde' (cárceles públicas en cárcelas medias) voor onbelangrijke
delinquenten
'Geheime' (cárceles secretas) voor verdachten van misdrijven tegen het geloof
Kettervervolgingen door de Pauselijke inquisitie
Van de 11e tot het begin van de 13e eeuw kreeg het begrip 'ketter' geleidelijk een andere betekenis.
Bestraffing werd aan de wereldlijke overheid overgelaten.
Verschil Noord- en Zuid-Europa:
Noord: ketters werden niet alleen vervolgd door de Kerk, maar ook door de staat
Zuid: ketterij werd lange tijd niet als een crimineel maar als een politiek vergrijp beschouwd,
waardoor het strafrecht veel minder vaak werd toegepast
Dominicanen & minderbroeders
Eerste kruistocht tegen de ketters (van 1209 tot 1229) in de Provence: steden verwoest en mensen
vermoord. Geen onderscheid tussen ketters en rooms-katholieke christenen.
Er kwamen rechtbanken van de pauselijke inquisitie. De Kerk slaagde erin de terechtstellingen
theologisch te rechtvaardigen en als uiterlijk symbool voor de kerkelijke macht te hanteren.
Domingo De Guzmán diende de Kerk. Doel: iedere vorm van ketterij de kop in drukken.
De orde der dominicanen kreeg al snel vertakkingen door heen Europa.
De inquisitierechtbanken - ontstaan & werking
Kerkelijk proces:
Eerder: op grond van een aanklacht, 'per accusationem'
Daarna: op getuigenis van een aanbrenger, 'per denuntiationem'
Inquisitierechtbanken waren in het leven groepen ter bestraffing van ketters.
'Inquisitio haereticae pravitatis' = 'onderzoek naar de ketterse afwijking'
Bij een inquisitietribunaal lag het initiatief bij de rechter. De bevoegdheden van de rechter-
inquisiteur waren bijna onbegrensd. De beslissingen van de inquisitierechtbanken konden slechts
door de paus, zijn gezanten of een algemeen kerkconcilie worden gewijzigd.
De bewijslast was omgedraaid, waardoor de schuldige nu zijn onschuld moest bewijzen
Het was de competentie van de Kerk om ketters aan te wijzen en als gevaarlijk te veroordelen. De
wereldlijke staat nam de veroordeling en terechtstelling van de kerkelijke inquisitierechtbank over.
Sinds de jaren 30 van de 13e eeuw was de inquisitie vooral een zaak van de dominicanen, na de jaren
veertig ook van de minderbroeders. In de tweede helft van de 13e eeuw werkten de
inquisitierechtbanken in wezen geheel onafhankelijk van de plaatselijke bisschop.
Door hun onbeperkte macht verwierven de inquisiteurs zich een gezag dat grotendeels op angst was
gebaseerd. Beroep tegen de uitspraken van de inquisitierechtbank was in feite niet mogelijk.
Uiteindelijk kwam er een generaal-inquisiteur, waar de inquisiteurs zich in moeilijke gevallen tot
konden wenden.
Vormen van ketterij:
Godslastering
, Misbruik van de sacramenten
Foutieve uitleg van het doopsel, de eucharistie of een wijding
Paus Innocentius IV bracht in 1252 de bul 'ad extirpanda' uit, waarin folteringen werden
gesanctioneerd. Martelingen werden niet herhaald en het slachtoffer werd vaak bijgestaan door een
arts.
'Levis suspicio' = een lichte verdenking.
'Suspicio vehemens magna' = een zware verdenking.
'Suspicio violente' = verdenking tegen een ernstige ketter of een recidivist.
Het schrikbewind van de vroege Spaanse inquisitie
De Supréma was een gevreesd en gehaat instituut bekend om zijn toegepaste methoden en
ongekend zware straffen, die zo'n honderdduizend mensen heeft veroordeeld.
Richtlijnen:
De inquisitie is een geheime rechtbank, de eerste en laatste instantie ter opsporing van
ketterijen
Haar besluiten zijn onherroepelijk
Wie geen schuld bekent, wordt uit de Kerk gestoten en aan de wereldlijke macht
overgedragen om te worden verbrand
Die schuld bekent, moet zich naar de besluiten van de inquisitierechtbank schikken
Het proces tegen Gordiano Bruno
Gordiano Bruno behoorde tot de weinige Italiaanse ketters die naar het buitenland kon vluchten. In
Venetië werd hij wegens ketterij aangeklaagd. In mei 1592 werd hij gearresteerd en verhoord. Het
zou echter nog acht jaar duren voordat het tot een veroordeling kwam. Drie maanden na Bruno's
arrestatie, vroeg Rome om uitlevering van de beroemde ketter. Begin 1593 werd hij naar Rome
overgebracht.
Bruno stelde het proces uit door de ene keer wel toe te geven en de andere keer het weer terug te
trekken. De inquisitie rekte het proces om heel andere redenen. Er bestond geen twijfel aan de
schuld van de delinquent, maar uit propagandistische overwegingen had men graag gezien dat ze
vooraanstaande filosoof zijn denkbeelden publiekelijk zou herroepen.
De inquisitie als bureaucratie
De inquisitie kreeg steeds minder te stellen met ketterse opvattingen in de theologie, maar steeds
meer met nonconformistische denkers in de wetenschap en de filosofie.
Galileo Galilei's proces was niet in de eerste plaats een strijd over de wetenschappelijke basis van het
heliocentrische zonnestelsel. Het ging hier om het contrareformatorische principe dat de Kerk diende
te bepalen wat mensen wel of niet mochten denken.
Hoe stelt men vast of iemand een ketter is?
Iedere trouwe gelovige moest met pasen alle gevallen van ketterij te melden die hem bekend waren.
Er bestond een wisselwerking tussen het aantal aanklachten en de spanningen in de maatschappij.
Niet iedere aanklacht leidde automatisch tot een arrestatie en een veroordeling.
, Onderscheid:
Beschuldiging - op bewijzen gegrond
Verdenking - hoefde nog niet genoeg reden tot arrestatie te zijn
Een verdachte wordt eerst enige tijd in de gaten gehouden voordat die wordt ondervraagd. Dit ivm
het mogelijk uitwissen van sporen als het verteld wordt.
Wie had gelijk?
Doelstelling: verdachte tot een bekentenis en herroeping van zijn dwalingen bewegen.
De inquisitie trachtte op twee manieren de waarheid te achterhalen: psychologische druk en
folteringen.
Folteringen om de waarheid te achterhalen
De Kerk nam het scheinheilige standpunt in dat bij het folteren geen bloed mocht vloeien en dat op
het lichaam van de verdachte geen zichtbare sporen mochten achterblijven.
Nauwkeurige regels folteringen:
Geen vragen stellen die met ja of nee beantwoord kunnen worden
De inquisiteur moest tijdens het verhoor de verdachte slechts voortdurend aansporen om de
waarheid te spreken
De beslissing tot het folteren moest door het gehele tribunaal genomen worden
Bij het verhoor moesten alle leden van het tribunaal aanwezig zijn
Een dag na de folteringen moest de verdachte een protocol van zijn verklaringen tekenen
Folteringen:
Garrucha: de handen van de verdachte worden op zijn rug gebonden en vervolgens werd hij
aan de strop om zijn polsgewrichten opgehangen (+ gewichten aan voeten)
Tortura de cordeles: het slachtoffer werd op een ladder gelegd, riemen om zijn ledematen
die tijdens het verhoor met een bout werden aangetrokken
Tortura del'aqua: gevangene werd op een ladder gebonden, hoofd lager dan lichaam. Mond
werd met geweld geopend en in zijn keel werd een soort filter van heel dun linnen gelegd,
waar water overheen werd gegoten, zodat de beklaagde dreigde te stikken
Het opstarten van het proces
Ketterij = aanslagen op het geloof.
De aanklachten werden bestudeerd door theologen, die de graad van ketterij beoordelen. Een
rapport wordt opgesteld, op basis waarvan een vreesaanjagend persoon, de promotor fiscal of
officier van justitie, zijn 'petitio' gaat schrijven: een verzoek tot arrestatie met sekwestratie.
De gevangenis
Het Heilig Officie had de beschikking over verschillende soorten van gevangenissen:
'Openbare' en 'gemiddelde' (cárceles públicas en cárcelas medias) voor onbelangrijke
delinquenten
'Geheime' (cárceles secretas) voor verdachten van misdrijven tegen het geloof
