Bas Dammers
8 februari 2025
De Rechtswinkel
Leereenheid 1 - Toegang tot het recht in de rechtsstaat
Tekst 1 - De democratische rechtsstaat in de gelaagde rechtsorde
De rechtsstaat is een staat die gebonden is aan het recht, waaraan de elementen legaliteitsbeginsel,
machtenscheiding en machtenspreiding, onafhankelijke rechtspraak, grondrechten en democratie zijn
verbonden. De rechtsstaat is een ideaal dat bestaat uit drie elementen:
- de gedachte dat het recht regeert (rule of law);
- formele kwaliteitseisen aan het geldende recht (rule by law);
- het recht op een eerlijk proces
Het belangrijkste doel van de rechtsstaat is de uitbanning van willekeurige machtsuitoefening. Een
handeling die ingrijpt in het leven van anderen is arbitrair (en dus willekeurig) als zij enkel en alleen
afhangt van de beslissing van de persoon in kwestie. Een willekeurige beslissing is, inhoudelijk gezien, dus
niet perse een slechte beslissing. Willekeur gaat over de manier waarop beslissingen tot stand komen en
betekent dat de persoon zelf bepaalt op welke gronden hij beslist en dat hij niemand verantwoording
verschuldigd is voor de keuze die hij maakt. In een rechtsstaat wordt willekeur uitgebannen doordat
beslissingen worden genomen op basis van rechtsregels. Ten tweede creëert de rechtsstaat zekerheid en
voorspelbaarheid. De overheid oefent alleen macht uit als zij daartoe wettelijk bevoegd is en zij moet zich
aan het recht houden bij het uitoefenen van die bevoegdheid. Het is voor burgers voorzienbaar en
voorspelbaar wanneer en hoe de machtsuitoefening eruit ziet. Ten derde zijn zekerheid en
voorspelbaarheid een voorwaarde voor vrijheid, opgevat als het effectieve vermogen om te kiezen tussen
zoveel mogelijk verschillende handelswijzen. Doordat in een rechtsstaat duidelijk is wat verboden is en
welke rechten en plichten burgers hebben, kunnen zij bepalen welke handelsalternatieven er zijn en daaruit
een keuze maken. Ten vierde is er economische ontwikkeling. In een rechtsstaat durven burgers en
bedrijven transacties aan te gaan met vreemden, met behulp van het recht kunnen zij namelijk heldere
afspraken maken die zij eventueel bij de rechter kunnen afdwingen. Ten vijfde gelijkheid. In een rechtsstaat
worden rechten en plichten van burgers bepaald door het recht, niet door andere zaken. Rechtsregels
gelden voor iedereen gelijkelijk, zonder aanzien des persoons. Het gaat om formele gelijkheid: als burgers
volgens het recht tot eenzelfde categorie behoren, worden zij hetzelfde behandeld als andere burgers
binnen die categorie. In de rechtsstaat, in het bijzonder het eerlijk proces, ligt de waarde besloten van
respect voor de menselijke waardigheid. Krachtens het beginsel van een eerlijk proces hebben
procespartijen de gelegenheid om hun visie op het geschil naar voren te brengen en bewijs te leveren voor
hun stellingen. Er is hoor en wederhoor.
De rule of law betekent dat het recht regeert: in een rechtsstaat handelt iedereen overeenkomstig het
recht. Recht wordt primair gevormd door de overheid. Hobbes zegt dat de hoogste macht (de overheid)
niet door het recht kan worden beperkt. Het recht kan niet regeren, alleen mensen kunnen dat; er is geen
1
,rule of law, maar er is alleen een rule of men. De rule of law is een kwestie van zelfbinding, maar
zelfbinding kan wel robuust en duurzaam zijn. Er zijn twee dingen nodig: een constitutie en een systeem
van checks and balances. Ten eerste is nodig dat de overheid/wetgever gebonden is aan een grondwet: een
document dat belangrijke rechten, plichten en procedures bevat dat hiërarchisch superieur is aan alle
andere rechtsnormen en die moeilijk wijzigbaar is. Van belang zijn ook juridische documenten van
internationale herkomst (bv. EVRM, VEU, VWEU, IVBPR, jurisprudentie). Samen wordt gesproken van
constitutionalisme: geheel van fundamentele rechten, plichten en procedures dat zeer moeilijk wijzigbaar is
en voorrang heeft boven gewone wetten (en de nationale grondwet). Het gaat er bij rule of law over om
dualisme tot stand te brengen tussen gewone wetgeving en de constitutie. Ten tweede het bestaan van een
systeem van checks and balances, controlemechanismen en tegenwichten. De macht is niet verenigd tot een
instantie, maar verspreid en verdeeld over meerdere instanties. Onafhankelijke instanties controleren of
wetgevende en bestuurlijke macht zich aan het recht houden. Belangrijk is de rechterlijke macht in
Nederland en daarbuiten (EHRM, HvJEU) die controleert of men zich aan het recht houdt.
Onafhankelijkheid betekent dat de rechter op geen enkele manier onder druk mag worden gezet om tot
een bepaald oordeel te komen in de voorliggende zaak (waarborgen in art. 116, 117 Gw). Hoewel de
grondwetgever het zichzelf moeilijk heeft gemaakt de Grondwet te wijzigen, is het niet onmogelijk. Het
recht kan alleen regeren als machthebbers bereid zijn zich door het recht te laten regeren. De praktijk laat
twee dingen zien: de rechtsstaat berust op de wil tot zelfbinding en de zelfbinding van de macht door het
recht krijgt gestalte door een constitutie en een stelsel van checks and balances, in het bijzonder een
onafhankelijke rechterlijke macht.
Het tweede element is dat het recht moet voldoen aan bepaalde formele kwaliteitseisen (rule by law).
Deze dienen de rechtsstatelijke waarden van rechtszekerheid, gelijkheid en uitbanning van willekeur. Fuller
brengt dit ter sprake. Echter, Fuller heeft met geen woord gerept over de rechtsstaat (rule of law) en hij
beschrijft alleen wetgeving en niet de andere bronnen van recht. Fuller brengt acht kwaliteitseisen naar
voren:
1. De wet is algemeen;
2. De wet is afdoende bekendgemaakt aan burgers, bedrijven en overheden;
3. De wet geldt niet met terugwerkende kracht;
4. De wet is duidelijk en begrijpelijk;
5. De wet is intern consistent;
6. De wet kan worden nageleefd;
7. De wet is bestendig, dat wil zeggen, verandert zo min mogelijk;
8. Rechtspraak vindt plaats op basis van de wet
De kwaliteitseisen zijn verdisconteerd in verschillende regelingen, wetten en verdragen. Er bestaat een
Aanwijzingen voor de regelgeving. Voor de Staten-Generaal zijn de aanwijzingen niet bindend maar wel
een klemmend advies.
Het derde element is een eerlijk proces. Rechtspraak is om drie redenen onmisbaar in een rechtsstaat.
Ten eerste controleert de rechtspraak of de wetgever en het bestuur zich aan het recht houden. Ten tweede
is rechtspraak nodig om de betekenis van het recht te verduidelijken en aan te vullen. Eenieder moet
2
,overeenkomstig het recht handelen en daartoe moet men weten hoe dat recht luidt en dat blijkt niet altijd
duidelijk uit de wet. Rechtelijke rechtsvorming staat mogelijk in spanning met de rechtsstaat. Dergelijke
rechtsvorming is enerzijds noodzakelijk voor zekerheid en voorspelbaarheid en anderzijds inconsistent met
de rechtsstatelijke waarden. De inconsistentie verdwijnt als de nieuwe rechtsregel redelijkerwijs
voorzienbaar was: iedere burger moest weten dat dit de regel is. In sommige gevallen is rechterlijke
rechtsvorming onmiskenbaar redelijkerwijs voorzienbaar, in andere gevallen is dat discutabel. De derde
functie is geschilbeslechting.
Om de functies te kunnen waarmaken, moet rechtspraak voldoen aan een groot aantal eisen. Er zijn enkele
algemene eisen die terugkeren in alle rechtsgebieden. Ten eerste de onpartijdigheid van de rechter.
Dit betekent dat hij onbevooroordeeld is tegenover de partijen en geen belang heeft bij de uitkomst van de
zaak. Het EHRM maakt onderscheid tussen subjectieve en objectieve partijdigheid (Hauschild t.
Denemarken). Subjectieve partijdigheid betekent dat de rechter daadwerkelijk vooringenomen is en zijn
persoonlijke voorkeuren en belangen laat meewegen in zijn oordeel. Met objectieve partijdigheid bedoelen
we de schijn van partijdigheid. De rechterlijke onpartijdigheid wordt gewaarborgd door voorschriften over
verschoning en wraking. Ten tweede moet sprake zijn van een beslissing binnen een redelijke termijn.
De redelijke termijn hangt af van de complexiteit van de zaak, de proceshouding van partijen, de leeftijd
van procespartijen en de manier waarop autoriteiten hebben gehandeld. Ten derde het
openbaarheidsbeginsel (art. 121 Gw). De ratio van het beginsel is dat rechtspraak controleerbaar is
voor het publiek. Dit vergroot het vertrouwen in de rechtspraak. Het beginsel vereist ten minste dat de
uitspraak in het openbaar geschiedt. Ten vierde een deugdelijke motivering (art. 121 Gw). De rechter
moet duidelijk maken welke feiten, wettelijke regels en jurisprudentie ten grondslag liggen aan de beslissing.
Daarbij moet hij aangeven hoe hij met de argumenten van partijen is omgegaan. Het maakt de beslissing
voor procespartijen begrijpelijker, stelt de hogere rechter in staat te beoordelen of de uitspraak
aanvaardbaar is en geeft derden inzicht in het geldende recht. Ten vijfde het recht op hoor en
wederhoor. Procespartijen moeten gelijke kansen hebben tot procesvoering (equality of arms).
Procespartijen moeten in de gelegenheid zijn alle relevante processtukken in te zien en hierop te reageren.
Ten slotte de toegang tot de rechter en rechtsbijstand. Dit staat nergens expliciet in de wet. Bij
Golder t. VK heeft de rechter bepaald dat het recht op toegang moet worden gelezen in art. 6 EVRM.
Gesubsidieerde rechtsbijstand (art. 18 Gw, art. 6 EVRM) als een opdracht aan de overheid is een eis van
rechtsstatelijkheid. Belemmeringen zijn de betaalbaarheid, fysieke afstand en toenemende digitalisering van
de rechtspraak.
Het recht op toegang tot de rechter is geen absoluut recht, maar toegang mag geen ctie worden. Het
EHRM hanteert een drievoudige toets om beperkingen op het recht van toegang tot de rechter te
beoordelen: ze moeten een legitiem doel dienen, proportioneel zijn in het licht van dat doel en mogen de
kern van het recht op toegang niet aantasten. Inmiddels is een artikel in de Grondwet opgenomen waarin
het algemeen recht op een eerlijk proces binnen een redelijke termijn voor een onafhankelijke en
onpartijdige rechter wordt gewaarborgd. Voorstanders vinden dat de internationale bescherming lacunes
bevat, het recht niet mag ontbreken in het basisdocument van ons land en het een internationale dialoog
tussen rechters bevordert.
3
, Tekst 2 - Eisen van de rechtsstaat: overzicht en samenhang
De hoofdbestanddelen van de rechtstaat zijn legaliteit, machtsverdeling, grondrechten en rechterlijke
controle. De kerntaak van de rechtsstaat is het waarborgen van een vrije samenleving van individuen. Het
recht had lang geleden betekenis voor de uitoefening van staatsgezag, maar dan in de zin dat de heerser
rekening moest houden met oude verworven rechten. Pas tegen het eind van de achttiende eeuw vond de
gedachte ingang dat staatsgezag afhankelijk is van het recht: gezag moet berusten op rechtsregels. Macht
wordt een bevoegdheid. Burgers bindende machtsuitoefening is alleen geoorloofd als er een rechtsregel is
die daartoe de grondslag geeft. Ook de betekenis van het recht veranderde: vanaf eind achttiende eeuw
werd al het recht positief, recht ontstaat door een rechtscheppende handeling (wetgever creëert recht). In
Nederland is het parlement en de regering de formele wetgever (art. 81 Gw), de materiële wetgever is
regelgever of schepper van algemene regels. Wetgeving bevrijdt de bevolking van traditionele
rechtsaanspraken en willekeurig gezag van absolutistische vorsten. Ook zorgt wetgeving ervoor dat men
wordt onderworpen aan rechtsregels die men zelf in het leven heeft geroepen. Wetten moeten aan
bepaalde kwaliteitseisen voldoen. Ze moeten uit algemene regels bestaan, waarbij de algemeenheid een
waarborg vormt voor de onderlinge gelijkheid van alle burgers. Doordat wetten algemeen bekend worden
gemaakt, wordt rechtszekerheid gewaarborgd (rechtsgelijkheid en rechtszekerheid). Wetten bevatten
gedragsregels in de zin van verboden en geboden, maar ze bieden ook grondslag voor machtsuitoefening.
Constitutionalisme is de gedachte dat rechtsstatelijkheid meer moet zijn dan de binding van
overheidsgezag aan wetten. Ook de wetgever als producent van rechtsregels dient door het recht gebonden
te worden. Er moet hoger recht zijn, een constitutie. De formele constitutie (grondwet) moet onderscheiden
worden van de materiële constitutie: het geheel aan normen, geschreven en ongeschreven, dat de
grondslagen van het staatsbestel omvat. Die constitutie normeert onderlinge verhoudingen van
staatsorganen en geeft grenzen van hun bevoegdheden en controlemechanismen die ertoe moeten dienen
die grenzen te waarborgen (machtsverdeling). In relatie tussen overheid en burger geschiedt dit door
grondrechten. Ook geeft de constitutie waarborgen voor een onafhankelijke rechterlijke macht. In
Nederland is de formele wetgever nooit soeverein geweest. Nederland kent een rigide grondwet, het is
moeilijk te wijzigen (gekwali ceerde meerderheid en twee lezingen). Duitsland kent een
eeuwigheidsclausule/supraconstitutionalisme: een artikel bepaalt dat aan fundamentele principes zoals
menselijke waardigheid nooit afbreuk kan worden gedaan. In Engeland kent men alleen constitutionele
wetten die volgens normale wetsprocedure kunnen worden gewijzigd. Een constitutie is het geheel van
regels dat de grondslagen van het staatsbestel bevat. Als een staat een grondwet heeft, maakt die deel uit
van de constitutie. Elke staat heeft een constitutie, maar niet elke staat heeft een grondwet.
De Algemene wet bestuursrecht (Awb) speelt een belangrijke rol bij het uitwerken van het legaliteitsbeginsel
op het terrein van bestuurlijk optreden door systematisering, codi catie en uitbreiding van de werking van
het beginsel. Art. 107 lid 2 Gw bevat de opdracht aan de wetgever om algemene regels van bestuursrecht
vast te stellen, met de Awb werd orde geschapen in de chaos die bestuursrechtelijke wetgeving voorheen
kende. De Awb heeft een gelaagde opbouw (algemeen naar bijzonder). De Awb is een aanbouwwet die in
tranches steeds verder wordt uitgebouwd. Maar, verschillende belangrijke terreinen van overheidshandelen
zijn van de werking van de Awb uitgezonderd (handelen formele wetgever art. 1:1 lid 2 Awb, handelen
overheid strafrecht art. 1:6 Awb, handelen overheid privaatrechtelijk en feitelijk slechts gedeeltelijk art. 3:1
4
8 februari 2025
De Rechtswinkel
Leereenheid 1 - Toegang tot het recht in de rechtsstaat
Tekst 1 - De democratische rechtsstaat in de gelaagde rechtsorde
De rechtsstaat is een staat die gebonden is aan het recht, waaraan de elementen legaliteitsbeginsel,
machtenscheiding en machtenspreiding, onafhankelijke rechtspraak, grondrechten en democratie zijn
verbonden. De rechtsstaat is een ideaal dat bestaat uit drie elementen:
- de gedachte dat het recht regeert (rule of law);
- formele kwaliteitseisen aan het geldende recht (rule by law);
- het recht op een eerlijk proces
Het belangrijkste doel van de rechtsstaat is de uitbanning van willekeurige machtsuitoefening. Een
handeling die ingrijpt in het leven van anderen is arbitrair (en dus willekeurig) als zij enkel en alleen
afhangt van de beslissing van de persoon in kwestie. Een willekeurige beslissing is, inhoudelijk gezien, dus
niet perse een slechte beslissing. Willekeur gaat over de manier waarop beslissingen tot stand komen en
betekent dat de persoon zelf bepaalt op welke gronden hij beslist en dat hij niemand verantwoording
verschuldigd is voor de keuze die hij maakt. In een rechtsstaat wordt willekeur uitgebannen doordat
beslissingen worden genomen op basis van rechtsregels. Ten tweede creëert de rechtsstaat zekerheid en
voorspelbaarheid. De overheid oefent alleen macht uit als zij daartoe wettelijk bevoegd is en zij moet zich
aan het recht houden bij het uitoefenen van die bevoegdheid. Het is voor burgers voorzienbaar en
voorspelbaar wanneer en hoe de machtsuitoefening eruit ziet. Ten derde zijn zekerheid en
voorspelbaarheid een voorwaarde voor vrijheid, opgevat als het effectieve vermogen om te kiezen tussen
zoveel mogelijk verschillende handelswijzen. Doordat in een rechtsstaat duidelijk is wat verboden is en
welke rechten en plichten burgers hebben, kunnen zij bepalen welke handelsalternatieven er zijn en daaruit
een keuze maken. Ten vierde is er economische ontwikkeling. In een rechtsstaat durven burgers en
bedrijven transacties aan te gaan met vreemden, met behulp van het recht kunnen zij namelijk heldere
afspraken maken die zij eventueel bij de rechter kunnen afdwingen. Ten vijfde gelijkheid. In een rechtsstaat
worden rechten en plichten van burgers bepaald door het recht, niet door andere zaken. Rechtsregels
gelden voor iedereen gelijkelijk, zonder aanzien des persoons. Het gaat om formele gelijkheid: als burgers
volgens het recht tot eenzelfde categorie behoren, worden zij hetzelfde behandeld als andere burgers
binnen die categorie. In de rechtsstaat, in het bijzonder het eerlijk proces, ligt de waarde besloten van
respect voor de menselijke waardigheid. Krachtens het beginsel van een eerlijk proces hebben
procespartijen de gelegenheid om hun visie op het geschil naar voren te brengen en bewijs te leveren voor
hun stellingen. Er is hoor en wederhoor.
De rule of law betekent dat het recht regeert: in een rechtsstaat handelt iedereen overeenkomstig het
recht. Recht wordt primair gevormd door de overheid. Hobbes zegt dat de hoogste macht (de overheid)
niet door het recht kan worden beperkt. Het recht kan niet regeren, alleen mensen kunnen dat; er is geen
1
,rule of law, maar er is alleen een rule of men. De rule of law is een kwestie van zelfbinding, maar
zelfbinding kan wel robuust en duurzaam zijn. Er zijn twee dingen nodig: een constitutie en een systeem
van checks and balances. Ten eerste is nodig dat de overheid/wetgever gebonden is aan een grondwet: een
document dat belangrijke rechten, plichten en procedures bevat dat hiërarchisch superieur is aan alle
andere rechtsnormen en die moeilijk wijzigbaar is. Van belang zijn ook juridische documenten van
internationale herkomst (bv. EVRM, VEU, VWEU, IVBPR, jurisprudentie). Samen wordt gesproken van
constitutionalisme: geheel van fundamentele rechten, plichten en procedures dat zeer moeilijk wijzigbaar is
en voorrang heeft boven gewone wetten (en de nationale grondwet). Het gaat er bij rule of law over om
dualisme tot stand te brengen tussen gewone wetgeving en de constitutie. Ten tweede het bestaan van een
systeem van checks and balances, controlemechanismen en tegenwichten. De macht is niet verenigd tot een
instantie, maar verspreid en verdeeld over meerdere instanties. Onafhankelijke instanties controleren of
wetgevende en bestuurlijke macht zich aan het recht houden. Belangrijk is de rechterlijke macht in
Nederland en daarbuiten (EHRM, HvJEU) die controleert of men zich aan het recht houdt.
Onafhankelijkheid betekent dat de rechter op geen enkele manier onder druk mag worden gezet om tot
een bepaald oordeel te komen in de voorliggende zaak (waarborgen in art. 116, 117 Gw). Hoewel de
grondwetgever het zichzelf moeilijk heeft gemaakt de Grondwet te wijzigen, is het niet onmogelijk. Het
recht kan alleen regeren als machthebbers bereid zijn zich door het recht te laten regeren. De praktijk laat
twee dingen zien: de rechtsstaat berust op de wil tot zelfbinding en de zelfbinding van de macht door het
recht krijgt gestalte door een constitutie en een stelsel van checks and balances, in het bijzonder een
onafhankelijke rechterlijke macht.
Het tweede element is dat het recht moet voldoen aan bepaalde formele kwaliteitseisen (rule by law).
Deze dienen de rechtsstatelijke waarden van rechtszekerheid, gelijkheid en uitbanning van willekeur. Fuller
brengt dit ter sprake. Echter, Fuller heeft met geen woord gerept over de rechtsstaat (rule of law) en hij
beschrijft alleen wetgeving en niet de andere bronnen van recht. Fuller brengt acht kwaliteitseisen naar
voren:
1. De wet is algemeen;
2. De wet is afdoende bekendgemaakt aan burgers, bedrijven en overheden;
3. De wet geldt niet met terugwerkende kracht;
4. De wet is duidelijk en begrijpelijk;
5. De wet is intern consistent;
6. De wet kan worden nageleefd;
7. De wet is bestendig, dat wil zeggen, verandert zo min mogelijk;
8. Rechtspraak vindt plaats op basis van de wet
De kwaliteitseisen zijn verdisconteerd in verschillende regelingen, wetten en verdragen. Er bestaat een
Aanwijzingen voor de regelgeving. Voor de Staten-Generaal zijn de aanwijzingen niet bindend maar wel
een klemmend advies.
Het derde element is een eerlijk proces. Rechtspraak is om drie redenen onmisbaar in een rechtsstaat.
Ten eerste controleert de rechtspraak of de wetgever en het bestuur zich aan het recht houden. Ten tweede
is rechtspraak nodig om de betekenis van het recht te verduidelijken en aan te vullen. Eenieder moet
2
,overeenkomstig het recht handelen en daartoe moet men weten hoe dat recht luidt en dat blijkt niet altijd
duidelijk uit de wet. Rechtelijke rechtsvorming staat mogelijk in spanning met de rechtsstaat. Dergelijke
rechtsvorming is enerzijds noodzakelijk voor zekerheid en voorspelbaarheid en anderzijds inconsistent met
de rechtsstatelijke waarden. De inconsistentie verdwijnt als de nieuwe rechtsregel redelijkerwijs
voorzienbaar was: iedere burger moest weten dat dit de regel is. In sommige gevallen is rechterlijke
rechtsvorming onmiskenbaar redelijkerwijs voorzienbaar, in andere gevallen is dat discutabel. De derde
functie is geschilbeslechting.
Om de functies te kunnen waarmaken, moet rechtspraak voldoen aan een groot aantal eisen. Er zijn enkele
algemene eisen die terugkeren in alle rechtsgebieden. Ten eerste de onpartijdigheid van de rechter.
Dit betekent dat hij onbevooroordeeld is tegenover de partijen en geen belang heeft bij de uitkomst van de
zaak. Het EHRM maakt onderscheid tussen subjectieve en objectieve partijdigheid (Hauschild t.
Denemarken). Subjectieve partijdigheid betekent dat de rechter daadwerkelijk vooringenomen is en zijn
persoonlijke voorkeuren en belangen laat meewegen in zijn oordeel. Met objectieve partijdigheid bedoelen
we de schijn van partijdigheid. De rechterlijke onpartijdigheid wordt gewaarborgd door voorschriften over
verschoning en wraking. Ten tweede moet sprake zijn van een beslissing binnen een redelijke termijn.
De redelijke termijn hangt af van de complexiteit van de zaak, de proceshouding van partijen, de leeftijd
van procespartijen en de manier waarop autoriteiten hebben gehandeld. Ten derde het
openbaarheidsbeginsel (art. 121 Gw). De ratio van het beginsel is dat rechtspraak controleerbaar is
voor het publiek. Dit vergroot het vertrouwen in de rechtspraak. Het beginsel vereist ten minste dat de
uitspraak in het openbaar geschiedt. Ten vierde een deugdelijke motivering (art. 121 Gw). De rechter
moet duidelijk maken welke feiten, wettelijke regels en jurisprudentie ten grondslag liggen aan de beslissing.
Daarbij moet hij aangeven hoe hij met de argumenten van partijen is omgegaan. Het maakt de beslissing
voor procespartijen begrijpelijker, stelt de hogere rechter in staat te beoordelen of de uitspraak
aanvaardbaar is en geeft derden inzicht in het geldende recht. Ten vijfde het recht op hoor en
wederhoor. Procespartijen moeten gelijke kansen hebben tot procesvoering (equality of arms).
Procespartijen moeten in de gelegenheid zijn alle relevante processtukken in te zien en hierop te reageren.
Ten slotte de toegang tot de rechter en rechtsbijstand. Dit staat nergens expliciet in de wet. Bij
Golder t. VK heeft de rechter bepaald dat het recht op toegang moet worden gelezen in art. 6 EVRM.
Gesubsidieerde rechtsbijstand (art. 18 Gw, art. 6 EVRM) als een opdracht aan de overheid is een eis van
rechtsstatelijkheid. Belemmeringen zijn de betaalbaarheid, fysieke afstand en toenemende digitalisering van
de rechtspraak.
Het recht op toegang tot de rechter is geen absoluut recht, maar toegang mag geen ctie worden. Het
EHRM hanteert een drievoudige toets om beperkingen op het recht van toegang tot de rechter te
beoordelen: ze moeten een legitiem doel dienen, proportioneel zijn in het licht van dat doel en mogen de
kern van het recht op toegang niet aantasten. Inmiddels is een artikel in de Grondwet opgenomen waarin
het algemeen recht op een eerlijk proces binnen een redelijke termijn voor een onafhankelijke en
onpartijdige rechter wordt gewaarborgd. Voorstanders vinden dat de internationale bescherming lacunes
bevat, het recht niet mag ontbreken in het basisdocument van ons land en het een internationale dialoog
tussen rechters bevordert.
3
, Tekst 2 - Eisen van de rechtsstaat: overzicht en samenhang
De hoofdbestanddelen van de rechtstaat zijn legaliteit, machtsverdeling, grondrechten en rechterlijke
controle. De kerntaak van de rechtsstaat is het waarborgen van een vrije samenleving van individuen. Het
recht had lang geleden betekenis voor de uitoefening van staatsgezag, maar dan in de zin dat de heerser
rekening moest houden met oude verworven rechten. Pas tegen het eind van de achttiende eeuw vond de
gedachte ingang dat staatsgezag afhankelijk is van het recht: gezag moet berusten op rechtsregels. Macht
wordt een bevoegdheid. Burgers bindende machtsuitoefening is alleen geoorloofd als er een rechtsregel is
die daartoe de grondslag geeft. Ook de betekenis van het recht veranderde: vanaf eind achttiende eeuw
werd al het recht positief, recht ontstaat door een rechtscheppende handeling (wetgever creëert recht). In
Nederland is het parlement en de regering de formele wetgever (art. 81 Gw), de materiële wetgever is
regelgever of schepper van algemene regels. Wetgeving bevrijdt de bevolking van traditionele
rechtsaanspraken en willekeurig gezag van absolutistische vorsten. Ook zorgt wetgeving ervoor dat men
wordt onderworpen aan rechtsregels die men zelf in het leven heeft geroepen. Wetten moeten aan
bepaalde kwaliteitseisen voldoen. Ze moeten uit algemene regels bestaan, waarbij de algemeenheid een
waarborg vormt voor de onderlinge gelijkheid van alle burgers. Doordat wetten algemeen bekend worden
gemaakt, wordt rechtszekerheid gewaarborgd (rechtsgelijkheid en rechtszekerheid). Wetten bevatten
gedragsregels in de zin van verboden en geboden, maar ze bieden ook grondslag voor machtsuitoefening.
Constitutionalisme is de gedachte dat rechtsstatelijkheid meer moet zijn dan de binding van
overheidsgezag aan wetten. Ook de wetgever als producent van rechtsregels dient door het recht gebonden
te worden. Er moet hoger recht zijn, een constitutie. De formele constitutie (grondwet) moet onderscheiden
worden van de materiële constitutie: het geheel aan normen, geschreven en ongeschreven, dat de
grondslagen van het staatsbestel omvat. Die constitutie normeert onderlinge verhoudingen van
staatsorganen en geeft grenzen van hun bevoegdheden en controlemechanismen die ertoe moeten dienen
die grenzen te waarborgen (machtsverdeling). In relatie tussen overheid en burger geschiedt dit door
grondrechten. Ook geeft de constitutie waarborgen voor een onafhankelijke rechterlijke macht. In
Nederland is de formele wetgever nooit soeverein geweest. Nederland kent een rigide grondwet, het is
moeilijk te wijzigen (gekwali ceerde meerderheid en twee lezingen). Duitsland kent een
eeuwigheidsclausule/supraconstitutionalisme: een artikel bepaalt dat aan fundamentele principes zoals
menselijke waardigheid nooit afbreuk kan worden gedaan. In Engeland kent men alleen constitutionele
wetten die volgens normale wetsprocedure kunnen worden gewijzigd. Een constitutie is het geheel van
regels dat de grondslagen van het staatsbestel bevat. Als een staat een grondwet heeft, maakt die deel uit
van de constitutie. Elke staat heeft een constitutie, maar niet elke staat heeft een grondwet.
De Algemene wet bestuursrecht (Awb) speelt een belangrijke rol bij het uitwerken van het legaliteitsbeginsel
op het terrein van bestuurlijk optreden door systematisering, codi catie en uitbreiding van de werking van
het beginsel. Art. 107 lid 2 Gw bevat de opdracht aan de wetgever om algemene regels van bestuursrecht
vast te stellen, met de Awb werd orde geschapen in de chaos die bestuursrechtelijke wetgeving voorheen
kende. De Awb heeft een gelaagde opbouw (algemeen naar bijzonder). De Awb is een aanbouwwet die in
tranches steeds verder wordt uitgebouwd. Maar, verschillende belangrijke terreinen van overheidshandelen
zijn van de werking van de Awb uitgezonderd (handelen formele wetgever art. 1:1 lid 2 Awb, handelen
overheid strafrecht art. 1:6 Awb, handelen overheid privaatrechtelijk en feitelijk slechts gedeeltelijk art. 3:1
4
