Algemene rechtsleer
Docent: Tim Vos
Week 1 Juridische ethiek: de wet vanuit drie perspectieven
Deze week buigen we ons onder meer over verschillende manieren waarop je wetten kunt
benaderen. Wat is een goede wet? Daarover wordt heel verschillend gedacht. Sommigen
benaderen de wet vooral als een beleidsinstrument. Anderen zien in de wet in de eerste
plaats een beperking van overheidsmacht. En weer anderen zien de wet voornamelijk als de
neerslag van gedeelde morele waarden.Enzovoort enzovoort.
In deze week maken we kennis met vier theorieën die de veelheid aan perspectieven en
opvattingen op dit punt kunnen helpen verklaren: het utilisme, de deontologie, de
deugdethiek en het existentialisme. Dat alles lichten we zoveel mogelijk toe aan de hand van
aansprekende voorbeelden.
Daarnaast maken we duidelijk hoe de verschillende perspectieven op wet en wetgeving zich
verhouden tot het al eerder in het curriculum aan de orde gestelde ‘landkaartje van de
methoden’.
Samenvatting week 1
Marcel Becker, Ethiek voor juristen, Den Haag: Boom juridisch 2021, hoofdstuk 1
Kwak en Venema, De integere rechter, Den Haag: Boom juridisch 2022, p. 27-46
C.L. Quist, M. Majoor & J. Kiewiet, ‘Typen van vragen: een landkaartje’, 2018
Recht en ethiek;
Onderscheiden zich van de andere wetenschappen doordat ze nadrukkelijk normatief zijn:
ze staan op enige afstand van de feitelijke gebeurtenissen en formuleren maatstaven om het
handelen van mensen te beoordelen.
Kernbegrippen →
Waarden;
Gewaardeerd worden omdat iets nuttig is voor iets anders (instrumentele waarde). Kan ook
omwille van zichzelf worden nagestreefd (intrinsieke waarde).
Esthetische en politieke waarde zijn de verschillende domeinen van samenleven met eigen
waarden.
- Respect, solidariteit en vrijheid (in onze samenleving centrale waarden).
- Integriteit, professionaliteit en partijdigheid/onpartijdigheid (ethische kernwaarden van
bijvoorbeeld beroepsgronden).
- Introductie van algemene begrippen / ‘open normen’ : bij de onrechtmatige daad zijn
dit ‘de redelijkheid en billijkheid’, bij het bestuursrecht zijn dit de ‘Algemene
beginselen van behoorlijk bestuur’.
- Waarden kunnen verschillend worden geïnterpreteerd door hun algemene en vage
karakter.
- Om de waarden te verduidelijken kan men ze vertalen naar normen.
Normen;
Normen zijn maatstaven waaraan het handelen van mensen wordt afgemeten.
Elk domein heeft zijn eigen normen (veiligheidsnormen, juridische normen, hygiëne normen)
,In de ethiek gaat het om normen over goed of slecht gedrag (morele normen), in
tegenstelling tot juridische normen niet schriftelijk vastgelegd.
Waarden en normen weerspiegelen 2 aparte maar onlosmakelijk verbonden
verschijningsvormen van het morele:
- Algemene oriëntatie en concrete regel
Moraal;
Geheel van vanzelfsprekende opvattingen beleefde opvattingen over goed en kwaad, zinvol
en zinloos, waardevol en waardeloos.
De uitleg en verantwoording (articulatie) geven bij morele opvattingen is een verstandelijke
activiteit (bij uitstek bij ethiek).
Ethiek analyseert de begrippen die in de moraal centraal staan (waarom zijn ze goed of
niet).
Ethiek en moraal op elkaar betrokken:
- Moreel geladen gebeurtenissen en ervaringen vragen om verwoording waarin ze
worden verduidelijkt.
- Ethiek heeft de moraal nodig omdat deze de noodzakelijke grondstof levert.
Recht en Ethiek onderscheid;
● Verschil in autoriteit met sanctiebevoegdheid →
- Recht wordt gedragen door vastliggende regels aangestelde autoriteiten (autoriteit
dwingt naleving van wetten af onder dreiging van straffen).
- Ethische waarden/idealen worden niet door een heldere autoriteit uitgevaardigd
(misstanden in ethische domeinen ook niet altijd straf). Omdat ethische waarden
boven de individuele willekeur uitstijgen, zijn ze niet vrijblijvend. Boek staan
beroepsmoralen van verschillende juridische beroepen centraal.
● Algemeenheid van rechtsregels en contextgevoeligheid van ethiek →
- Recht ordent de samenleving vanuit algemeen geldige regels. Het recht leunt op
principes die voor ieder gelijkelijk geldig zijn (art. 1 GW). Algemeen geldige
rechtsregelen weerspiegelen krachtige ethische beginselen.
- Waarden en normen dragen minder algemene geldigheid mee, zij kunnen per
context verschillen.
- Alleen iets wat algemeen geldig is kan een rechtsregel zijn, hierdoor kan de wetgever
terughoudend zijn op bepaalde terreinen (sommige dingen kan je in algemene zin
niet goed vastleggen namelijk) → Het is aan de actoren in de samenleving om de
algemeen geformuleerde regels toe te passen op de concrete situatie. Indien deze
regels niet conform worden toegepast of men van mening verschilt over de
interpretatie ervan dan is de rechterlijke macht er als opper interpreet.
● Het recht als gestolde moraal →
- De vaak vage en moeilijk grijpbare morele waarden, idealen en intuïties worden door
het recht gegoten in een vaste hanteerbare vorm. Rechtsstatelijke beginselen zijn
gegrond in ethische waarden die in de samenleving worden gedeeld. Over de
waarde ‘gelijkheid’ bestaat zo een grote uniforme morele overeenstemming.
- In de toepassing van wetten verwacht men dat partijen, met name de rechter, zich
richten op wat in de samenleving leeft. Wanneer de regels ruimte laten grijpen we zo
, terug op de ‘redelijkheid en billijkheid', en vraagt om naar de waarden en normen in
de samenleving te kijken.
- Bijzondere gevallen is de strikte toepassing van regels in strijd met de heersende
morele opvattingen waaruit de wet is voortgekomen: onderscheid tussen de ‘letter
van de wet’ en de ‘geest van de wet’. HR Vodafone/ETC
Recht en Ethiek: klassieke posities;
Rechtspositivisme van Hart →
Bevat de helderste scheiding van recht en ethiek. Beschouwt wet- en regelgeving als
opzichzelfstaande stelsels ‘the concept of law’ van Hart.
- Hart stelt dat een commando-sanctie-gehoorzaamheid (driehoek van Austin) te
eenvoudige omschrijving van het recht is. Er bestaan ook veel wetten waar het niet
primair draait om gehoorzaamheid aan een commando (wetten bieden ook
mogelijkheden aan mensen). Burger is voor de wetgever veel meer dan iemand die
onder dwang, plichten moet gehoorzamen.
- Mensen gehoorzamen niet aan een persoon, maar aan iemand die gemachtigd is tot
het uitoefenen van gezag. Mensen erkennen secundaire regels, die aangeven
waarom wetten geldig zijn. De instemming van de samenleving met deze regels
zorgt ervoor dat mensen gehoorzamen aan de wetten die volgens die regels tot
stand komen. Hart spreekt van obedience en habit.
- Hart beschrijft het ontstaan van wetten als sociale feiten (traditie van de descriptieve
wetenschappen). Juridische feiten komen voort uit sociale feiten en hier is geen
plaats voor ethische overwegingen. Hart is geïnteresseerd in ‘wat een wet tot wet
maakt?’ en niet zozeer in ‘wat een wet tot een ethisch goede wet maakt?’. Ethiek en
wet zijn in Hart zijn ogen 2 verschillende systemen zijn met hun eigen logica.
- Waarden en normen komen volgens Hart voort uit maatschappelijke conventies. De
rechter laat zich slechts leiden door argumenten die juridisch helder vastliggen.
Positivisme kan leiden tot een gerichtheid op wetgeving die elke morele overweging
buitensluit.
Dworkin →
De centrale vraag van Dworkin wijkt niet veel van die van Hart af: 'Waarop is de geldigheid
van de wet gebaseerd?’. Dworkin maakt echter wel duidelijk dat er een ethische dimensie is
→ een geldig rechterlijk oordeel ontstaat doordat de rechter de algemene - morele -
principes opspoort die aan de basis van de wet liggen en ze toepassen op de casus. De
juridische feiten zijn dus niet alleen gebaseerd op sociale feiten, maar ook in morele feiten.
- Neutrale weergave van Hart is volgens Dworkin niet mogelijk, omdat het bij wetten
altijd om normatieve concepten gaat. Er is altijd een morele lading; ze geven aan wat
mensen wel of niet moeten doen. Een mening over wat democratie bv is impliceert
meteen een standpunt over zaken als inspraak of vertegenwoordiging.
- Men vult begrippen in op een bepaalde manier, die wordt ingegeven door onze
achtergrond en de bredere context waarin een wet staat.
- Geen scheiding tussen ‘wat een wet is’ en ‘wat de rechter ermee doet’. Enige
toegang tot de wet, de interpretatie van de wet is, dan is de (interpreterende) rechter
medeschepper van het recht. Hierop stelt Hart weer dat hierdoor willekeur op de loer
ligt.
- Wat kenmerkt het ethische wat het juridische niet heeft (moeilijk te beantwoorden
vanuit Dworkin). Staat weinig over het eigen karakter van het ethische.
, Beroepsethiek;
In Nederland is corruptie (het misbruik van toevertrouwde macht voor persoonlijk gewin)
verboden. De rechterlijke ambtenaar moet een eed afleggen. Nederland wel een te groot
vertrouwen heeft in de deugdzaamheid van het politieke bedrijf en ambtenaren.
- 3 vragen Kant: wat kan ik weten? Wat mag ik hopen? En wat moet ik doen (vraag
naar ethiek)?
- Semantiek: streeft naar het ontwerpen van een formele betekenisleer.
- Hermeneutiek: streeft naar de leer van het tekstbegrip
- Men is van nature van goede wil (laten het kwade na), maar hiervoor moet men wel
in staat zijn na te denken over wat ons handelen betekent voor iemand anders en
wat de consequenties hiervan voor de gemeenschap als geheel zijn.
Heersende moraal;
Zijn de maatschappelijke zeden en gebruiken, de gedeelde en grotendeels ongeschreven
normen waaraan leden van een gemeenschap zich idealiter moeten houden. Een voorbeeld
hiervan is het debat tussen Hart en Devlin over homoseksualiteit, waarbij Devlin de
heersende moraal verdedigde die homoseksuele handelingen afkeurde.
Kritische moraal;
Zijn de normen en waarden waarvan men na kritische reflectie zou willen dat ze de
heersende moraal waren. Hart argumenteerde vanuit een kritische moraal, gebaseerd op
het schadebeginsel, dat homoseksuele handelingen gedecriminaliseerd zouden moeten
worden.
- Het debat tussen Hart en Devlin laat zien dat een kritische moraal de heersende
moraal kan beïnvloeden en uiteindelijk kan leiden tot wetswijzigingen. Ethische
theorieën kunnen inzicht geven in aspecten van goed en kwaad die anders over het
hoofd gezien zouden worden.
Twee invloedrijke ethische theorieën:
● Utilitarisme → Deze theorie, vertegenwoordigd door Jeremy Bentham en H.L.A. Hart
legt de nadruk op de gevolgen van handelen voor het welzijn van de gemeenschap
als geheel. Het schadebeginsel is een belangrijk concept binnen het utilitarisme. Een
kernidee is dat overheidsbeleid en wetgeving het maatschappelijk welzijn moeten
dienen.
● Kantianisme → Immanuel Kant stelt dat een mens nooit slechts als middel voor iets
anders mag worden behandeld. Ethisch handelen vereist dat de ander wordt
behandeld als een doel op zich, met respect voor zijn menselijke waardigheid. De
categorische imperatief schrijft voor te handelen volgens een regel die als algemene
wet kan gelden.
Er zijn blinde vlekken bij beide theorieën →
- Het utilitarisme kan de menselijke waardigheid over het hoofd zien, terwijl het
kantianisme nutsoverwegingen negeert. De waarde van een mensenleven is
bijvoorbeeld niet absoluut in de praktijk. Als alternatief voor abstracte theorieën wordt
de deugdenleer van Aristoteles genoemd.
Docent: Tim Vos
Week 1 Juridische ethiek: de wet vanuit drie perspectieven
Deze week buigen we ons onder meer over verschillende manieren waarop je wetten kunt
benaderen. Wat is een goede wet? Daarover wordt heel verschillend gedacht. Sommigen
benaderen de wet vooral als een beleidsinstrument. Anderen zien in de wet in de eerste
plaats een beperking van overheidsmacht. En weer anderen zien de wet voornamelijk als de
neerslag van gedeelde morele waarden.Enzovoort enzovoort.
In deze week maken we kennis met vier theorieën die de veelheid aan perspectieven en
opvattingen op dit punt kunnen helpen verklaren: het utilisme, de deontologie, de
deugdethiek en het existentialisme. Dat alles lichten we zoveel mogelijk toe aan de hand van
aansprekende voorbeelden.
Daarnaast maken we duidelijk hoe de verschillende perspectieven op wet en wetgeving zich
verhouden tot het al eerder in het curriculum aan de orde gestelde ‘landkaartje van de
methoden’.
Samenvatting week 1
Marcel Becker, Ethiek voor juristen, Den Haag: Boom juridisch 2021, hoofdstuk 1
Kwak en Venema, De integere rechter, Den Haag: Boom juridisch 2022, p. 27-46
C.L. Quist, M. Majoor & J. Kiewiet, ‘Typen van vragen: een landkaartje’, 2018
Recht en ethiek;
Onderscheiden zich van de andere wetenschappen doordat ze nadrukkelijk normatief zijn:
ze staan op enige afstand van de feitelijke gebeurtenissen en formuleren maatstaven om het
handelen van mensen te beoordelen.
Kernbegrippen →
Waarden;
Gewaardeerd worden omdat iets nuttig is voor iets anders (instrumentele waarde). Kan ook
omwille van zichzelf worden nagestreefd (intrinsieke waarde).
Esthetische en politieke waarde zijn de verschillende domeinen van samenleven met eigen
waarden.
- Respect, solidariteit en vrijheid (in onze samenleving centrale waarden).
- Integriteit, professionaliteit en partijdigheid/onpartijdigheid (ethische kernwaarden van
bijvoorbeeld beroepsgronden).
- Introductie van algemene begrippen / ‘open normen’ : bij de onrechtmatige daad zijn
dit ‘de redelijkheid en billijkheid’, bij het bestuursrecht zijn dit de ‘Algemene
beginselen van behoorlijk bestuur’.
- Waarden kunnen verschillend worden geïnterpreteerd door hun algemene en vage
karakter.
- Om de waarden te verduidelijken kan men ze vertalen naar normen.
Normen;
Normen zijn maatstaven waaraan het handelen van mensen wordt afgemeten.
Elk domein heeft zijn eigen normen (veiligheidsnormen, juridische normen, hygiëne normen)
,In de ethiek gaat het om normen over goed of slecht gedrag (morele normen), in
tegenstelling tot juridische normen niet schriftelijk vastgelegd.
Waarden en normen weerspiegelen 2 aparte maar onlosmakelijk verbonden
verschijningsvormen van het morele:
- Algemene oriëntatie en concrete regel
Moraal;
Geheel van vanzelfsprekende opvattingen beleefde opvattingen over goed en kwaad, zinvol
en zinloos, waardevol en waardeloos.
De uitleg en verantwoording (articulatie) geven bij morele opvattingen is een verstandelijke
activiteit (bij uitstek bij ethiek).
Ethiek analyseert de begrippen die in de moraal centraal staan (waarom zijn ze goed of
niet).
Ethiek en moraal op elkaar betrokken:
- Moreel geladen gebeurtenissen en ervaringen vragen om verwoording waarin ze
worden verduidelijkt.
- Ethiek heeft de moraal nodig omdat deze de noodzakelijke grondstof levert.
Recht en Ethiek onderscheid;
● Verschil in autoriteit met sanctiebevoegdheid →
- Recht wordt gedragen door vastliggende regels aangestelde autoriteiten (autoriteit
dwingt naleving van wetten af onder dreiging van straffen).
- Ethische waarden/idealen worden niet door een heldere autoriteit uitgevaardigd
(misstanden in ethische domeinen ook niet altijd straf). Omdat ethische waarden
boven de individuele willekeur uitstijgen, zijn ze niet vrijblijvend. Boek staan
beroepsmoralen van verschillende juridische beroepen centraal.
● Algemeenheid van rechtsregels en contextgevoeligheid van ethiek →
- Recht ordent de samenleving vanuit algemeen geldige regels. Het recht leunt op
principes die voor ieder gelijkelijk geldig zijn (art. 1 GW). Algemeen geldige
rechtsregelen weerspiegelen krachtige ethische beginselen.
- Waarden en normen dragen minder algemene geldigheid mee, zij kunnen per
context verschillen.
- Alleen iets wat algemeen geldig is kan een rechtsregel zijn, hierdoor kan de wetgever
terughoudend zijn op bepaalde terreinen (sommige dingen kan je in algemene zin
niet goed vastleggen namelijk) → Het is aan de actoren in de samenleving om de
algemeen geformuleerde regels toe te passen op de concrete situatie. Indien deze
regels niet conform worden toegepast of men van mening verschilt over de
interpretatie ervan dan is de rechterlijke macht er als opper interpreet.
● Het recht als gestolde moraal →
- De vaak vage en moeilijk grijpbare morele waarden, idealen en intuïties worden door
het recht gegoten in een vaste hanteerbare vorm. Rechtsstatelijke beginselen zijn
gegrond in ethische waarden die in de samenleving worden gedeeld. Over de
waarde ‘gelijkheid’ bestaat zo een grote uniforme morele overeenstemming.
- In de toepassing van wetten verwacht men dat partijen, met name de rechter, zich
richten op wat in de samenleving leeft. Wanneer de regels ruimte laten grijpen we zo
, terug op de ‘redelijkheid en billijkheid', en vraagt om naar de waarden en normen in
de samenleving te kijken.
- Bijzondere gevallen is de strikte toepassing van regels in strijd met de heersende
morele opvattingen waaruit de wet is voortgekomen: onderscheid tussen de ‘letter
van de wet’ en de ‘geest van de wet’. HR Vodafone/ETC
Recht en Ethiek: klassieke posities;
Rechtspositivisme van Hart →
Bevat de helderste scheiding van recht en ethiek. Beschouwt wet- en regelgeving als
opzichzelfstaande stelsels ‘the concept of law’ van Hart.
- Hart stelt dat een commando-sanctie-gehoorzaamheid (driehoek van Austin) te
eenvoudige omschrijving van het recht is. Er bestaan ook veel wetten waar het niet
primair draait om gehoorzaamheid aan een commando (wetten bieden ook
mogelijkheden aan mensen). Burger is voor de wetgever veel meer dan iemand die
onder dwang, plichten moet gehoorzamen.
- Mensen gehoorzamen niet aan een persoon, maar aan iemand die gemachtigd is tot
het uitoefenen van gezag. Mensen erkennen secundaire regels, die aangeven
waarom wetten geldig zijn. De instemming van de samenleving met deze regels
zorgt ervoor dat mensen gehoorzamen aan de wetten die volgens die regels tot
stand komen. Hart spreekt van obedience en habit.
- Hart beschrijft het ontstaan van wetten als sociale feiten (traditie van de descriptieve
wetenschappen). Juridische feiten komen voort uit sociale feiten en hier is geen
plaats voor ethische overwegingen. Hart is geïnteresseerd in ‘wat een wet tot wet
maakt?’ en niet zozeer in ‘wat een wet tot een ethisch goede wet maakt?’. Ethiek en
wet zijn in Hart zijn ogen 2 verschillende systemen zijn met hun eigen logica.
- Waarden en normen komen volgens Hart voort uit maatschappelijke conventies. De
rechter laat zich slechts leiden door argumenten die juridisch helder vastliggen.
Positivisme kan leiden tot een gerichtheid op wetgeving die elke morele overweging
buitensluit.
Dworkin →
De centrale vraag van Dworkin wijkt niet veel van die van Hart af: 'Waarop is de geldigheid
van de wet gebaseerd?’. Dworkin maakt echter wel duidelijk dat er een ethische dimensie is
→ een geldig rechterlijk oordeel ontstaat doordat de rechter de algemene - morele -
principes opspoort die aan de basis van de wet liggen en ze toepassen op de casus. De
juridische feiten zijn dus niet alleen gebaseerd op sociale feiten, maar ook in morele feiten.
- Neutrale weergave van Hart is volgens Dworkin niet mogelijk, omdat het bij wetten
altijd om normatieve concepten gaat. Er is altijd een morele lading; ze geven aan wat
mensen wel of niet moeten doen. Een mening over wat democratie bv is impliceert
meteen een standpunt over zaken als inspraak of vertegenwoordiging.
- Men vult begrippen in op een bepaalde manier, die wordt ingegeven door onze
achtergrond en de bredere context waarin een wet staat.
- Geen scheiding tussen ‘wat een wet is’ en ‘wat de rechter ermee doet’. Enige
toegang tot de wet, de interpretatie van de wet is, dan is de (interpreterende) rechter
medeschepper van het recht. Hierop stelt Hart weer dat hierdoor willekeur op de loer
ligt.
- Wat kenmerkt het ethische wat het juridische niet heeft (moeilijk te beantwoorden
vanuit Dworkin). Staat weinig over het eigen karakter van het ethische.
, Beroepsethiek;
In Nederland is corruptie (het misbruik van toevertrouwde macht voor persoonlijk gewin)
verboden. De rechterlijke ambtenaar moet een eed afleggen. Nederland wel een te groot
vertrouwen heeft in de deugdzaamheid van het politieke bedrijf en ambtenaren.
- 3 vragen Kant: wat kan ik weten? Wat mag ik hopen? En wat moet ik doen (vraag
naar ethiek)?
- Semantiek: streeft naar het ontwerpen van een formele betekenisleer.
- Hermeneutiek: streeft naar de leer van het tekstbegrip
- Men is van nature van goede wil (laten het kwade na), maar hiervoor moet men wel
in staat zijn na te denken over wat ons handelen betekent voor iemand anders en
wat de consequenties hiervan voor de gemeenschap als geheel zijn.
Heersende moraal;
Zijn de maatschappelijke zeden en gebruiken, de gedeelde en grotendeels ongeschreven
normen waaraan leden van een gemeenschap zich idealiter moeten houden. Een voorbeeld
hiervan is het debat tussen Hart en Devlin over homoseksualiteit, waarbij Devlin de
heersende moraal verdedigde die homoseksuele handelingen afkeurde.
Kritische moraal;
Zijn de normen en waarden waarvan men na kritische reflectie zou willen dat ze de
heersende moraal waren. Hart argumenteerde vanuit een kritische moraal, gebaseerd op
het schadebeginsel, dat homoseksuele handelingen gedecriminaliseerd zouden moeten
worden.
- Het debat tussen Hart en Devlin laat zien dat een kritische moraal de heersende
moraal kan beïnvloeden en uiteindelijk kan leiden tot wetswijzigingen. Ethische
theorieën kunnen inzicht geven in aspecten van goed en kwaad die anders over het
hoofd gezien zouden worden.
Twee invloedrijke ethische theorieën:
● Utilitarisme → Deze theorie, vertegenwoordigd door Jeremy Bentham en H.L.A. Hart
legt de nadruk op de gevolgen van handelen voor het welzijn van de gemeenschap
als geheel. Het schadebeginsel is een belangrijk concept binnen het utilitarisme. Een
kernidee is dat overheidsbeleid en wetgeving het maatschappelijk welzijn moeten
dienen.
● Kantianisme → Immanuel Kant stelt dat een mens nooit slechts als middel voor iets
anders mag worden behandeld. Ethisch handelen vereist dat de ander wordt
behandeld als een doel op zich, met respect voor zijn menselijke waardigheid. De
categorische imperatief schrijft voor te handelen volgens een regel die als algemene
wet kan gelden.
Er zijn blinde vlekken bij beide theorieën →
- Het utilitarisme kan de menselijke waardigheid over het hoofd zien, terwijl het
kantianisme nutsoverwegingen negeert. De waarde van een mensenleven is
bijvoorbeeld niet absoluut in de praktijk. Als alternatief voor abstracte theorieën wordt
de deugdenleer van Aristoteles genoemd.
