Samenvatting blok NKO: hoofd-halspathologie
1. Maligne slijmvliestumoren in het NKO-gebied
– Epidemiologie van maligne slijmvliestumoren in het NKO-gebied
> 6de meest voorkomende groep van maligne aandoeningen
> Incidentie in België 2058 (5%) mannen en 708 (2%) vrouwen, 2-5% van alle maligne tumoren
(totaal: 80 000)
> 4de frequentste tumor bij de man, 9de frequentste tumor bij de vrouw
+ frequenter bij mannen dan bij vrouwen (m>v) waarschijnlijk obv risicoprofiel
> Belangrijke invloed op de functies ademhaling, spraak en slikken waardoor betrokken bij een
enorme daling van de QOL
> Meest frequent maligne aandoeningen van de slijmvliezen van de lippen/mondholte, oropharynx
en larynx, minder van neus/sinussen en speekselklieren
> Mondholte/lippen meest frequent van tongrand (40% m, 40% v) en de mondbodem (27% m, 24% v)
(CAVE: controleren mondbodem bij KO)
> Incidentie van maligniteiten in NKO-gebied blijft stabiel
> Vooral maligniteiten aangetroffen in de vijfde, zesde en zevende decade
Op jonge leeftijd (tweede-vierde decade) eerder tumoren van de speekselklieren
> 90% plaveiselcelcarcinomen van de verschillende NKO gebieden, 10% speekselkliertumoren
Plaveiselepitheel: normale aflijning vd mucosa
Thv basale membraan grote celactiviteit met naar
opp toe afgeplatte cellen en minder activiteit
Ook epitheelcellen dieper Belangrijkste functies hoofd-hals gebied:
gelegen waar je normaal vet, à Ademen – spreken – eten
bloedvaten, spieren,… zou
verwachten à Hoe sneller pathologieën in NKO-gebied herkend
worden, hoe beter de behandeling en prognose +
hoe minder nadelige/blijvende effecten op 1 vd 3
hoofdfuncties
, – Premaligne letsels
We zien dat net zoals bij maligniteiten in andere gebieden er frequent premaligne letsels (laaggradig tot
hooggradig = carcinoma in situ niet invasief) voorkomen naar aanloop van een maligne uitbreiding.
- Laaggradige letsels met milde dysplasie
- Hooggradige letsels met matige tot ernstige dysplasie (» carcinoma in situ)
We zien toename van basale cellaag, verlies polariteit, toegenomen cel- en kernatypie (verstoorde ratio
kern/cytoplasma) en hyperkeratose van het stratum corneum (opp witte plaque).
Premaligne letsels van het plaveiselcelcarcinoom zijn leukoplaklieën of erythroplakieën.
> Leukoplakie: een wit hyperkeratotisch (niet-infectieus) letsel frequent op de tongrand of
mondbodem belangrijk om vroegtijdig te herkennen, want kunnen maligne worden => resectie !
(DD: schimmelinfectie met diffuse witheid; gans verspreid over de mond terwijl leukoplakie
gelokaliseerd voorkomt)
> Erythroplakie: een rood letsel frequent voorkomend op de wangen of palatum met een hoger risico
op maligniteit dan de leukoplakie (kan al invasief zijn)
– Etiologie van maligne letsels (plaveiselcelcarcinoom)
> Mondholte, larynx en pharynx: cumulatief effect van roken (tabagisme) en excessief alcoholgebruik
(ethylisme), belangrijk bij het opstellen van een risicoprofiel
à risico x228 indien >10 alcohol/dag + 1 pakje roken/dag
indien we bij deze ptn rood/wit letsel zien, moeten we sneller anticiperen om ev premaligne
letsels op te sporen
> Tonsillen en tongbasis: HPV infectie met oncogene types 16 (en 18)
HPV pos tumoren: vaak jongere patiënten, kleinere primaire tumor, meer lymfeklierinvasie naar
hals, meestal geen tabagisme en ethylisme, betere prognose in vgl met roken/alcohol geïnduceerde
tumoren! Laatste jaren wel stijgende incidentie door orale seks
Tabagisme en ethylisme geïnduceerd PVCC 5-year survival: 50%
(klassiek)
HPV geïnduceerd PVCC (tonsillen) 5-year survival: 80%
> Sinussen: plaveiselcelcarcinomen: tabagisme
adenocarcinomen: houtbewerking van tropische hardhouten (stevig schuren met veel
vezel) en werken in lederindustrie bij (preventie op werk via FFP2 en
afzuiginstallaties)
> Nasopharynx (boven palatum): EBV infectie, genetische voorbeschiktheid (Zuid-Oost Azië) en
gerookte voedingswaren waardoor hoge prevalentie van nasofaryngeaal PVCC in Zuid-Oost Azië
(300/j tov 2-3/j) en Nederland (migratie)
,– Gedrag van maligniteiten van het slijmvlies in het NKO gebied
> Plaveiselcelcarcinomen: loco-regionaal destructief (snelle verspreiding naar lymfeklieren)
vaak lymfekliermetastasering als eerste klacht
laattijdig zelden hematogene metastasering naar lever en longen
> Adenocarcinomen: lokaal destructief
aantasting van neus, sinussen, oogkassen, sphenoïd en schedelbasis
zelden lymfekliermetastasering
zeer zelden laattijdige hematogene metastasering
> Nasopharynxcarcinoom: vaak bilateraal halskliermetastasen
– Plaveiselcelcarcinoom van de mondholte en de lip
> 95% indien lippen op de onderlip, in de mondholte meestal de laterale tongrand of de mondbodem
> Semiologie: pijnlijke slijmvliesplek of hyperkeratose, slecht passende gebitsprothese (pijn tijdens
maaltijd) door lokale invasie, trismus bij gevorderde ziekte, onverklaarde oorpijn (gerefereerd) en
harde zwelling in de hals vaak als eerste klacht (meta)
Grijsachtig letsel
onder de tong
– Plaveiselcelcarcinoom van de nasopharynx
> Eerder jonge patiënten: vierde tot vijfde decade
> Semiologie: eenzijdige neusobstructie, epistaxis (altijd verdacht indien eenzijdig!), dysfunctie van de
buis van Eustachius met recurrente sereuze otitis media (vaak met gehoorsvermindering), uitval
van craniale zenuwen VI (abducens met verstoorde abductie), V en XII, vaak bilaterale halsopzetting
(meta’s)
> Loco-regionaal distructief vaak met doorbraak in de schedelbasis
> Unilaterale klachten vaak ernstiger dan bilateraal! Infectieuze klachten zelden maar aan 1 zijde
Abducensparalyse:
Indien ptn kijkt naar
links, blijft linker ook
gwn rechtdoor kijken
à n.VI links aangetast
, – Plaveiselcelcarcinomen van de oropharynx
> Semiologie: dysfagie (slikproblemen) en odynofagie (pijn bij het slikken), halsklieropzetting, trismus
in laat stadium, stemveranderingen (patato voice) en gerefereerde oorpijn
– Plaveiselcelcarcinomen in de hypopharynx
> Semiologie: dysfagie en odynofagie, halsklieropzetting, gerefereerde oorpijn
+ heesheid door druk of ingroei in de larynx
à laryngoscopie indien >3W aanhoudende heesheid!
– Plaveiselcelcarcinomen van de larynx
> Onderscheid 3 niveaus: supraglottis (boven ware stembanden), glottis (ware stembanden) en
infraglottis (onder ware stembanden)
> Glottis: heesheid!
Supraglottis: dysfagie en odynofagie, gerefereerde oorpijn en later heesheid + stridor
Subglottis: stridor en dyspneu
> Elke heesheid >3 weken laryngoscopie aangewezen want dit is een larynx carcinoom tot het
tegendeel is bewezen!
Tumor thv valse stembanden vaak laattijdig ontdekt want deze kan tot
grote volumes groeien vooraleer klachten ontstaan
Overzicht semiologie:
Mondholte en pijnlijke slijmvliesplek of hyperkeratose, slecht passende gebitsprothese (pijn tijdens
lip maaltijd) door lokale invasie, trismus bij gevorderde ziekte, onverklaarde oorpijn
(gerefereerd) en harde zwelling in de hals vaak als eerste klacht (meta)
Nasopharynx eenzijdige neusobstructie, epistaxis (altijd verdacht indien eenzijdig!), dysfunctie van de
buis van Eustachius met recurrente sereuze otitis media, uitval van craniale zenuwen VI
(abducens met verstoorde abductie), V en XII, vaak bilaterale halsopzetting (meta’s)
Oropharynx dysfagie en odynofagie (pijn bij het slikken), halsklieropzetting, trismus in laat stadium,
stemveranderingen ( hot patato voice) en gerefereerde oorpijn
Hypopharynx dysfagie en odynofagie, halsklieropzetting, gerefereerde oorpijn en heesheid door druk
of ingroei in de larynx
Larynx heesheid bij aantasting van de glottis, dysfagie, odynofagie, gerefeerde oorpijn en bij
uitbreiding heesheid en stridor bij aantasting van de supraglottis, vooral stridor en
dyspneu bij aantasting van de infraglottis (geen heesheid!)
1. Maligne slijmvliestumoren in het NKO-gebied
– Epidemiologie van maligne slijmvliestumoren in het NKO-gebied
> 6de meest voorkomende groep van maligne aandoeningen
> Incidentie in België 2058 (5%) mannen en 708 (2%) vrouwen, 2-5% van alle maligne tumoren
(totaal: 80 000)
> 4de frequentste tumor bij de man, 9de frequentste tumor bij de vrouw
+ frequenter bij mannen dan bij vrouwen (m>v) waarschijnlijk obv risicoprofiel
> Belangrijke invloed op de functies ademhaling, spraak en slikken waardoor betrokken bij een
enorme daling van de QOL
> Meest frequent maligne aandoeningen van de slijmvliezen van de lippen/mondholte, oropharynx
en larynx, minder van neus/sinussen en speekselklieren
> Mondholte/lippen meest frequent van tongrand (40% m, 40% v) en de mondbodem (27% m, 24% v)
(CAVE: controleren mondbodem bij KO)
> Incidentie van maligniteiten in NKO-gebied blijft stabiel
> Vooral maligniteiten aangetroffen in de vijfde, zesde en zevende decade
Op jonge leeftijd (tweede-vierde decade) eerder tumoren van de speekselklieren
> 90% plaveiselcelcarcinomen van de verschillende NKO gebieden, 10% speekselkliertumoren
Plaveiselepitheel: normale aflijning vd mucosa
Thv basale membraan grote celactiviteit met naar
opp toe afgeplatte cellen en minder activiteit
Ook epitheelcellen dieper Belangrijkste functies hoofd-hals gebied:
gelegen waar je normaal vet, à Ademen – spreken – eten
bloedvaten, spieren,… zou
verwachten à Hoe sneller pathologieën in NKO-gebied herkend
worden, hoe beter de behandeling en prognose +
hoe minder nadelige/blijvende effecten op 1 vd 3
hoofdfuncties
, – Premaligne letsels
We zien dat net zoals bij maligniteiten in andere gebieden er frequent premaligne letsels (laaggradig tot
hooggradig = carcinoma in situ niet invasief) voorkomen naar aanloop van een maligne uitbreiding.
- Laaggradige letsels met milde dysplasie
- Hooggradige letsels met matige tot ernstige dysplasie (» carcinoma in situ)
We zien toename van basale cellaag, verlies polariteit, toegenomen cel- en kernatypie (verstoorde ratio
kern/cytoplasma) en hyperkeratose van het stratum corneum (opp witte plaque).
Premaligne letsels van het plaveiselcelcarcinoom zijn leukoplaklieën of erythroplakieën.
> Leukoplakie: een wit hyperkeratotisch (niet-infectieus) letsel frequent op de tongrand of
mondbodem belangrijk om vroegtijdig te herkennen, want kunnen maligne worden => resectie !
(DD: schimmelinfectie met diffuse witheid; gans verspreid over de mond terwijl leukoplakie
gelokaliseerd voorkomt)
> Erythroplakie: een rood letsel frequent voorkomend op de wangen of palatum met een hoger risico
op maligniteit dan de leukoplakie (kan al invasief zijn)
– Etiologie van maligne letsels (plaveiselcelcarcinoom)
> Mondholte, larynx en pharynx: cumulatief effect van roken (tabagisme) en excessief alcoholgebruik
(ethylisme), belangrijk bij het opstellen van een risicoprofiel
à risico x228 indien >10 alcohol/dag + 1 pakje roken/dag
indien we bij deze ptn rood/wit letsel zien, moeten we sneller anticiperen om ev premaligne
letsels op te sporen
> Tonsillen en tongbasis: HPV infectie met oncogene types 16 (en 18)
HPV pos tumoren: vaak jongere patiënten, kleinere primaire tumor, meer lymfeklierinvasie naar
hals, meestal geen tabagisme en ethylisme, betere prognose in vgl met roken/alcohol geïnduceerde
tumoren! Laatste jaren wel stijgende incidentie door orale seks
Tabagisme en ethylisme geïnduceerd PVCC 5-year survival: 50%
(klassiek)
HPV geïnduceerd PVCC (tonsillen) 5-year survival: 80%
> Sinussen: plaveiselcelcarcinomen: tabagisme
adenocarcinomen: houtbewerking van tropische hardhouten (stevig schuren met veel
vezel) en werken in lederindustrie bij (preventie op werk via FFP2 en
afzuiginstallaties)
> Nasopharynx (boven palatum): EBV infectie, genetische voorbeschiktheid (Zuid-Oost Azië) en
gerookte voedingswaren waardoor hoge prevalentie van nasofaryngeaal PVCC in Zuid-Oost Azië
(300/j tov 2-3/j) en Nederland (migratie)
,– Gedrag van maligniteiten van het slijmvlies in het NKO gebied
> Plaveiselcelcarcinomen: loco-regionaal destructief (snelle verspreiding naar lymfeklieren)
vaak lymfekliermetastasering als eerste klacht
laattijdig zelden hematogene metastasering naar lever en longen
> Adenocarcinomen: lokaal destructief
aantasting van neus, sinussen, oogkassen, sphenoïd en schedelbasis
zelden lymfekliermetastasering
zeer zelden laattijdige hematogene metastasering
> Nasopharynxcarcinoom: vaak bilateraal halskliermetastasen
– Plaveiselcelcarcinoom van de mondholte en de lip
> 95% indien lippen op de onderlip, in de mondholte meestal de laterale tongrand of de mondbodem
> Semiologie: pijnlijke slijmvliesplek of hyperkeratose, slecht passende gebitsprothese (pijn tijdens
maaltijd) door lokale invasie, trismus bij gevorderde ziekte, onverklaarde oorpijn (gerefereerd) en
harde zwelling in de hals vaak als eerste klacht (meta)
Grijsachtig letsel
onder de tong
– Plaveiselcelcarcinoom van de nasopharynx
> Eerder jonge patiënten: vierde tot vijfde decade
> Semiologie: eenzijdige neusobstructie, epistaxis (altijd verdacht indien eenzijdig!), dysfunctie van de
buis van Eustachius met recurrente sereuze otitis media (vaak met gehoorsvermindering), uitval
van craniale zenuwen VI (abducens met verstoorde abductie), V en XII, vaak bilaterale halsopzetting
(meta’s)
> Loco-regionaal distructief vaak met doorbraak in de schedelbasis
> Unilaterale klachten vaak ernstiger dan bilateraal! Infectieuze klachten zelden maar aan 1 zijde
Abducensparalyse:
Indien ptn kijkt naar
links, blijft linker ook
gwn rechtdoor kijken
à n.VI links aangetast
, – Plaveiselcelcarcinomen van de oropharynx
> Semiologie: dysfagie (slikproblemen) en odynofagie (pijn bij het slikken), halsklieropzetting, trismus
in laat stadium, stemveranderingen (patato voice) en gerefereerde oorpijn
– Plaveiselcelcarcinomen in de hypopharynx
> Semiologie: dysfagie en odynofagie, halsklieropzetting, gerefereerde oorpijn
+ heesheid door druk of ingroei in de larynx
à laryngoscopie indien >3W aanhoudende heesheid!
– Plaveiselcelcarcinomen van de larynx
> Onderscheid 3 niveaus: supraglottis (boven ware stembanden), glottis (ware stembanden) en
infraglottis (onder ware stembanden)
> Glottis: heesheid!
Supraglottis: dysfagie en odynofagie, gerefereerde oorpijn en later heesheid + stridor
Subglottis: stridor en dyspneu
> Elke heesheid >3 weken laryngoscopie aangewezen want dit is een larynx carcinoom tot het
tegendeel is bewezen!
Tumor thv valse stembanden vaak laattijdig ontdekt want deze kan tot
grote volumes groeien vooraleer klachten ontstaan
Overzicht semiologie:
Mondholte en pijnlijke slijmvliesplek of hyperkeratose, slecht passende gebitsprothese (pijn tijdens
lip maaltijd) door lokale invasie, trismus bij gevorderde ziekte, onverklaarde oorpijn
(gerefereerd) en harde zwelling in de hals vaak als eerste klacht (meta)
Nasopharynx eenzijdige neusobstructie, epistaxis (altijd verdacht indien eenzijdig!), dysfunctie van de
buis van Eustachius met recurrente sereuze otitis media, uitval van craniale zenuwen VI
(abducens met verstoorde abductie), V en XII, vaak bilaterale halsopzetting (meta’s)
Oropharynx dysfagie en odynofagie (pijn bij het slikken), halsklieropzetting, trismus in laat stadium,
stemveranderingen ( hot patato voice) en gerefereerde oorpijn
Hypopharynx dysfagie en odynofagie, halsklieropzetting, gerefereerde oorpijn en heesheid door druk
of ingroei in de larynx
Larynx heesheid bij aantasting van de glottis, dysfagie, odynofagie, gerefeerde oorpijn en bij
uitbreiding heesheid en stridor bij aantasting van de supraglottis, vooral stridor en
dyspneu bij aantasting van de infraglottis (geen heesheid!)
