Samenvatting recht van de EU
Inhoudsopgave
Inleiding tot de interne markt ........................................................................................................ 3
Verdragen ....................................................................................................................................... 3
Afgeleide recht van de EU ................................................................................................................. 3
Attributiebeginsel ............................................................................................................................ 4
Geschillen over juiste rechtsgrondslag .......................................................................................... 4
Autonomie ...................................................................................................................................... 5
Voorrang en rechtstreekse werking ................................................................................................... 5
Marktintegratie ................................................................................................................................ 6
Fasen van marktintegratie ............................................................................................................ 7
Het creëren van een interne markt ................................................................................................ 7
Het hof van Justitie .......................................................................................................................... 9
Samenstelling en benoeming ........................................................................................................ 9
Taken ......................................................................................................................................... 10
Vrij verkeer van goederen ............................................................................................................. 11
Reikwijdte ......................................................................................................................................11
Voldoende causaal verband ............................................................................................................12
Tarifaire en non-tarifaire belemmeringen ..........................................................................................12
Tarifaire belemmeringen ............................................................................................................. 12
Non-tarifaire belemmeringen ...................................................................................................... 13
Rechtvaardigingen ..........................................................................................................................16
Art 36 VWEU .............................................................................................................................. 16
Cassis-rechtvaardiging ............................................................................................................... 16
Vrij verkeer van diensten, vestiging en kapitaal ............................................................................. 17
Vrijheid van vestiging ......................................................................................................................17
Rechtvaardigingen ..................................................................................................................... 19
Vrij verkeer van diensten .................................................................................................................19
Rechtvaardigingen ..................................................................................................................... 20
Vrij verkeer van kapitaal ..................................................................................................................21
Rechtvaardigingen ..................................................................................................................... 22
Slotbeschouwing ............................................................................................................................22
Grondrechten in de interne markt ....................................................................................................22
Vrij verkeer van personen en Unieburgerschap.............................................................................. 23
Vrij verkeer van personen ................................................................................................................23
Het Unieburgerschap ......................................................................................................................26
Rechtvaardigingen ..........................................................................................................................27
Non-discriminatie...........................................................................................................................28
1
,Mededingingsrecht ...................................................................................................................... 29
Beginselen van het mededingingsrecht ............................................................................................30
Doelstelling van het mededingingsrecht: werkzame concurrentie .....................................................31
Art 101 VWEU: het kartelverbod.......................................................................................................32
Art 102 VWEU: het verbod op misbruik van machtspositie.................................................................35
Bevoegdheden en bevoegdheidsuitoefeningen ............................................................................. 36
Instellingen ....................................................................................................................................36
Het Europees Parlement............................................................................................................. 36
De Raad van de Europese Unie ................................................................................................... 38
De Europese Commissie ............................................................................................................ 40
Het Hof van Justitie .................................................................................................................... 42
Bevoegdheden ...............................................................................................................................42
Attributiebeginsel....................................................................................................................... 42
Besluitvorming ........................................................................................................................... 42
Materiële toetsing ...........................................................................................................................45
Subsidiariteit en evenredigheid ................................................................................................... 46
Grondrechten ............................................................................................................................ 48
EEecten in de nationale rechtsorde .............................................................................................. 49
Autonomie en loyale samenwerking ................................................................................................49
Voorrang en rechtstreekse werking ..................................................................................................51
Staatsaansprakelijkheid ..................................................................................................................53
Doorwerking richtlijnen ...................................................................................................................54
Algemene rechtsbeginselen en grondrechten ..................................................................................58
Rechtsbescherming .................................................................................................................... 58
Handelingen van lidstaten ...............................................................................................................58
Beroep wegens niet-nakoming .................................................................................................... 58
Procedurele autonomie .............................................................................................................. 61
Prejudiciëlevraagprocedure ........................................................................................................ 62
Handelingen van EU-instellingen .....................................................................................................64
Beroep tot nietigverklaring .......................................................................................................... 64
Prejudiciëlevraagprocedure ........................................................................................................ 67
Aansprakelijkheid van de Unie .................................................................................................... 67
2
,Inleiding tot de interne markt
In het Europese rechtsstelsel zijn drie typen actoren
1. De Europese instellingen
o Instellingen die zijn opgericht op grond van het Europese recht
2. Lidstaten
o Alle actoren die onderdeel zijn van de lidstaat
3. Particulieren
o Alle natuurlijke- en rechtspersonen
Verdragen
De belangrijkste (bovenste) laag van het EU-recht wordt gevormd door de Verdragen à
Primair recht. Deze laag omvat ook de algemene beginselen van het EU-recht, het
Handvest en de uitlegging van de verdragen door het Hof van Jusitie à het arrest
Dassonville is een belangrijk voorbeeld hiervan waarin de betekenis van het begrip
‘maatregel van gelijke werking’ wordt gegeven door het HvJ.
In het klassieke intergouvernementele model van internationale samenwerking
vertegenwoordigen de lidstaten ontegenzeggelijk de hoogste autoriteit. De
samenwerking binnen de EU is echter van een ander karakter dan het klassieke model.
De lidstaten delen in ieder geval de hoogste positie bij het vormgeven van EU-recht met
het Hof van Justitie.
Hoewel de lidstaten de eindverantwoordelijkheid behouden voor de bekrachtiging van
verdragswijzigingen, kunnen zij niet exclusieve aanspraak maken op het hoogste gezag in
alle aangelegenheden die verband houden met de verdragen à het Europees Parlement
en de Commissie kunnen een verdragswijzigingsprocedure initiëren.
Op het gebied van de internationale betrekkingen zijn landen soeverein, maar zij kunnen
ervoor kiezen een deel van hun soevereiniteit over te dragen aan internationale
organisaties (tegenwoordig meer een gedeelde soevereiniteit).
Het EU-verdrag heeft dezelfde status als een nationale grondwet, in die zin dat het een
overkoepelend rechtskader biedt dat de instellingen die het in het leven heeft geroepen,
in staat stelt en aan banden legt.
Afgeleide recht van de EU
Het afgeleide recht van de EU wordt vastgesteld op basis van de Verdragen à Verdragen
hebben een duidelijk raamwerkkarakter en bevatten alleen de belangrijkste regels en
beginselen die verder moeten worden uitgewerkt.
Secundaire wetgeving moet een correcte rechtsgrondslag hebben en door de EU
opgeworpen belemmeringen van het vrije verkeer moeten gerechtvaardigd zijn op basis
van objectieve overwegingen.
Secundaire wetgeving kan verschillende vormen aannemen, waaronder verordeningen,
richtlijnen en besluiten.
3
, Het niveau onder de secundaire wetgeving wordt ingenomen door de tertiaire wetgeving
à omvat gedelegeerde uitvoeringshandelingen die zijn aangenomen op basis van
secundaire wetgeving.
Attributiebeginsel
De Unie kan slechts optreden als zij daardoor uitdrukkelijk door de Verdragen is
gemachtigd à er moet een rechtsgrondslag zijn voor optreden van de EU. Daarnaast is
er een “impliciete bevoegdheden”- doctrine welke bepaalt dat de Unie extern kan
optreden op gebieden waar haar deze bevoegdheid niet uitdrukkelijk door de verdragen
is toegekend, maar waar deze externe bevoegdheid impliciet voortvloeit uit de
bevoegdheid in interne aangelegenheden.
Krachtens art 5 VEU moeten alle EU-maatregelen een rechtsgrondslag in de Verdragen
hebben. Deze eis is om twee redenen belangrijk:
1. Het is een middel om ervoor te zorgen dat de Unie haar bevoegdheden niet
overschrijdt door maatregelen te nemen op gebieden waarvoor zij niet
gemachtigd is.
2. Het weerspiegelt het feit dat het Werkingsverdrag verschillende
besluitvormingsprocedures en een andere mate betrokkenheid van de
verschillende instellingen voorschrijft voor EU-optreden, afhankelijk van het
gebeid in kwestie.
De keuze van de rechtsgrondslag is dus belangrijk voor de mate van invloed van een
bepaalde EU-instelling.
Door onduidelijke terminologie van het Werkingsverdrag, speelt het HvJ vaak een
beslissende rol in wat in de eerste plaats een politiek proces zou moeten zijn.
Alle wetgevingsprocedures beginnen met een voorstel van de Europese Commissie, dat
vervolgens moet worden goedgekeurd door de lidstaten die in de raad zijn
vertegenwoordigd. Afhankelijk van de rechtsgrondslag heeft het Europees Parlement
echter een medebeslissende stem of kan het slechts een advies uitbrengen.
De rechtsgrondslag bepaalt ook of de Raad met meerderheid van stemmen of
eenparigheid van stemmen stemt.
Geschillen over juiste rechtsgrondslag
Het HvJ begint zijn zoektocht naar de passende rechtsgrondslag steeds met de
opmerking dat, in het kader van de organisatie van de bevoegdheden van de Unie, de
keuze van een rechtsgrondslag voor een handeling moet berusten op objectieve
elementen die vatbaar zijn voor rechterlijke toetsing, zoals het doel en de inhoud van de
handeling à vervolgens onderzoekt het Hof de inhoud en de doelstellingen van de
betrokken maatregel.
Als een element duidelijk overheerst, is de daarmee samenhangende rechtsgrondslag
voldoende. Indien beide elementen echter even belangrijk worden geacht, moeten beide
bijbehorende rechtsgrondslagen worden gebruikt à cumulatie van rechtsgrondslagen
Een dergelijke cumulatie is uitgesloten in situaties waarin de betrokken
besluitvormingsprocedures onverenigbaar met elkaar zijn à nu de gewone
4
Inhoudsopgave
Inleiding tot de interne markt ........................................................................................................ 3
Verdragen ....................................................................................................................................... 3
Afgeleide recht van de EU ................................................................................................................. 3
Attributiebeginsel ............................................................................................................................ 4
Geschillen over juiste rechtsgrondslag .......................................................................................... 4
Autonomie ...................................................................................................................................... 5
Voorrang en rechtstreekse werking ................................................................................................... 5
Marktintegratie ................................................................................................................................ 6
Fasen van marktintegratie ............................................................................................................ 7
Het creëren van een interne markt ................................................................................................ 7
Het hof van Justitie .......................................................................................................................... 9
Samenstelling en benoeming ........................................................................................................ 9
Taken ......................................................................................................................................... 10
Vrij verkeer van goederen ............................................................................................................. 11
Reikwijdte ......................................................................................................................................11
Voldoende causaal verband ............................................................................................................12
Tarifaire en non-tarifaire belemmeringen ..........................................................................................12
Tarifaire belemmeringen ............................................................................................................. 12
Non-tarifaire belemmeringen ...................................................................................................... 13
Rechtvaardigingen ..........................................................................................................................16
Art 36 VWEU .............................................................................................................................. 16
Cassis-rechtvaardiging ............................................................................................................... 16
Vrij verkeer van diensten, vestiging en kapitaal ............................................................................. 17
Vrijheid van vestiging ......................................................................................................................17
Rechtvaardigingen ..................................................................................................................... 19
Vrij verkeer van diensten .................................................................................................................19
Rechtvaardigingen ..................................................................................................................... 20
Vrij verkeer van kapitaal ..................................................................................................................21
Rechtvaardigingen ..................................................................................................................... 22
Slotbeschouwing ............................................................................................................................22
Grondrechten in de interne markt ....................................................................................................22
Vrij verkeer van personen en Unieburgerschap.............................................................................. 23
Vrij verkeer van personen ................................................................................................................23
Het Unieburgerschap ......................................................................................................................26
Rechtvaardigingen ..........................................................................................................................27
Non-discriminatie...........................................................................................................................28
1
,Mededingingsrecht ...................................................................................................................... 29
Beginselen van het mededingingsrecht ............................................................................................30
Doelstelling van het mededingingsrecht: werkzame concurrentie .....................................................31
Art 101 VWEU: het kartelverbod.......................................................................................................32
Art 102 VWEU: het verbod op misbruik van machtspositie.................................................................35
Bevoegdheden en bevoegdheidsuitoefeningen ............................................................................. 36
Instellingen ....................................................................................................................................36
Het Europees Parlement............................................................................................................. 36
De Raad van de Europese Unie ................................................................................................... 38
De Europese Commissie ............................................................................................................ 40
Het Hof van Justitie .................................................................................................................... 42
Bevoegdheden ...............................................................................................................................42
Attributiebeginsel....................................................................................................................... 42
Besluitvorming ........................................................................................................................... 42
Materiële toetsing ...........................................................................................................................45
Subsidiariteit en evenredigheid ................................................................................................... 46
Grondrechten ............................................................................................................................ 48
EEecten in de nationale rechtsorde .............................................................................................. 49
Autonomie en loyale samenwerking ................................................................................................49
Voorrang en rechtstreekse werking ..................................................................................................51
Staatsaansprakelijkheid ..................................................................................................................53
Doorwerking richtlijnen ...................................................................................................................54
Algemene rechtsbeginselen en grondrechten ..................................................................................58
Rechtsbescherming .................................................................................................................... 58
Handelingen van lidstaten ...............................................................................................................58
Beroep wegens niet-nakoming .................................................................................................... 58
Procedurele autonomie .............................................................................................................. 61
Prejudiciëlevraagprocedure ........................................................................................................ 62
Handelingen van EU-instellingen .....................................................................................................64
Beroep tot nietigverklaring .......................................................................................................... 64
Prejudiciëlevraagprocedure ........................................................................................................ 67
Aansprakelijkheid van de Unie .................................................................................................... 67
2
,Inleiding tot de interne markt
In het Europese rechtsstelsel zijn drie typen actoren
1. De Europese instellingen
o Instellingen die zijn opgericht op grond van het Europese recht
2. Lidstaten
o Alle actoren die onderdeel zijn van de lidstaat
3. Particulieren
o Alle natuurlijke- en rechtspersonen
Verdragen
De belangrijkste (bovenste) laag van het EU-recht wordt gevormd door de Verdragen à
Primair recht. Deze laag omvat ook de algemene beginselen van het EU-recht, het
Handvest en de uitlegging van de verdragen door het Hof van Jusitie à het arrest
Dassonville is een belangrijk voorbeeld hiervan waarin de betekenis van het begrip
‘maatregel van gelijke werking’ wordt gegeven door het HvJ.
In het klassieke intergouvernementele model van internationale samenwerking
vertegenwoordigen de lidstaten ontegenzeggelijk de hoogste autoriteit. De
samenwerking binnen de EU is echter van een ander karakter dan het klassieke model.
De lidstaten delen in ieder geval de hoogste positie bij het vormgeven van EU-recht met
het Hof van Justitie.
Hoewel de lidstaten de eindverantwoordelijkheid behouden voor de bekrachtiging van
verdragswijzigingen, kunnen zij niet exclusieve aanspraak maken op het hoogste gezag in
alle aangelegenheden die verband houden met de verdragen à het Europees Parlement
en de Commissie kunnen een verdragswijzigingsprocedure initiëren.
Op het gebied van de internationale betrekkingen zijn landen soeverein, maar zij kunnen
ervoor kiezen een deel van hun soevereiniteit over te dragen aan internationale
organisaties (tegenwoordig meer een gedeelde soevereiniteit).
Het EU-verdrag heeft dezelfde status als een nationale grondwet, in die zin dat het een
overkoepelend rechtskader biedt dat de instellingen die het in het leven heeft geroepen,
in staat stelt en aan banden legt.
Afgeleide recht van de EU
Het afgeleide recht van de EU wordt vastgesteld op basis van de Verdragen à Verdragen
hebben een duidelijk raamwerkkarakter en bevatten alleen de belangrijkste regels en
beginselen die verder moeten worden uitgewerkt.
Secundaire wetgeving moet een correcte rechtsgrondslag hebben en door de EU
opgeworpen belemmeringen van het vrije verkeer moeten gerechtvaardigd zijn op basis
van objectieve overwegingen.
Secundaire wetgeving kan verschillende vormen aannemen, waaronder verordeningen,
richtlijnen en besluiten.
3
, Het niveau onder de secundaire wetgeving wordt ingenomen door de tertiaire wetgeving
à omvat gedelegeerde uitvoeringshandelingen die zijn aangenomen op basis van
secundaire wetgeving.
Attributiebeginsel
De Unie kan slechts optreden als zij daardoor uitdrukkelijk door de Verdragen is
gemachtigd à er moet een rechtsgrondslag zijn voor optreden van de EU. Daarnaast is
er een “impliciete bevoegdheden”- doctrine welke bepaalt dat de Unie extern kan
optreden op gebieden waar haar deze bevoegdheid niet uitdrukkelijk door de verdragen
is toegekend, maar waar deze externe bevoegdheid impliciet voortvloeit uit de
bevoegdheid in interne aangelegenheden.
Krachtens art 5 VEU moeten alle EU-maatregelen een rechtsgrondslag in de Verdragen
hebben. Deze eis is om twee redenen belangrijk:
1. Het is een middel om ervoor te zorgen dat de Unie haar bevoegdheden niet
overschrijdt door maatregelen te nemen op gebieden waarvoor zij niet
gemachtigd is.
2. Het weerspiegelt het feit dat het Werkingsverdrag verschillende
besluitvormingsprocedures en een andere mate betrokkenheid van de
verschillende instellingen voorschrijft voor EU-optreden, afhankelijk van het
gebeid in kwestie.
De keuze van de rechtsgrondslag is dus belangrijk voor de mate van invloed van een
bepaalde EU-instelling.
Door onduidelijke terminologie van het Werkingsverdrag, speelt het HvJ vaak een
beslissende rol in wat in de eerste plaats een politiek proces zou moeten zijn.
Alle wetgevingsprocedures beginnen met een voorstel van de Europese Commissie, dat
vervolgens moet worden goedgekeurd door de lidstaten die in de raad zijn
vertegenwoordigd. Afhankelijk van de rechtsgrondslag heeft het Europees Parlement
echter een medebeslissende stem of kan het slechts een advies uitbrengen.
De rechtsgrondslag bepaalt ook of de Raad met meerderheid van stemmen of
eenparigheid van stemmen stemt.
Geschillen over juiste rechtsgrondslag
Het HvJ begint zijn zoektocht naar de passende rechtsgrondslag steeds met de
opmerking dat, in het kader van de organisatie van de bevoegdheden van de Unie, de
keuze van een rechtsgrondslag voor een handeling moet berusten op objectieve
elementen die vatbaar zijn voor rechterlijke toetsing, zoals het doel en de inhoud van de
handeling à vervolgens onderzoekt het Hof de inhoud en de doelstellingen van de
betrokken maatregel.
Als een element duidelijk overheerst, is de daarmee samenhangende rechtsgrondslag
voldoende. Indien beide elementen echter even belangrijk worden geacht, moeten beide
bijbehorende rechtsgrondslagen worden gebruikt à cumulatie van rechtsgrondslagen
Een dergelijke cumulatie is uitgesloten in situaties waarin de betrokken
besluitvormingsprocedures onverenigbaar met elkaar zijn à nu de gewone
4
