15/20 eerste zit: Samenvatting "Inleiding tot de rechtstheorie - Algemene rechtsleer"

Algemene rechtsleer

Deel 1: Wat is recht?
Inleiding: een moeilijke vraag
o Begripsomschrijving is belangrijk: recht moet toegepast worden, en dus
duidelijk zijn wat het precies inhoudt
 Immanuel Kant: “Er is geen definitie van recht”, +/- vandaag
 2 opvattingen:
 Essentialistische opvatting: recht heeft een essentie (element
dat recht van andere fenomenen onderscheid)
 Probleem: essentie nog niet gevonden
 Conventionalistische opvatting: recht is een maatschappelijke
afspraak tussen mensen, dat kan veranderen in tijd
 Gevolgen opvatting:
 Recht = verschillend in plaats & tijd
 Recht kan je binden met de kenmerken die
ernaar suggereren (regelpakket, normatieve
ordening, de rol van handhaving &
rechtvaardigheid)
 Begrijpen => afstand nemen van alleen jouw
maatsch.
o Vormen van recht:
 Statelijk recht: van staat afkomstig (niet overal staat?)
 Gewoonterecht: niet van hogerop afkomstig, is na tijd gewoon tot
recht gegroeid
 Religieus recht: 10 geboden,..
 Natuurrecht: gedragsvoorschriften afgeleid van bestudering natuur,
onafh. van menselijke afspraken
 Discussie: beetje survival of the fittest?
 Internationaal recht: VN, EU,..
 Discussie ~ recht of politiek?
o Recht is maatschappijafhankelijk
 Door versch. standpunten is geen def. mogelijk (<-> vb chemie:
standpuntonafh.)
 Vb: abortus: Religieus recht zegt nee, Belgisch Statelijk recht zegt ja
=> recht = een conventie




1

,Fundamentele transformaties van mensenmaatschappijen
o Mensen: sociale wezens met een ontwikkeling ten gevolge van:
 Materiële (eco- & technologische,..) en ideële (kennis,
gewoonten,..) facetten
 Sociale instituten (onderdeel zijn van kleine tot enorme
groepen met gemeensch. behoeften); groter =>
organisatorisch complexer
 Een combinatie van deze 2: maakt sociale ontwikkeling
binnen een gemeenschap mogelijk
 Doen sociale praktijken (alledaagse H² die
gedragspatronen vormen)
o Leider van kleine groep: spreekt iedereen aan
 Hoe groter, hoe meer tussenpersonen => hiërarchie
 Zorgt ervoor dat iedereen taken krijgt toegewezen op
niveau
o Maatschappelijke organisatie heeft 2 vormen van specialisatie:
 Horizontale specialisatie: macht & inspraak verdeeld over
zelfde niveau
 Verticale specialisatie: hiërarchisch systeem
o Soorten samenlevingen:
 Jager-Voedselverzamelaars
 Ontstaan mensheid – landbouwsamenlevingen (12.000
v.C.)
 Clans (+/- 25) in grotere netwerken (grotere uitdagingen
doorstaan)
 Egalitair: bij grote beslissingen tijdelijk leider uitgekozen
 Obv. INDIVIDUELE KWALITEITEN, geen erfelijke
 Goederendeling (vb. oogst), bij roerende/zelfgemaakte
goederen afspraken (vb. ruilen in en tussen clan(s))
 Ontstaan kosteloze hulpverlening, later:
contractenrecht
 Toegang heilige plekken: geen vrouwen, kinderen, ook
mannen zonder geijkte rites doorgemaakt te hebben
 Toegang voor andere clans tot hun grond, mits
wederzijdse toegang & behoudt aan de tribale afspraken
(=> doodstraf)
 Al regels over geweld (doodslag)
 2 soorten clans:
 Onmiddellijk wederkerige: verbruiken voedsel
onmiddellijk & verwerven snel gereedschappen
=> snel kapot

2

,  Geen grote samenhang, makkelijk om eigen
weg te gaan
 Uitgesteld wederkerige: bewaren voedsel en
steken overal meer tijd & moeite in => lang
bruikbaar (boten, netten,..)
 Mannen mogen dochters uithuwelijken
 Investering: man moet lang werken en
zich bewijzen in vrouwclan, vrouw met
toekomstige opbrengsten (voedsel,
kind opvoeden); allebei ook giften
geven
 Meer roerende goederen
 Chiefdoms
 5000 v.C.
 Sedentair (vaste plek) in grote groepen (10.000en) =>
meer ongelijkheid (ontstaan elite- & burgerklasse,
duidelijk versch. rollen)
 Erfelijke chief: ‘goddelijk, stamt af van goden, goddelijke
krachten (op vee, vruchtbaarheid,..)’: veel
verwachtingen, anders afgezet
 Hiërarchie
 Functionele verklaring: politiek leiderschap =
noodzakelijk voor coördinatie
 Conflictverklaring: winnaars conflicten staan hoger
 Goederenverdeling: hiërarchisch (meer goederen voor
elite) & belastingen (schuld aan chief die zorgt voor
voortbestaan)
 = regels voor geweld & huwelijk als SJVV
 Rijken
 4000 v.C., op versch. plaatsen, onafh.
 Door schriften, dwingend retributiesysteem (belasting, in
%), staatsreligie & enorm landbouw- en handelsnetwerk
=> 100.000en in 1 groep
 Leiders: grote taken (irrigatie, wegen)
 Mogen geweld gebruiken, rechtbanken
organiseren, oorlog voeren
 Ontstaan onduidelijk (functioneel: behoeften van staat
(organisatie,..) V conflict: dienen vd belangen vd
machthebbers)
 Regels: afkomstig van goden; leiders delen ze mee aan
het volk
 Vb: koning H stelt Codex Hammurabi op ifv. god
Utu: 282 regels, sterk religieus (misdrijven zwaar

3

, bestraft = mensen bang voor fouten), behandelde
ook de sociale hiërarchie
 Beperkte handhaving => burger ontwikkelt
zelfregulering
 Regels hebben betrekking tot:
 Onderhouden staatsapparaat (dmv belasting, ..)
 Afdwingen sociale & economische hiërarchie
(wetten rond begroeting naargelang status)
 Religieus-ideologische overtuigingen (wat mag je
(niet) geloven)
 Familie- & seksuele verhoudingen (wie huwt met
wie, overspel)
 Lichamelijke schade (moord)
 Toebedeling goederen (diefstal, schadevergoeding)
 Arbeid (verplichte arbeid)
 Economische transacties (afspraken naleven)
 Moderne staten
 = oefent macht over grondgebied uit op soevereine
wijze (kan onafh. eigen beslissingen nemen)
 Vereist geweldmonopolie
 Vaak geen middelen/mensen voor
alternatieven: machtscentralisatie met
juristen id hoofdrol (bv. Raad v
Mechelen -> Raad v Justitie)
 Vrede van Munster: ‘start MS’
 Begin territoriale afbakening & gecentraliseerd bestuur
voor politieke macht
 Bij chiefdoms samenvallend met cultuur-etnische
eenheid, Rijken econ. grenzen
 Hiërarchie obv rijkdom, <-> Rijken obv erfelijke status
 Magie & religie sterk verbonden met rechtsregels
(bestraft) tot Verlichting
 Ontwikkeling moderne staten tot
 Territoriale staat:
 Nadruk op afgebakend (militair bezet)
grondgebied
 Heffing belasting, 1 centr. soevereine
gezagsinstantie
 Natiestaat:
 Ontstaan nation. ident.: symbool gedeelde
cultuur
 Staat heeft niet veel taken, vooral
veiligheidszorgen

4