A - Hoorcolleges semester I
4
, Week 1 - De rechter in de rechtstaat
RECHTELIJKE AMBTEN
Wanneer een overheidsambt is aan te merken als een rechtelijk ambt is a ankelijke van de volgende
vereisten: Art. 6 EVRM
I. Ona ankelijk;
II. Onpar jdig;
III. Bij wet ingesteld;
Het zogenaamde ‘Kroonberoep’ waarbij de Kroon een uitspraak doet in een geschil, is niet aan te
merken als een rechtelijk ambt. Dit is gebleken in het ‘Benthem-arrest’:
In deze zaak vraagt de heer Benthem een vergunning aan voor het exploiteren van een LPG installa e en
tanksta on. Ondanks een nega ef advies van de inspecteur gezondheid wordt deze vergunning verleend. De
inspecteur gaat naar verloop van jd in kroonberoep tegen de verlening. Dit kroonberoep wordt ingesteld bij
de ‘kroon’ (Koning + Ministers). Benthem betoogt dat het stelsel van kroonberoep zijn recht op een eerlijk
proces (Art. 6 EVRM) schendt.
Het Hof oordeelt allereerst dat wel sprake is van een geschil waar Art. 6 EVRM betrekking op hee , omdat het
gaat om een reële en serieuze zaak met grote impact. Vervolgens oordeelt het Hof dat de Afdeling geen gerecht
is ingesteld bij de wet nu het belangrijkste kenmerk van een gerecht onpar jdigheid en ona ankelijkheid
is. De kroon kan een advies van de Afdeling immers naast zich neerleggen. Het ingesteld kroonberoep door de
inspecteur levert een schending van Art. 6 EVRM op.
GRONDWETTELIJK STELSEL
De rechtelijke macht in Nederland wordt uitgeoefend door: Art. 112 Gw
I. De rechtelijke macht;
II. Gerechten die niet tot de rechtelijke macht behoren.
Een instelling behoort toe aan de rechtelijke macht indien de leden van de gerechten aan een aantal
criteria voldoen: Art. 117 Gw
I. Benoeming bij Koninklijk besluit;
II. Benoeming voor het leven;
III. De wet bepaalt de pensioenlee ijd;
IV. Mogelijkheid om geschorst of ontslagen te worden;
V. De wet regelt de overige rechtsposi e.
De gerechten die in ieder geval tot de rechtelijke macht behoren zijn de Burgerlijke rechtspraak en de
Strafrechtelijke rechtspraak. Art. 112 en 113 Gw
5
, Week 2 - De rechtelijke ona ankelijkheid
ONAFHANKELIJKHEID
De neutraliteit van de rechter bestaat uit twee belangrijke aspecten:
I. Ona ankelijkheid;
i. Persoonlijke/rechtsposi onele ona ankelijkheid;
ii. Zakelijke/func onele ona ankelijkheid;
II. Onpar jdigheid;
i. Subjec eve onpar jdigheid;
ii. Objec eve onpar jdigheid.
De ona ankelijkheid ziet op de posi e van rechters ten opzichte van de wetgever en het bestuur. Deze
ona ankelijkheid valt uiteen in persoonlijke ona ankelijkheid en zakelijke ona ankelijkheid. De
persoonlijke ona ankelijkheid wordt voorkomt invloed vanuit andere machten en wordt gewaarborgd
door:
I. Benoeming voor het leven; Art. 117 lid 1 Gw
II. Enkel ontslag door de rechtelijke macht; Art. 117 lid 3 Gw
III. Afzonderlijke rechtsposi eregeling; Art. 117 lid 4 Gw
De benoeming van rechters bij Koninklijk besluit doet a reuk aan de persoonlijke ona ankelijkheid,
maar dit wordt gezien als noodzakelijk voor het systeem van checks and balances. Dit voorkomt dat de
rechtelijke macht een staat in een staat wordt.
De zakelijke ona ankelijk ziet op de beslissingsvrijheid die rechters hebben tegenover de ambten van
de wetgevende- en uitvoerende macht. Deze ona ankelijkheid wordt gewaarborgd door Art. 6 EVRM.
Dit betekent dat er geen sprake kan zijn van een ambtelijk-hiërarchische verhouding tussen rechter en
bestuurs- of wetgevingsambten, waarin de rechter richtlijnen of aanwijzingen ontvangt en verplicht is
verantwoording af te leggen aan deze ambten. Dit bleek uit het ‘Yakis/Turkije-arrest’:
In deze zaak staat de heer Yakis terecht voor een krijgsraad bestaande uit twee burgerrechters, twee militaire
rechters en een legerofficier voor lidmaatschap van een illegale organisa e. Hem staat een levenslange
gevangenisstraf te wachten en beroept zich op de ona ankelijkheid van het gerecht (Art. 6 EVRM).
Het Hof oordeelt dat de zakelijke ona ankelijkheid van het gerecht niet is gewaarborgd. Voor
ona ankelijkheid dient volgens het Hof sprake te zijn van (1) waarborgen tegen druk van buitenaf en (2) een
schijn van ona ankelijkheid. De waarborgen tegen druk van buitenaf sluit ambtelijk-hiërarchische
verhoudingen tussen de rechter en bestuurs- en wetgevingsambten uit. Hiervan is sprake bij het ontvangen
van richtlijnen of aanwijzingen of indien het gerecht op de een of andere manier verantwoording dient af te
leggen.
Verder blijkt uit dit arrest dat rechtelijke instan es niet ona ankelijk zijn indien de burger daar
gerechtvaardigd aan zou kunnen twijfelen. Voor ambten die niet belast zijn met rechtspraak regelt de
Wet RO de zakelijke ona ankelijkheid. Dit geldt bijv. voor de minister van Jus e en Veiligheid, maar
ook voor de instan es die eventueel aanwijzingen van de minister kunnen ontvangen zoals de Raad
voor de rechtspraak of het gerechtsbestuur.
De ins tu onele ona ankelijkheid komt tot uitdrukking in de organisatorische scheiding van de
rechtelijke macht ten opzichte van de andere machten. Deze ona ankelijkheid wordt echter beperkt
door bijv. de inbreng door de minister van Jus e en Veiligheid in het kader van de ministeriële
verantwoordelijkheid.
6
, Week 3 - De onpar jdigheid van de rechter
ONPARTIJDIGHEID
De onpar jdigheid ziet op de neutraliteit van rechters ten opzichte van een concreet geschil of stra aar
feit. Het gaat hierbij om de verhouding tot de par jen en andere procesdeelnemers en de verhouding
tot het onderwerp van de zaak. Onpar jdigheid kan worden onderverdeeld in subjec eve
onpar jdigheid en objec eve onpar jdigheid.
De subjec eve onpar jdigheid ziet op de persoonlijke instelling en overtuiging van de individuele
rechter in een bepaalde zaak. Van belang is dat de rechter niet vooringenomen is of belang hee bij de
uitkomst van de zaak.
De objec eve onpar jdigheid hee betrekking op de schijn die de rechter naar buiten toe hee . De
vrees dat een rechter par jdig is moet objec ef gerechtvaardigd zijn. Voorbeelden hiervan zijn dat een
rechter al eens eerder een oordeel kenbaar hee gemaakt en vervolgens uitspraak doet. In dit kader
kan worden verwezen naar het ‘Hauschildt/Denemarken-arrest’:
De Deense verdachte Hauschildt wordt verdacht van economische delicten naar aanleiding waarvan de
rechtbank bevel gee tot voorlopige hechtenis. Hauschildt voert vervolgens gedurende de procedure aan dat
de rechter niet als onpar jdig aangemerkt kan worden, omdat hij betrokken was bij het vooronderzoek. De
vraag is of een rechter die bij in een vooronderzoek betrokken is geweest kan oordelen over de schuldvraag in
een strafrechtelijke procedure.
Het Hof oordeelt dat als er een sterkte mate van schuld wordt vastgesteld in het vooronderzoek, de rechter
niet ter terechtzi ng over de zaak mag oordelen. In dit concrete geval was de rechter niet betrokken in het
vooronderzoek.
Ook als de persoon naast zijn rechtelijke func e nog andere func es uitoefent zoals advocaat of notaris
kan dit vragen oproepen m.b.t. de onpar jdigheid. Zie hiervoor het arrest ‘Kleyn c.s./Nederland’:
Kleyn e.a. procederen tegen de aanleg van de Betuwelijn en gaan in hoger beroep bij de Raad van State. Over
dezelfde Betuwelijn hee de Raad van State tevens advies uitgebracht in het wetgevingsproces waardoor de
objec eve onpar jdigheid van de rechter in het geding komt. De vraag is of sprake is van vermenging van de
adviserende en rechtsprekende taken van de Raad van State.
Het Hof bepaalt dat onder omstandigheden sprake kan zijn van strijd met het recht op een eerlijk proces (Art.
6 EVRM). Hoewel de Nederlandse wetgever de taken van de Raad van State uit elkaar hee gehaald uit het
Hof nog steeds twijfel over het Nederlandse systeem. Indien dezelfde individuele personen eerder hebben
meegewerkt aan een advies, dienen zij zich jdens een procedure te verschonen.
7
4
, Week 1 - De rechter in de rechtstaat
RECHTELIJKE AMBTEN
Wanneer een overheidsambt is aan te merken als een rechtelijk ambt is a ankelijke van de volgende
vereisten: Art. 6 EVRM
I. Ona ankelijk;
II. Onpar jdig;
III. Bij wet ingesteld;
Het zogenaamde ‘Kroonberoep’ waarbij de Kroon een uitspraak doet in een geschil, is niet aan te
merken als een rechtelijk ambt. Dit is gebleken in het ‘Benthem-arrest’:
In deze zaak vraagt de heer Benthem een vergunning aan voor het exploiteren van een LPG installa e en
tanksta on. Ondanks een nega ef advies van de inspecteur gezondheid wordt deze vergunning verleend. De
inspecteur gaat naar verloop van jd in kroonberoep tegen de verlening. Dit kroonberoep wordt ingesteld bij
de ‘kroon’ (Koning + Ministers). Benthem betoogt dat het stelsel van kroonberoep zijn recht op een eerlijk
proces (Art. 6 EVRM) schendt.
Het Hof oordeelt allereerst dat wel sprake is van een geschil waar Art. 6 EVRM betrekking op hee , omdat het
gaat om een reële en serieuze zaak met grote impact. Vervolgens oordeelt het Hof dat de Afdeling geen gerecht
is ingesteld bij de wet nu het belangrijkste kenmerk van een gerecht onpar jdigheid en ona ankelijkheid
is. De kroon kan een advies van de Afdeling immers naast zich neerleggen. Het ingesteld kroonberoep door de
inspecteur levert een schending van Art. 6 EVRM op.
GRONDWETTELIJK STELSEL
De rechtelijke macht in Nederland wordt uitgeoefend door: Art. 112 Gw
I. De rechtelijke macht;
II. Gerechten die niet tot de rechtelijke macht behoren.
Een instelling behoort toe aan de rechtelijke macht indien de leden van de gerechten aan een aantal
criteria voldoen: Art. 117 Gw
I. Benoeming bij Koninklijk besluit;
II. Benoeming voor het leven;
III. De wet bepaalt de pensioenlee ijd;
IV. Mogelijkheid om geschorst of ontslagen te worden;
V. De wet regelt de overige rechtsposi e.
De gerechten die in ieder geval tot de rechtelijke macht behoren zijn de Burgerlijke rechtspraak en de
Strafrechtelijke rechtspraak. Art. 112 en 113 Gw
5
, Week 2 - De rechtelijke ona ankelijkheid
ONAFHANKELIJKHEID
De neutraliteit van de rechter bestaat uit twee belangrijke aspecten:
I. Ona ankelijkheid;
i. Persoonlijke/rechtsposi onele ona ankelijkheid;
ii. Zakelijke/func onele ona ankelijkheid;
II. Onpar jdigheid;
i. Subjec eve onpar jdigheid;
ii. Objec eve onpar jdigheid.
De ona ankelijkheid ziet op de posi e van rechters ten opzichte van de wetgever en het bestuur. Deze
ona ankelijkheid valt uiteen in persoonlijke ona ankelijkheid en zakelijke ona ankelijkheid. De
persoonlijke ona ankelijkheid wordt voorkomt invloed vanuit andere machten en wordt gewaarborgd
door:
I. Benoeming voor het leven; Art. 117 lid 1 Gw
II. Enkel ontslag door de rechtelijke macht; Art. 117 lid 3 Gw
III. Afzonderlijke rechtsposi eregeling; Art. 117 lid 4 Gw
De benoeming van rechters bij Koninklijk besluit doet a reuk aan de persoonlijke ona ankelijkheid,
maar dit wordt gezien als noodzakelijk voor het systeem van checks and balances. Dit voorkomt dat de
rechtelijke macht een staat in een staat wordt.
De zakelijke ona ankelijk ziet op de beslissingsvrijheid die rechters hebben tegenover de ambten van
de wetgevende- en uitvoerende macht. Deze ona ankelijkheid wordt gewaarborgd door Art. 6 EVRM.
Dit betekent dat er geen sprake kan zijn van een ambtelijk-hiërarchische verhouding tussen rechter en
bestuurs- of wetgevingsambten, waarin de rechter richtlijnen of aanwijzingen ontvangt en verplicht is
verantwoording af te leggen aan deze ambten. Dit bleek uit het ‘Yakis/Turkije-arrest’:
In deze zaak staat de heer Yakis terecht voor een krijgsraad bestaande uit twee burgerrechters, twee militaire
rechters en een legerofficier voor lidmaatschap van een illegale organisa e. Hem staat een levenslange
gevangenisstraf te wachten en beroept zich op de ona ankelijkheid van het gerecht (Art. 6 EVRM).
Het Hof oordeelt dat de zakelijke ona ankelijkheid van het gerecht niet is gewaarborgd. Voor
ona ankelijkheid dient volgens het Hof sprake te zijn van (1) waarborgen tegen druk van buitenaf en (2) een
schijn van ona ankelijkheid. De waarborgen tegen druk van buitenaf sluit ambtelijk-hiërarchische
verhoudingen tussen de rechter en bestuurs- en wetgevingsambten uit. Hiervan is sprake bij het ontvangen
van richtlijnen of aanwijzingen of indien het gerecht op de een of andere manier verantwoording dient af te
leggen.
Verder blijkt uit dit arrest dat rechtelijke instan es niet ona ankelijk zijn indien de burger daar
gerechtvaardigd aan zou kunnen twijfelen. Voor ambten die niet belast zijn met rechtspraak regelt de
Wet RO de zakelijke ona ankelijkheid. Dit geldt bijv. voor de minister van Jus e en Veiligheid, maar
ook voor de instan es die eventueel aanwijzingen van de minister kunnen ontvangen zoals de Raad
voor de rechtspraak of het gerechtsbestuur.
De ins tu onele ona ankelijkheid komt tot uitdrukking in de organisatorische scheiding van de
rechtelijke macht ten opzichte van de andere machten. Deze ona ankelijkheid wordt echter beperkt
door bijv. de inbreng door de minister van Jus e en Veiligheid in het kader van de ministeriële
verantwoordelijkheid.
6
, Week 3 - De onpar jdigheid van de rechter
ONPARTIJDIGHEID
De onpar jdigheid ziet op de neutraliteit van rechters ten opzichte van een concreet geschil of stra aar
feit. Het gaat hierbij om de verhouding tot de par jen en andere procesdeelnemers en de verhouding
tot het onderwerp van de zaak. Onpar jdigheid kan worden onderverdeeld in subjec eve
onpar jdigheid en objec eve onpar jdigheid.
De subjec eve onpar jdigheid ziet op de persoonlijke instelling en overtuiging van de individuele
rechter in een bepaalde zaak. Van belang is dat de rechter niet vooringenomen is of belang hee bij de
uitkomst van de zaak.
De objec eve onpar jdigheid hee betrekking op de schijn die de rechter naar buiten toe hee . De
vrees dat een rechter par jdig is moet objec ef gerechtvaardigd zijn. Voorbeelden hiervan zijn dat een
rechter al eens eerder een oordeel kenbaar hee gemaakt en vervolgens uitspraak doet. In dit kader
kan worden verwezen naar het ‘Hauschildt/Denemarken-arrest’:
De Deense verdachte Hauschildt wordt verdacht van economische delicten naar aanleiding waarvan de
rechtbank bevel gee tot voorlopige hechtenis. Hauschildt voert vervolgens gedurende de procedure aan dat
de rechter niet als onpar jdig aangemerkt kan worden, omdat hij betrokken was bij het vooronderzoek. De
vraag is of een rechter die bij in een vooronderzoek betrokken is geweest kan oordelen over de schuldvraag in
een strafrechtelijke procedure.
Het Hof oordeelt dat als er een sterkte mate van schuld wordt vastgesteld in het vooronderzoek, de rechter
niet ter terechtzi ng over de zaak mag oordelen. In dit concrete geval was de rechter niet betrokken in het
vooronderzoek.
Ook als de persoon naast zijn rechtelijke func e nog andere func es uitoefent zoals advocaat of notaris
kan dit vragen oproepen m.b.t. de onpar jdigheid. Zie hiervoor het arrest ‘Kleyn c.s./Nederland’:
Kleyn e.a. procederen tegen de aanleg van de Betuwelijn en gaan in hoger beroep bij de Raad van State. Over
dezelfde Betuwelijn hee de Raad van State tevens advies uitgebracht in het wetgevingsproces waardoor de
objec eve onpar jdigheid van de rechter in het geding komt. De vraag is of sprake is van vermenging van de
adviserende en rechtsprekende taken van de Raad van State.
Het Hof bepaalt dat onder omstandigheden sprake kan zijn van strijd met het recht op een eerlijk proces (Art.
6 EVRM). Hoewel de Nederlandse wetgever de taken van de Raad van State uit elkaar hee gehaald uit het
Hof nog steeds twijfel over het Nederlandse systeem. Indien dezelfde individuele personen eerder hebben
meegewerkt aan een advies, dienen zij zich jdens een procedure te verschonen.
7
