Het oog in de storm – hoofdstuk 3 (p.229-280)
Kennen en weten
kenleer en wetenschapsfilosofie
3.4.1 Verstandige zintuigen: Kant (1724-1804)
- Kant: objectieve kennis is mogelijk, al heeft deze wel grenzen. Deze grenzen
worden gevormd door de structuur van onze kenvermogens (tijd, ratio, 12
categorieën). Alle mensen hebben deze, het is universeel.
- Kortom: wij hebben misschien niet alle categorieën, dus niet alle kennis, maar
de kennis die wij, mensen, hebben heeft ieder mens (intersubjectief). Daarom is
wat wij weten voor ons wel universeel en objectief.
- Door de ontwikkeling van de evolutieleer en veranderingen in de natuurkunde
werd er kritiek geleverd op dit universalisme van Kant. Vijf kritieken:
1. Kants begrippen van tijd en ruimte waren Newtoniaans. Door Einsteins
relativiteitstheorie zijn de definities van de begrippen erg veranderd.
2. Kants opvatting van het subject als onbeïnvloedbaar (door omgeving en tijd)
is volgens de existentialisten niet compleet.
3. Kants technisch-rationele ervaring (productie en manipulatie) is te beperkt.
Ervaringen van meer persoonlijke aard (religie, kunst, etc.) horen er ook bij.
4. Kant zou door zijn analyse een meer technische benadering van de wereld in
het leven hebben geroepen.
5. Kant meent dat ons kensubject universeel is. Maar ons kenvermogen moet
ook wel onderworpen zijn geweest aan evolutie (en dus veranderd). Waar is
dan de universaliteit?
Nuttige dwalingen: Friedrich Nietzsche (1844-1900)
- Kennis en waarheid zijn menselijke uitvindingen. Onze kennis van de
werkelijkheid is een biologisch en psychologisch nuttige strategie. Het zijn
levensnoodzakelijke en onweerlegbare dwalingen/vergissingen. De dwalingen
zijn een praktisch nut → pragmatisme (waar is wat werkt).
- Dit hangt samen met Nietzsche ’s perspectivisme: elk individu kent de wereld
enkel vanuit zijn oogpunt en behoeften.
- Onze behoeften hebben onze zintuigen zo beïnvloed dat de verschijningswereld
steeds terugkeert en zo de schijn van een werkelijkheid geeft.
,3.4.2 Voorbij het dualisme: Merleau-Ponty (1908-1961)
- De grondlegger van de fenomenologie is Husserl. Het is een stroming die uitgaat
van de directe ervaring.
- M-P staat tegenover Descartes (dualisme) en Sartre (dualisme door onderscheid
pour-soi en en-soi). Hij is dus geen dualist.
- M-P neemt van Husserl de fenomenologie over, maar niet het cartesiaanse deel
van het bewustzijn.
M-P neemt ook intentionaliteit over: het bewustzijn is altijd gericht op iets
(bewustzijn naar buiten). Het heeft een relatie met een object, idee, ervaring,
etc. (Als je denkt aan een boek, is je denken gericht op dat boek.)
De reflexiviteit is juist bewustzijn naar binnen toe.
Het vooroordeel van de wereld
- In M-P’s boek ondergraaft hij enkele vooronderstellingen van de epistemologie
waardoor empirisme, rationalisme en transcendentalisme worden ondermijnd.
- Volgens M-P berust de waarneming op een vooroordeel over de wereld: een
geheel van fysische dingen die causaal op elkaar en op ons inwerken.
- Epistemologie (=kennisleer) gaat uit van dit vooroordeel, en dus van een
waargenomen object waarna ze het kenproces causaal gaan herbouwen.
- Alleen Gestaltpsychologie (eendje-konijntje) zou hebben aangetoond dat de
waarneming niet uit vooraf gegeven afzonderlijke elementen bestaat. Het begin
van alle epistemologie, sense data (onbewerkte informatie die onze zintuigen
ontvangen van de buitenwereld voordat deze informatie wordt verwerkt door
onze geest of ons bewustzijn), is er dus niet.
- Van oudsher is waarneming passief: het ontvangen van prikkels (enkel
waarnemen). Gewaarworden door waarnemen. Sinds Descartes wordt dat
toegeschreven aan het bewustzijn. Dit ligt aan de basis van rationalisme en
empirisme. MP zegt dat dit de opvatting over waarnemen eerder verduistert dan
verlicht → we zijn niet een soort machine die geprikkeld wordt, we nemen actief
waar omdat we al eerdere kennis hebben die we gebruiken bij het waarnemen.
- M-P zegt dat het bij de introductie van ‘indruk’ fout ging: daar is men aan het hele
fenomeen van de waarneming voorbij gegaan. De zuivere indruk is namelijk
onvindbaar: een waarneming komt niet van één object of één kwaliteit.
- Objecten en kwaliteiten die waargenomen worden, maken altijd deel uit van iets:
een veld.
Terug naar de zaken zelf: het lichaam-subject
- Om de ervaring te begrijpen is er volgens M-P een terugkeer nodig naar de wereld
vóór de vooroordelen van de ervaring.
- Het subject van de ervaring is geen geestelijk kensubject (cogito), maar een
geïncarneerd subject: een lichaam-subject, dat leeft in een wereld. Kennen is
, namelijk geen act van een bewustzijn. Het lichaam kent eerst, daarna komt het
bewustzijn. Je hebt het lichaam nodig om tot kennis te komen.
- Het lichaam-subject zit in de wereld. De wereld is dus niet het object van
ervaring, maar de mogelijkheidsvoorwaarde van de ervaring.
- Kortom: het subject van de waarneming is niet het bewustzijn, maar het lichaam.
M-P zegt dus ‘’wij zijn een lichaam’’ (Descartes zegt ‘’we hebben een lichaam’’).
Lichaamsschema
- Het lichaamsschema is een soort innerlijke landkaart die onbewust aanwezig is
en zorgt voor het verrichten van handelingen. Je weet bijvoorbeeld waar je
handen of voeten zijn, zonder te kijken of erover na te denken.
- Bij onze handelingen zijn we er impliciet van bewust wat onze houding, plaats en
relatie is tot alles. Niet op de manier waarop een kennend subject zich bewust is
van een object, maar op een praktische manier.
- Ben ik gestoken door een mug, dan hoef ik niet eerst te kijken waar die is om met
mijn andere hand te gaan krabben. Ik ervaar mijn lichaam dus als een eenheid
(monisme) dat voortdurend in verhouding staat tot mijn wereld.
- Ik sta niet als een bewustzijn (cogito) tegenover de wereld, maar ik sta met mijn
lichaam in de wereld (in-de-wereld-zijn) en ben verbonden met alles wat deel
uitmaakt van mijn wereld en leven.
- Deze verhouding is a priori (voor de ervaring) aan elk denken (bewustzijn).
L’être brut (ruwe zijn)
- M-P verzet zich dus hevig tegen het dualisme van Descartes en Kant die het
subject losmaakte van de wereld. M-P plaatst het bewustzijn terug in de wereld.
- M-P vraagt zich af wat de oorsprong van het bewustzijn was. Dit is volgens hem
het être brut. Het geeft aan hoe de mens is voordat hij gaat denken. Het gaat
vooraf aan bewustzijn en taal. Het is een wereld waarin ‘ik’ een lichaam ben dat
voelt, zich verplaatst, etc.
De onkenbaarheid van het lichaam dat ik ben
- Je kan het lichaam niet tot object maken. Dat zou impliceren dat jij, als subject,
uit je lichaam stapt. Mijn lichaam ervaar ik niet als object, het is eigenlijk het
subject van mijn ervaringen.
- Het lichaam laat zich niet kennen als een object, dus is het onkenbaar.
- Lichamelijk zijn betekent dat je op een bepaalde manier gesitueerd bent in de
wereld. Waarneming vindt zijn oorsprong in deze lichamelijkheid. Ik kan
waarnemen omdat mijn lichaam in contact staat met de wereld waarin ik ben.
Waarnemen is gedrag
Kennen en weten
kenleer en wetenschapsfilosofie
3.4.1 Verstandige zintuigen: Kant (1724-1804)
- Kant: objectieve kennis is mogelijk, al heeft deze wel grenzen. Deze grenzen
worden gevormd door de structuur van onze kenvermogens (tijd, ratio, 12
categorieën). Alle mensen hebben deze, het is universeel.
- Kortom: wij hebben misschien niet alle categorieën, dus niet alle kennis, maar
de kennis die wij, mensen, hebben heeft ieder mens (intersubjectief). Daarom is
wat wij weten voor ons wel universeel en objectief.
- Door de ontwikkeling van de evolutieleer en veranderingen in de natuurkunde
werd er kritiek geleverd op dit universalisme van Kant. Vijf kritieken:
1. Kants begrippen van tijd en ruimte waren Newtoniaans. Door Einsteins
relativiteitstheorie zijn de definities van de begrippen erg veranderd.
2. Kants opvatting van het subject als onbeïnvloedbaar (door omgeving en tijd)
is volgens de existentialisten niet compleet.
3. Kants technisch-rationele ervaring (productie en manipulatie) is te beperkt.
Ervaringen van meer persoonlijke aard (religie, kunst, etc.) horen er ook bij.
4. Kant zou door zijn analyse een meer technische benadering van de wereld in
het leven hebben geroepen.
5. Kant meent dat ons kensubject universeel is. Maar ons kenvermogen moet
ook wel onderworpen zijn geweest aan evolutie (en dus veranderd). Waar is
dan de universaliteit?
Nuttige dwalingen: Friedrich Nietzsche (1844-1900)
- Kennis en waarheid zijn menselijke uitvindingen. Onze kennis van de
werkelijkheid is een biologisch en psychologisch nuttige strategie. Het zijn
levensnoodzakelijke en onweerlegbare dwalingen/vergissingen. De dwalingen
zijn een praktisch nut → pragmatisme (waar is wat werkt).
- Dit hangt samen met Nietzsche ’s perspectivisme: elk individu kent de wereld
enkel vanuit zijn oogpunt en behoeften.
- Onze behoeften hebben onze zintuigen zo beïnvloed dat de verschijningswereld
steeds terugkeert en zo de schijn van een werkelijkheid geeft.
,3.4.2 Voorbij het dualisme: Merleau-Ponty (1908-1961)
- De grondlegger van de fenomenologie is Husserl. Het is een stroming die uitgaat
van de directe ervaring.
- M-P staat tegenover Descartes (dualisme) en Sartre (dualisme door onderscheid
pour-soi en en-soi). Hij is dus geen dualist.
- M-P neemt van Husserl de fenomenologie over, maar niet het cartesiaanse deel
van het bewustzijn.
M-P neemt ook intentionaliteit over: het bewustzijn is altijd gericht op iets
(bewustzijn naar buiten). Het heeft een relatie met een object, idee, ervaring,
etc. (Als je denkt aan een boek, is je denken gericht op dat boek.)
De reflexiviteit is juist bewustzijn naar binnen toe.
Het vooroordeel van de wereld
- In M-P’s boek ondergraaft hij enkele vooronderstellingen van de epistemologie
waardoor empirisme, rationalisme en transcendentalisme worden ondermijnd.
- Volgens M-P berust de waarneming op een vooroordeel over de wereld: een
geheel van fysische dingen die causaal op elkaar en op ons inwerken.
- Epistemologie (=kennisleer) gaat uit van dit vooroordeel, en dus van een
waargenomen object waarna ze het kenproces causaal gaan herbouwen.
- Alleen Gestaltpsychologie (eendje-konijntje) zou hebben aangetoond dat de
waarneming niet uit vooraf gegeven afzonderlijke elementen bestaat. Het begin
van alle epistemologie, sense data (onbewerkte informatie die onze zintuigen
ontvangen van de buitenwereld voordat deze informatie wordt verwerkt door
onze geest of ons bewustzijn), is er dus niet.
- Van oudsher is waarneming passief: het ontvangen van prikkels (enkel
waarnemen). Gewaarworden door waarnemen. Sinds Descartes wordt dat
toegeschreven aan het bewustzijn. Dit ligt aan de basis van rationalisme en
empirisme. MP zegt dat dit de opvatting over waarnemen eerder verduistert dan
verlicht → we zijn niet een soort machine die geprikkeld wordt, we nemen actief
waar omdat we al eerdere kennis hebben die we gebruiken bij het waarnemen.
- M-P zegt dat het bij de introductie van ‘indruk’ fout ging: daar is men aan het hele
fenomeen van de waarneming voorbij gegaan. De zuivere indruk is namelijk
onvindbaar: een waarneming komt niet van één object of één kwaliteit.
- Objecten en kwaliteiten die waargenomen worden, maken altijd deel uit van iets:
een veld.
Terug naar de zaken zelf: het lichaam-subject
- Om de ervaring te begrijpen is er volgens M-P een terugkeer nodig naar de wereld
vóór de vooroordelen van de ervaring.
- Het subject van de ervaring is geen geestelijk kensubject (cogito), maar een
geïncarneerd subject: een lichaam-subject, dat leeft in een wereld. Kennen is
, namelijk geen act van een bewustzijn. Het lichaam kent eerst, daarna komt het
bewustzijn. Je hebt het lichaam nodig om tot kennis te komen.
- Het lichaam-subject zit in de wereld. De wereld is dus niet het object van
ervaring, maar de mogelijkheidsvoorwaarde van de ervaring.
- Kortom: het subject van de waarneming is niet het bewustzijn, maar het lichaam.
M-P zegt dus ‘’wij zijn een lichaam’’ (Descartes zegt ‘’we hebben een lichaam’’).
Lichaamsschema
- Het lichaamsschema is een soort innerlijke landkaart die onbewust aanwezig is
en zorgt voor het verrichten van handelingen. Je weet bijvoorbeeld waar je
handen of voeten zijn, zonder te kijken of erover na te denken.
- Bij onze handelingen zijn we er impliciet van bewust wat onze houding, plaats en
relatie is tot alles. Niet op de manier waarop een kennend subject zich bewust is
van een object, maar op een praktische manier.
- Ben ik gestoken door een mug, dan hoef ik niet eerst te kijken waar die is om met
mijn andere hand te gaan krabben. Ik ervaar mijn lichaam dus als een eenheid
(monisme) dat voortdurend in verhouding staat tot mijn wereld.
- Ik sta niet als een bewustzijn (cogito) tegenover de wereld, maar ik sta met mijn
lichaam in de wereld (in-de-wereld-zijn) en ben verbonden met alles wat deel
uitmaakt van mijn wereld en leven.
- Deze verhouding is a priori (voor de ervaring) aan elk denken (bewustzijn).
L’être brut (ruwe zijn)
- M-P verzet zich dus hevig tegen het dualisme van Descartes en Kant die het
subject losmaakte van de wereld. M-P plaatst het bewustzijn terug in de wereld.
- M-P vraagt zich af wat de oorsprong van het bewustzijn was. Dit is volgens hem
het être brut. Het geeft aan hoe de mens is voordat hij gaat denken. Het gaat
vooraf aan bewustzijn en taal. Het is een wereld waarin ‘ik’ een lichaam ben dat
voelt, zich verplaatst, etc.
De onkenbaarheid van het lichaam dat ik ben
- Je kan het lichaam niet tot object maken. Dat zou impliceren dat jij, als subject,
uit je lichaam stapt. Mijn lichaam ervaar ik niet als object, het is eigenlijk het
subject van mijn ervaringen.
- Het lichaam laat zich niet kennen als een object, dus is het onkenbaar.
- Lichamelijk zijn betekent dat je op een bepaalde manier gesitueerd bent in de
wereld. Waarneming vindt zijn oorsprong in deze lichamelijkheid. Ik kan
waarnemen omdat mijn lichaam in contact staat met de wereld waarin ik ben.
Waarnemen is gedrag
