Sociale en politieke wijsbegeerte | academiejaar 2023-2024
Inleiding
Nieuwe politieke orde? Op zoek naar een nieuwe sociale orde
Premoderne SL (oudheid en middeleeuwen)
- = de hele werkelijkheid w doorgaans beschouwd als een betekenisvol en
samenhangend geheel waarin ook de mens zijn natuurlijke plaats en functie
- 16e E zeer b! kantelpunt id filosofie opkomst van de moderniteit
o De problematiek van nu is redelijk continue met de vragen v na de 16e E
- Aristotelisch-thomistisch wereldbeeld: samengaan v descriptieve en normatieve orde
o Het wereldbeeld: ‘alles heeft een natuurlijk doel en is zo door God gewild’
Werkelijkheid ~ schepping van God
Je hoeft dus maar nr de wereld te kijken om te zien wat het doel is
Dat komt voort van Aristoteles
o Descriptieve en normatieve het een vertaalt het andere
- Duidelijke rollenpatronen en taakverdelingen
- Ook de politieke orde als ‘natuurlijke’ orde, ondersteund door een gedeeld religieus
wereldbeeld
o Politieke orde = natuurlijke orde die visie leidde tot de acceptatie vd
slavernij in die tijd
o Natuurlijke orde zegt wie we zijn en wie we moeten zijn bepaald dus het
wereldbeeld
- God staat garant voor de legitimiteit vd politieke machtsuitoefening
- In de middeleeuwen: feodale orde
o Sommige mensen w sterk geboren ‘als geboren leiders’ adel
Veranderingen vanaf de 16e E
- Opkomst v religieus pluralisme (m.n. Protestantisme)
- Onttovering vd wereld: gn natuurlijke betekenissen & rolverdelingen id natuur (is-
ought fallacy)
o Is-ought fallacy vd dingen die er zijn kunnen we niet bepalen hoe ze
zouden moeten zijn (descriptieve ⤃ normatieve)
- Kadert binnen een breder proces v rationalisering
o Bv. de opkomst vd mechanistische wet; het ontstaan ve kapitalistische econ
Mechanistische wetenschap = moderne wet. = metafysica
Alles is mechanisch, geen natuurlijke orde met betekenissen &
betekenisleer
Nieuwe beeld vh menselijke subject
- De mens w autonomer
o Mensen beginnen meer aan te geven dat ze een eigen belang hebben & zelf
kunnen nadenken
- Zingeving staats los vd ‘natuurlijke orde’
o Doordat ze zelf kunnen nadenken willen ze die natuurlijke orde niet volgen
De maatschappelijke rode werd niet zomaar nog geaccepteerd
- Het private (‘het goede leven’) w onderscheiden vh publieke (‘het rechtvaardige’)
Het probleem vd maatschappelijke orde
- Volgens welke regels moeten mensen met verschillende waarden en visies op het
goede leven samenleven?
- Hoe rechtvaardigen we die regels zonder gedeelde religie of gedeelde God?
Pagina 1
,Sociale en politieke wijsbegeerte | academiejaar 2023-2024
Drie grote antwoorden id vroegmoderne politieke filosofie op de vraag nr het fundament
v politieke legitimiteit (Hoe gaan we onze SL organiseren? Welke regels gn we toepassen?)
- Thomas Hobbes: eigenbelang
- John Locke: natuurrechten
- Jean-Jacques Rousseau: de wil vh volk, macht = legitiem als ze aansluit ad wil vh
volk
DEEL I - HET SOCIAAL CONTRACT
H1: Thomas Hobbes (1588-1679)
Biografie
Zoon v Engelse dominee
In dienst v graaf v Devonshire
Contacten met oa Galileo en Descartes
Vlucht nr Fr tijdens de Engelse burgeroorlog (1642-1651)
Keert terug tijdens protectoraart v Cromwell (1653-1658)
Verdediger vd absolute macht vd ‘soeverein’ als enige garantie tegen chaos en instabiliteit
Verdacht v atheïsme
- Toen was dat nog zeer strafbaar! ervan uitgaan dat er geen God is, is geen
natuurlijke orde
Bekendste werken
- De Cive (1642)
- Leviathan (1651)
Grote lijnen
Hobbes heeft een louter materialistische ontologie (vs dualisme v Descartes)
Hij verwerpt het teleologische wereldbeeld
- De mens en de wereld werken volgens mechanistische principes
- De mens heeft geen ‘telos’, maar streeft enkel naar zelfbehoud
- Moraliteit zit niet ingebakken id menselijke natuur
- Een nieuw antwoord zoeken nr acceptatie almacht vd koning dit doen we uit
eigenbelang
En verdedigt een contracttheorie mbt de legitimiteit v politieke macht
- Een vd eerste die het heeft over het sociale contract
o Het is b! om vanuit ons eigenbelang een contract te sluiten om onze grenzen
in te perken zodat er geen conflict ontstaat
- Morele verplichtingen zijn het resultaat ve vrijwillig soc contract tss individuen die
enkel hun eigenbelang nastreven
- De keuze voor het contract ie keuze vd rede voor het minste kwaad
- Het contract moet afgedwongen w door een almachtige soeverein, de ‘Leviathan’
Natuurtoestand
Menselijke natuur
- Egoïstisch en enkel gericht op eigen overleven en op eigen belangen
- Mensen hebben elk een eigen visie op het goede leven (subjectivisme)
Pagina 2
,Sociale en politieke wijsbegeerte | academiejaar 2023-2024
De natuurtoestand als gedachtenexperiment
- Over de rechtvaardiging vh belang vd koning
- Er zijn geen wetten en politieke instellingen
- We streven allemaal enkel onze eigen belangen na
- Dit leidt tot een ‘oorlog van allen tegen allen’, waarin de mens een wolf is voor de
andere mens (homo homini lupus est), waarin het leven voor iedereen ‘solitary, poor,
nasty, brutish and short’ is
Deze oorlog v allen tegen allen is het resultaat v
- Een competitieve strijd om schaarse natuurlijke hulpbronnen ~ gain
- Ons wantrouwen ten aanzien v anderen die ‘pre-emptive strikes’ noodzakelijk maakt
~ safety
- Onze zorg voor onze eigen reputatie ~ glory
o Afschrikking, reputatie hoog houden
De natuurtoestand is niet louter hypothetisch
- ‘primitieve’ stammen
- Burgeroorlog
- Internationale relaties tss landen (realisme)
- Mensen dragen wapens, doen huizen op slot…
Aannames bij de beschrijving vd natuurtoestand
- Mensen zijn ongeveer gelijk wat betreft hun fysieke en intellectuele kracht zodat
niemand sterk genoeg is om alle anderen te domineren
- Er is geen regering en geen staatsmacht
- Iedereen is drager ve Right of Nature, dwz dat iedereen zijn eigen belangen zonder
beperkingen mag nastreven , zelfs ten koste vh leven v anderen
o De right of nature geeft nadruk op eigenbelang
Contract beperkt die right in, beperkt onze vrijheid
De natuurtoestand is dus een zeer onaantrekkelijke toestand voor iedereen
Gelukkig toont onze rede ons een uitweg, nl. die vh soc contract
Het sociaal contract
Het sociaal contract
- Betreft de overgang vd natuurtoestand nr het leven id ‘commonwealth’ (de staat)
- Betreft een vrijwillige overeenkomst tss alle burgers die wederzijdse morele
verplichtingen creëert
- Deze overgang w vereist door de wetten vd natuur (‘laws of nature’)
- Geen historische realiteit: gedachtenexperiment dat legitimiteit v staat verklaart
Laws of nature
- Dit zijn prudentiële wetten = wetten die ons vertellen hoe we ons eigenbelang kunnen
maximaliseren
- Zij zijn gekend op basis v onze menselijke rede (moraal als wetenschap)
- Het gaat meer bepaald om een vorm v instrumentele rationaliteit
- Deze wetten zijn gebaseerd op onze kennis vd objectieve oorzakelijke verbanden die
gelden id materiële werkelijkheid
- Zij stellen grenzen aan onze vrijheid (aan ons ‘Right of Nature’)
Pagina 3
, Sociale en politieke wijsbegeerte | academiejaar 2023-2024
First Law: Seek Peace
- That every man ought to endeavour peace, as far as he has hope of attaining it, and
when he cannot obtain it, that he may seek and use all helps and advantages of war
o = dat ieder mens vrede moet nastreven, voor zover hij hoop heeft deze te
bereiken, en wanneer hij die niet kan verkrijgen, dat hij alle hulp en voordelen
van oorlog mag zoeken en gebruiken
- Zoek vrede, naar vrede streven
Second Law: Lay Down the Right of Nature
- That a man be willing, when others are so too, as far-forth as for peace and defense
of himself he shall think it necessary, to lay down this right to all things, and be
contented with so much liberty against other men, as he would allow other men
againt himself
o = dat een mens bereid zal zijn om, wanneer anderen dat ook zijn, wat betreft
de vrede en de verdediging van zichzelf het noodzakelijk zal achten, dit recht
op alle dingen op te leggen, en tevreden te zijn met zoveel vrijheid tegenover
andere mensen, als hij zou andere mannen tegen zichzelf toestaan
- Hoe gaan we die vrede bereiken?
o Mijn vrijheid w ingeperkt om de vrijheid v andere te verzekeren + beide het
contract tekenen (= sociale id natuurtoestand)
- Is een versie vd Gouden Regel: ‘whatsoever you require that others should do to you,
that do ye to them’
o = wat u ook verlangt dat anderen u aandoen, doet u hen ook aan’
- De belofte om ons Right of Nature te beperken genereert morele verplichtingen
- Onrechtvaardigheid bestaat ih verbreken v die belofte
- Deze tweede natuurwet genereert maw moraliteit en rechtvaardigheid (die id
natuurtoestand nog niet bestonden)
Het wederzijds neerleggen vh ‘Right to Nature’ constitueert het sociaal contract (‘covenant’)
- Soc contract zorgt voor moraliteit maar wel nog steeds vanuit eigenbelang
Third Law: Perform Covenants
- That man perform their covenants made, without which covenants are in vain, and
but empty words, and the right of all men to all things remaining, we are still in the
condition of war
o = dat de mens zijn gemaakte verbonden nakomt, zonder welke verbonden
tevergeefs zijn, en slechts loze woorden, en het recht van alle mensen op
alles wat overblijft, zijn we nog steeds in de staat van oorlog
Bijkomende wetten:
- Vereisten van generositeit, erkennen v gelijkheid v alle mensen,…
- Rechten die we krijgen op basis vd gouden regel
o Het recht op bescherming v onze lichamelijke integriteit, vrijheid om te reizen,
recht op eigendom, recht op zelfverdediging
Leviathan
Mensen zijn gericht op hun eigenbelang en zijn daardoor geneigd om hun beloftes te breken
(rational fools)
- Als ik kan terugkomen op het contract, dan verbreek ik het
- Rational fools schieten niets op, maar hoe lossen we dat op?
o Leviathan (vorstelijk absolutisme)
Pagina 4
Inleiding
Nieuwe politieke orde? Op zoek naar een nieuwe sociale orde
Premoderne SL (oudheid en middeleeuwen)
- = de hele werkelijkheid w doorgaans beschouwd als een betekenisvol en
samenhangend geheel waarin ook de mens zijn natuurlijke plaats en functie
- 16e E zeer b! kantelpunt id filosofie opkomst van de moderniteit
o De problematiek van nu is redelijk continue met de vragen v na de 16e E
- Aristotelisch-thomistisch wereldbeeld: samengaan v descriptieve en normatieve orde
o Het wereldbeeld: ‘alles heeft een natuurlijk doel en is zo door God gewild’
Werkelijkheid ~ schepping van God
Je hoeft dus maar nr de wereld te kijken om te zien wat het doel is
Dat komt voort van Aristoteles
o Descriptieve en normatieve het een vertaalt het andere
- Duidelijke rollenpatronen en taakverdelingen
- Ook de politieke orde als ‘natuurlijke’ orde, ondersteund door een gedeeld religieus
wereldbeeld
o Politieke orde = natuurlijke orde die visie leidde tot de acceptatie vd
slavernij in die tijd
o Natuurlijke orde zegt wie we zijn en wie we moeten zijn bepaald dus het
wereldbeeld
- God staat garant voor de legitimiteit vd politieke machtsuitoefening
- In de middeleeuwen: feodale orde
o Sommige mensen w sterk geboren ‘als geboren leiders’ adel
Veranderingen vanaf de 16e E
- Opkomst v religieus pluralisme (m.n. Protestantisme)
- Onttovering vd wereld: gn natuurlijke betekenissen & rolverdelingen id natuur (is-
ought fallacy)
o Is-ought fallacy vd dingen die er zijn kunnen we niet bepalen hoe ze
zouden moeten zijn (descriptieve ⤃ normatieve)
- Kadert binnen een breder proces v rationalisering
o Bv. de opkomst vd mechanistische wet; het ontstaan ve kapitalistische econ
Mechanistische wetenschap = moderne wet. = metafysica
Alles is mechanisch, geen natuurlijke orde met betekenissen &
betekenisleer
Nieuwe beeld vh menselijke subject
- De mens w autonomer
o Mensen beginnen meer aan te geven dat ze een eigen belang hebben & zelf
kunnen nadenken
- Zingeving staats los vd ‘natuurlijke orde’
o Doordat ze zelf kunnen nadenken willen ze die natuurlijke orde niet volgen
De maatschappelijke rode werd niet zomaar nog geaccepteerd
- Het private (‘het goede leven’) w onderscheiden vh publieke (‘het rechtvaardige’)
Het probleem vd maatschappelijke orde
- Volgens welke regels moeten mensen met verschillende waarden en visies op het
goede leven samenleven?
- Hoe rechtvaardigen we die regels zonder gedeelde religie of gedeelde God?
Pagina 1
,Sociale en politieke wijsbegeerte | academiejaar 2023-2024
Drie grote antwoorden id vroegmoderne politieke filosofie op de vraag nr het fundament
v politieke legitimiteit (Hoe gaan we onze SL organiseren? Welke regels gn we toepassen?)
- Thomas Hobbes: eigenbelang
- John Locke: natuurrechten
- Jean-Jacques Rousseau: de wil vh volk, macht = legitiem als ze aansluit ad wil vh
volk
DEEL I - HET SOCIAAL CONTRACT
H1: Thomas Hobbes (1588-1679)
Biografie
Zoon v Engelse dominee
In dienst v graaf v Devonshire
Contacten met oa Galileo en Descartes
Vlucht nr Fr tijdens de Engelse burgeroorlog (1642-1651)
Keert terug tijdens protectoraart v Cromwell (1653-1658)
Verdediger vd absolute macht vd ‘soeverein’ als enige garantie tegen chaos en instabiliteit
Verdacht v atheïsme
- Toen was dat nog zeer strafbaar! ervan uitgaan dat er geen God is, is geen
natuurlijke orde
Bekendste werken
- De Cive (1642)
- Leviathan (1651)
Grote lijnen
Hobbes heeft een louter materialistische ontologie (vs dualisme v Descartes)
Hij verwerpt het teleologische wereldbeeld
- De mens en de wereld werken volgens mechanistische principes
- De mens heeft geen ‘telos’, maar streeft enkel naar zelfbehoud
- Moraliteit zit niet ingebakken id menselijke natuur
- Een nieuw antwoord zoeken nr acceptatie almacht vd koning dit doen we uit
eigenbelang
En verdedigt een contracttheorie mbt de legitimiteit v politieke macht
- Een vd eerste die het heeft over het sociale contract
o Het is b! om vanuit ons eigenbelang een contract te sluiten om onze grenzen
in te perken zodat er geen conflict ontstaat
- Morele verplichtingen zijn het resultaat ve vrijwillig soc contract tss individuen die
enkel hun eigenbelang nastreven
- De keuze voor het contract ie keuze vd rede voor het minste kwaad
- Het contract moet afgedwongen w door een almachtige soeverein, de ‘Leviathan’
Natuurtoestand
Menselijke natuur
- Egoïstisch en enkel gericht op eigen overleven en op eigen belangen
- Mensen hebben elk een eigen visie op het goede leven (subjectivisme)
Pagina 2
,Sociale en politieke wijsbegeerte | academiejaar 2023-2024
De natuurtoestand als gedachtenexperiment
- Over de rechtvaardiging vh belang vd koning
- Er zijn geen wetten en politieke instellingen
- We streven allemaal enkel onze eigen belangen na
- Dit leidt tot een ‘oorlog van allen tegen allen’, waarin de mens een wolf is voor de
andere mens (homo homini lupus est), waarin het leven voor iedereen ‘solitary, poor,
nasty, brutish and short’ is
Deze oorlog v allen tegen allen is het resultaat v
- Een competitieve strijd om schaarse natuurlijke hulpbronnen ~ gain
- Ons wantrouwen ten aanzien v anderen die ‘pre-emptive strikes’ noodzakelijk maakt
~ safety
- Onze zorg voor onze eigen reputatie ~ glory
o Afschrikking, reputatie hoog houden
De natuurtoestand is niet louter hypothetisch
- ‘primitieve’ stammen
- Burgeroorlog
- Internationale relaties tss landen (realisme)
- Mensen dragen wapens, doen huizen op slot…
Aannames bij de beschrijving vd natuurtoestand
- Mensen zijn ongeveer gelijk wat betreft hun fysieke en intellectuele kracht zodat
niemand sterk genoeg is om alle anderen te domineren
- Er is geen regering en geen staatsmacht
- Iedereen is drager ve Right of Nature, dwz dat iedereen zijn eigen belangen zonder
beperkingen mag nastreven , zelfs ten koste vh leven v anderen
o De right of nature geeft nadruk op eigenbelang
Contract beperkt die right in, beperkt onze vrijheid
De natuurtoestand is dus een zeer onaantrekkelijke toestand voor iedereen
Gelukkig toont onze rede ons een uitweg, nl. die vh soc contract
Het sociaal contract
Het sociaal contract
- Betreft de overgang vd natuurtoestand nr het leven id ‘commonwealth’ (de staat)
- Betreft een vrijwillige overeenkomst tss alle burgers die wederzijdse morele
verplichtingen creëert
- Deze overgang w vereist door de wetten vd natuur (‘laws of nature’)
- Geen historische realiteit: gedachtenexperiment dat legitimiteit v staat verklaart
Laws of nature
- Dit zijn prudentiële wetten = wetten die ons vertellen hoe we ons eigenbelang kunnen
maximaliseren
- Zij zijn gekend op basis v onze menselijke rede (moraal als wetenschap)
- Het gaat meer bepaald om een vorm v instrumentele rationaliteit
- Deze wetten zijn gebaseerd op onze kennis vd objectieve oorzakelijke verbanden die
gelden id materiële werkelijkheid
- Zij stellen grenzen aan onze vrijheid (aan ons ‘Right of Nature’)
Pagina 3
, Sociale en politieke wijsbegeerte | academiejaar 2023-2024
First Law: Seek Peace
- That every man ought to endeavour peace, as far as he has hope of attaining it, and
when he cannot obtain it, that he may seek and use all helps and advantages of war
o = dat ieder mens vrede moet nastreven, voor zover hij hoop heeft deze te
bereiken, en wanneer hij die niet kan verkrijgen, dat hij alle hulp en voordelen
van oorlog mag zoeken en gebruiken
- Zoek vrede, naar vrede streven
Second Law: Lay Down the Right of Nature
- That a man be willing, when others are so too, as far-forth as for peace and defense
of himself he shall think it necessary, to lay down this right to all things, and be
contented with so much liberty against other men, as he would allow other men
againt himself
o = dat een mens bereid zal zijn om, wanneer anderen dat ook zijn, wat betreft
de vrede en de verdediging van zichzelf het noodzakelijk zal achten, dit recht
op alle dingen op te leggen, en tevreden te zijn met zoveel vrijheid tegenover
andere mensen, als hij zou andere mannen tegen zichzelf toestaan
- Hoe gaan we die vrede bereiken?
o Mijn vrijheid w ingeperkt om de vrijheid v andere te verzekeren + beide het
contract tekenen (= sociale id natuurtoestand)
- Is een versie vd Gouden Regel: ‘whatsoever you require that others should do to you,
that do ye to them’
o = wat u ook verlangt dat anderen u aandoen, doet u hen ook aan’
- De belofte om ons Right of Nature te beperken genereert morele verplichtingen
- Onrechtvaardigheid bestaat ih verbreken v die belofte
- Deze tweede natuurwet genereert maw moraliteit en rechtvaardigheid (die id
natuurtoestand nog niet bestonden)
Het wederzijds neerleggen vh ‘Right to Nature’ constitueert het sociaal contract (‘covenant’)
- Soc contract zorgt voor moraliteit maar wel nog steeds vanuit eigenbelang
Third Law: Perform Covenants
- That man perform their covenants made, without which covenants are in vain, and
but empty words, and the right of all men to all things remaining, we are still in the
condition of war
o = dat de mens zijn gemaakte verbonden nakomt, zonder welke verbonden
tevergeefs zijn, en slechts loze woorden, en het recht van alle mensen op
alles wat overblijft, zijn we nog steeds in de staat van oorlog
Bijkomende wetten:
- Vereisten van generositeit, erkennen v gelijkheid v alle mensen,…
- Rechten die we krijgen op basis vd gouden regel
o Het recht op bescherming v onze lichamelijke integriteit, vrijheid om te reizen,
recht op eigendom, recht op zelfverdediging
Leviathan
Mensen zijn gericht op hun eigenbelang en zijn daardoor geneigd om hun beloftes te breken
(rational fools)
- Als ik kan terugkomen op het contract, dan verbreek ik het
- Rational fools schieten niets op, maar hoe lossen we dat op?
o Leviathan (vorstelijk absolutisme)
Pagina 4
