Week 2: Het Schadefonds Geweldsmisdrijven
FEITENVASTSTELLING EN BELANGENBEHARTIGING BIJ DE COMPENSATIE VAN SLACHTOFFERS VAN
GEWELD . EEN STUDIE NAAR HET BEWIJSRECHT ALS RECHTSPOLITIEK MIDDEL . DOOR B OSDRIESZ ,
H., & SCHUURMANS. Y.E. (2012).
1: Inleiding.
- Financiële compensatie voor slachtoffers van geweld is een middel om zorg te
dragen voor de gevolgen van geweld, en het herstellen van hun vertrouwen in de
samenleving en de rechtsstaat. De compensatie stelt mensen deels
schadeloos, maar benadrukt ook de solidariteit van de samenleving met
slachtoffers.
- Slachtoffers van geweldsmisdrijven hebben recht op een schadevergoeding op
de grond van de Wet schadefonds geweldsmisdrijven (Wsg), slachtoffers van het
geweld in WOII hebben recht op compensatie op grond van de Wet uitkeringen
vervolgingsslachtoffer 1940 – 1945 (Wuv).
- Bij de uitvoering van de Wsg en de Wuv ontstaan gemakkelijk bewijsproblemen.
o Bijvoorbeeld als er getuigen ontbreken, slachtoffers geen aangifte willen
doen bij de politie, als het navertellen van de gebeurtenis traumatisch is,
de oorzaak van het lichamelijk/geestelijk letsel lastig te achterhalen is, et
cetera.
o Harde bewijsregels met een geobjectiveerde feitenvaststelling en
nakoming van een solidariteitsplicht ten opzichte van slachtoffers, zijn
twee lastig te verenigingen uitgangspunten.
o Strikte bewijsregels hebben als nadeel dat weinig daadwerkelijke
slachtoffers van geweld een compensatie zullen ontvangen.
o Zachte bewijsregels hebben als risico dat meer aanvragers een
compensatie ontvangen, terwijl zij daar op grond van de feiten eigenlijk
geen recht op hebben.
2: Bewijsrecht als rechtspolitiek middel.
- Rechtspolitiek is een onderdeel van de wetenschap dat zich bezighoudt met de
wisselwerking tussen recht en politiek. Het bestudeert hoe juridische normen en
regels tot stand komen, hoe ze worden toegepast en hoe ze invloed hebben op
de samenleving en het politieke proces.
- Een rechtspolitieke keuze houdt in dat er specifieke beslissingen worden
genomen binnen het juridische en politieke kader die invloed hebben op de
rechtsvorming of de toepassing van recht. Dit kan bijvoorbeeld betrekking
hebben op de invoering van nieuwe wetten, het wijzigen van bestaande
wetgeving, of de manier waarop juridische systemen omgaan met bepaalde
sociale kwesties.
,- Het bewijsrecht geeft regels aan de hand waarvan de rechter (of het bestuur) tot
een feitenvaststelling komt.
- De bewijsmaatstaf geeft aan hoeveel zekerheid ten aanzien van de feiten nodig
is om aan die feiten een bepaald rechtsgevolg te verbinden.
o De gekozen bewijsmaatstaf kan variëren. Als de rechtsgevolgen voor
burgers ingrijpend zijn – bijvoorbeeld bij het opleggen van een straf – dan
past daarbij een hoge bewijsmaatstaf, om ervoor te zorgen dat burgers
niet willekeurig een groot nadeel lijden.
o De hoogte bewijsmaatstaf is ‘aantonen – beyond reasonable doubt’
(>90%) en zakt vervolgens naar ‘redelijke mate van zekerheid’ (>75%),
naar ‘aannemelijk’ (>50%), naar ‘het voordeel van de twijfel’ (50%).
o De verlaging van de bewijsmaatstaf bij vergoedingen vanuit de overheid
kan dus een rechtspolitieke keuze zijn. Hoe lager de lat wordt gelegd, hoe
eerder een bepaalde partij een aanspraak kan verzilveren. De wetgever
heeft met de bewijsmaatstaf dus een eerste middel in handen om
slachtofferbescherming te realiseren.
- De bewijslastverdeling bepaalt welke partij de taak heeft om feiten te bewijzen.
o Als hoofdregel geldt dat de partij die een verandering in het recht beoogt,
de feiten dient te bewijzen aan de hand waarvan het gewenste
rechtsgevolg intreedt.
o De wetgever of rechter kan de bewijslast ook omkeren, of verlichten door
middel van een vermoeden. Als dat wordt gedaan, wordt de positie van
het slachtoffer/de benadeelde versterkt. Daar kunnen rechtspolitieke
argumenten voor zijn, bijvoorbeeld het belang van
slachtofferbescherming.
o Een voorbeeld van omgekeerde bewijslast is de aansprakelijkheid van
gemotoriseerd verkeer voor aangereden voetgangers en fietsers. Als
vaststaat dat een motorrijtuig bij het ongeval betrokken is, dan is de
aansprakelijkheid in beginsel gegeven. Door de omgekeerde bewijslast,
moet de bestuurder overmacht aannemelijk maken om niet aansprakelijk
te zijn. Door zo’n vermoeden te gebruiken, doorloopt het slachtoffer een
eenvoudige en snelle procedure. Daarnaast moet het
normconformgedrag bevorderen. De grote aansprakelijkheidsrisco’s van
voor bestuurders van motorrijtuigen moeten bewerkstellingen dat zij de
grootst mogelijke zorgvuldigheid in het verkeer in acht nemen.
- Bij een vermoeden hoeft de partij met de bewijslast de rechtsfeiten niet direct te
bewijzen, maar volstaat het om bepaalde ‘hulpfeiten’ te bewijzen.
o Bijvoorbeeld ‘meestal is het zo dat als A zich voordoet, er ook sprake is
van B’. Op die manier kan een vermoeden de bewijslevering in juridische
procedures vergemakkelijken.
o Vermoedens kunnen ook gehanteerd worden als rechtspolitieke keuze,
bijvoorbeeld om bepaalde ‘zwakkere’ rechtssubjecten een gunstige
bewijspositie toe te kennen.
- Bewijsproblemen, vooral de lastige vaststelling van daderschap en causaliteit,
kunnen een reden zijn om een solidariteitsfonds op te richten.
, o Ook bij een onbekende dader of bij onvoldoende bewijs om daderschap
aan te tonen, kan een solidariteitsfonds ervoor zorgen dat slachtoffers
toch voor een tegemoetkoming in aanmerking komen.
- Het belang van slachtofferbescherming heeft niet alleen uitwerking op het
bewijsrecht, maar ook op algemene eisen aan de procedure. Slachtoffers
hebben behoefte aan een gemakkelijke en inzichtelijke procedure. Te veel
proceslast bij het slachtoffer leggen, zal zorgen voor een minder goede
verwerking van het leed.
- Toch is het ook belangrijk om de vergoedingssystemen niet te ruimhartig te
maken. Dit kan leiden tot ‘inflatie van het slachtofferschap’: als iedereen als
slachtoffer wordt erkend, is niemand meer slachtoffer.
o Inflatie van het slachtofferschap kan ertoe leiden dat werkelijke
slachtoffers niet de benodigde juridische, beleidsmatige en
maatschappelijke aandacht krijgen.
3: Schadevergoeding voor slachtoffers van geweldsmisdrijven.
3.1: De wettelijke regeling en de rechtspolitieke keuze van de wetgever.
- Het Schadefonds Geweldsmisdrijven verstrekt op basis van de Wsg uitkeringen
aan personen die het slachtoffer zijn geworden van ernstige geweldsmisdrijven,
en als gevolg daarvan ernstig lichamelijk en/of geestelijk letsel hebben.
- De wet is gebaseerd op de overweging dat ‘er in bepaalde schrijnende gevallen
reden is van overheidswege een uitkering te doen om in de geleden schade
tegemoet te komen’.
o Zowel materiële als immateriële schade komt voor vergoeding in
aanmerking.
o Je komt niet in aanmerking voor een uitkering, als je de geleden schade
gemakkelijk zelf kan dragen of wanneer de schade al via een andere weg
vergoed wordt.
o Het uitgangspunt is dat de uitkeringen tot doel hebben om de financiële
gevolgen van het misdrijf te verzachten.
- In de Wsg zijn voorwaarden opgenomen, waaraan voldaan moet worden voordat
het schadefonds een uitkering doet. De wet geeft geen bewijsrechtelijke
bepalingen: er is niets opgenomen over de bewijsmaatstaf, bewijslastverdeling
en vermoedens.
o In de parlementaire geschiedenis wordt de bewijskwestie wel indirect
besproken. Er zijn in de wet en de wetsgeschiedenis wel aanwijzingen dat
de wetgever heeft gestreefd naar een zo veel mogelijk geobjectiveerde
feitenvaststelling (bijvoorbeeld doordat een aangifte/strafrechtelijk
vonnis niet verplicht is, maar wel sterk gewenst en doordat het
schadefonds de mogelijkheid heeft om inlichtingen op te vragen bij
instanties en deskundigen, om de door de aanvrager verstrekte gegevens
aan te vullen en te controleren). De wetgever heeft het bewijsrecht niet
ingezet als een instrument voor nadere rechtspolitieke keuzes.
FEITENVASTSTELLING EN BELANGENBEHARTIGING BIJ DE COMPENSATIE VAN SLACHTOFFERS VAN
GEWELD . EEN STUDIE NAAR HET BEWIJSRECHT ALS RECHTSPOLITIEK MIDDEL . DOOR B OSDRIESZ ,
H., & SCHUURMANS. Y.E. (2012).
1: Inleiding.
- Financiële compensatie voor slachtoffers van geweld is een middel om zorg te
dragen voor de gevolgen van geweld, en het herstellen van hun vertrouwen in de
samenleving en de rechtsstaat. De compensatie stelt mensen deels
schadeloos, maar benadrukt ook de solidariteit van de samenleving met
slachtoffers.
- Slachtoffers van geweldsmisdrijven hebben recht op een schadevergoeding op
de grond van de Wet schadefonds geweldsmisdrijven (Wsg), slachtoffers van het
geweld in WOII hebben recht op compensatie op grond van de Wet uitkeringen
vervolgingsslachtoffer 1940 – 1945 (Wuv).
- Bij de uitvoering van de Wsg en de Wuv ontstaan gemakkelijk bewijsproblemen.
o Bijvoorbeeld als er getuigen ontbreken, slachtoffers geen aangifte willen
doen bij de politie, als het navertellen van de gebeurtenis traumatisch is,
de oorzaak van het lichamelijk/geestelijk letsel lastig te achterhalen is, et
cetera.
o Harde bewijsregels met een geobjectiveerde feitenvaststelling en
nakoming van een solidariteitsplicht ten opzichte van slachtoffers, zijn
twee lastig te verenigingen uitgangspunten.
o Strikte bewijsregels hebben als nadeel dat weinig daadwerkelijke
slachtoffers van geweld een compensatie zullen ontvangen.
o Zachte bewijsregels hebben als risico dat meer aanvragers een
compensatie ontvangen, terwijl zij daar op grond van de feiten eigenlijk
geen recht op hebben.
2: Bewijsrecht als rechtspolitiek middel.
- Rechtspolitiek is een onderdeel van de wetenschap dat zich bezighoudt met de
wisselwerking tussen recht en politiek. Het bestudeert hoe juridische normen en
regels tot stand komen, hoe ze worden toegepast en hoe ze invloed hebben op
de samenleving en het politieke proces.
- Een rechtspolitieke keuze houdt in dat er specifieke beslissingen worden
genomen binnen het juridische en politieke kader die invloed hebben op de
rechtsvorming of de toepassing van recht. Dit kan bijvoorbeeld betrekking
hebben op de invoering van nieuwe wetten, het wijzigen van bestaande
wetgeving, of de manier waarop juridische systemen omgaan met bepaalde
sociale kwesties.
,- Het bewijsrecht geeft regels aan de hand waarvan de rechter (of het bestuur) tot
een feitenvaststelling komt.
- De bewijsmaatstaf geeft aan hoeveel zekerheid ten aanzien van de feiten nodig
is om aan die feiten een bepaald rechtsgevolg te verbinden.
o De gekozen bewijsmaatstaf kan variëren. Als de rechtsgevolgen voor
burgers ingrijpend zijn – bijvoorbeeld bij het opleggen van een straf – dan
past daarbij een hoge bewijsmaatstaf, om ervoor te zorgen dat burgers
niet willekeurig een groot nadeel lijden.
o De hoogte bewijsmaatstaf is ‘aantonen – beyond reasonable doubt’
(>90%) en zakt vervolgens naar ‘redelijke mate van zekerheid’ (>75%),
naar ‘aannemelijk’ (>50%), naar ‘het voordeel van de twijfel’ (50%).
o De verlaging van de bewijsmaatstaf bij vergoedingen vanuit de overheid
kan dus een rechtspolitieke keuze zijn. Hoe lager de lat wordt gelegd, hoe
eerder een bepaalde partij een aanspraak kan verzilveren. De wetgever
heeft met de bewijsmaatstaf dus een eerste middel in handen om
slachtofferbescherming te realiseren.
- De bewijslastverdeling bepaalt welke partij de taak heeft om feiten te bewijzen.
o Als hoofdregel geldt dat de partij die een verandering in het recht beoogt,
de feiten dient te bewijzen aan de hand waarvan het gewenste
rechtsgevolg intreedt.
o De wetgever of rechter kan de bewijslast ook omkeren, of verlichten door
middel van een vermoeden. Als dat wordt gedaan, wordt de positie van
het slachtoffer/de benadeelde versterkt. Daar kunnen rechtspolitieke
argumenten voor zijn, bijvoorbeeld het belang van
slachtofferbescherming.
o Een voorbeeld van omgekeerde bewijslast is de aansprakelijkheid van
gemotoriseerd verkeer voor aangereden voetgangers en fietsers. Als
vaststaat dat een motorrijtuig bij het ongeval betrokken is, dan is de
aansprakelijkheid in beginsel gegeven. Door de omgekeerde bewijslast,
moet de bestuurder overmacht aannemelijk maken om niet aansprakelijk
te zijn. Door zo’n vermoeden te gebruiken, doorloopt het slachtoffer een
eenvoudige en snelle procedure. Daarnaast moet het
normconformgedrag bevorderen. De grote aansprakelijkheidsrisco’s van
voor bestuurders van motorrijtuigen moeten bewerkstellingen dat zij de
grootst mogelijke zorgvuldigheid in het verkeer in acht nemen.
- Bij een vermoeden hoeft de partij met de bewijslast de rechtsfeiten niet direct te
bewijzen, maar volstaat het om bepaalde ‘hulpfeiten’ te bewijzen.
o Bijvoorbeeld ‘meestal is het zo dat als A zich voordoet, er ook sprake is
van B’. Op die manier kan een vermoeden de bewijslevering in juridische
procedures vergemakkelijken.
o Vermoedens kunnen ook gehanteerd worden als rechtspolitieke keuze,
bijvoorbeeld om bepaalde ‘zwakkere’ rechtssubjecten een gunstige
bewijspositie toe te kennen.
- Bewijsproblemen, vooral de lastige vaststelling van daderschap en causaliteit,
kunnen een reden zijn om een solidariteitsfonds op te richten.
, o Ook bij een onbekende dader of bij onvoldoende bewijs om daderschap
aan te tonen, kan een solidariteitsfonds ervoor zorgen dat slachtoffers
toch voor een tegemoetkoming in aanmerking komen.
- Het belang van slachtofferbescherming heeft niet alleen uitwerking op het
bewijsrecht, maar ook op algemene eisen aan de procedure. Slachtoffers
hebben behoefte aan een gemakkelijke en inzichtelijke procedure. Te veel
proceslast bij het slachtoffer leggen, zal zorgen voor een minder goede
verwerking van het leed.
- Toch is het ook belangrijk om de vergoedingssystemen niet te ruimhartig te
maken. Dit kan leiden tot ‘inflatie van het slachtofferschap’: als iedereen als
slachtoffer wordt erkend, is niemand meer slachtoffer.
o Inflatie van het slachtofferschap kan ertoe leiden dat werkelijke
slachtoffers niet de benodigde juridische, beleidsmatige en
maatschappelijke aandacht krijgen.
3: Schadevergoeding voor slachtoffers van geweldsmisdrijven.
3.1: De wettelijke regeling en de rechtspolitieke keuze van de wetgever.
- Het Schadefonds Geweldsmisdrijven verstrekt op basis van de Wsg uitkeringen
aan personen die het slachtoffer zijn geworden van ernstige geweldsmisdrijven,
en als gevolg daarvan ernstig lichamelijk en/of geestelijk letsel hebben.
- De wet is gebaseerd op de overweging dat ‘er in bepaalde schrijnende gevallen
reden is van overheidswege een uitkering te doen om in de geleden schade
tegemoet te komen’.
o Zowel materiële als immateriële schade komt voor vergoeding in
aanmerking.
o Je komt niet in aanmerking voor een uitkering, als je de geleden schade
gemakkelijk zelf kan dragen of wanneer de schade al via een andere weg
vergoed wordt.
o Het uitgangspunt is dat de uitkeringen tot doel hebben om de financiële
gevolgen van het misdrijf te verzachten.
- In de Wsg zijn voorwaarden opgenomen, waaraan voldaan moet worden voordat
het schadefonds een uitkering doet. De wet geeft geen bewijsrechtelijke
bepalingen: er is niets opgenomen over de bewijsmaatstaf, bewijslastverdeling
en vermoedens.
o In de parlementaire geschiedenis wordt de bewijskwestie wel indirect
besproken. Er zijn in de wet en de wetsgeschiedenis wel aanwijzingen dat
de wetgever heeft gestreefd naar een zo veel mogelijk geobjectiveerde
feitenvaststelling (bijvoorbeeld doordat een aangifte/strafrechtelijk
vonnis niet verplicht is, maar wel sterk gewenst en doordat het
schadefonds de mogelijkheid heeft om inlichtingen op te vragen bij
instanties en deskundigen, om de door de aanvrager verstrekte gegevens
aan te vullen en te controleren). De wetgever heeft het bewijsrecht niet
ingezet als een instrument voor nadere rechtspolitieke keuzes.
