Samenvatting basisboek
‘Psychologie van de adolescentie’
Vijfentwintigste druk, 2019
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Inleiding ....................................................................................................................................... 5
1.1 Adolescentie: een eerste typering .......................................................................................................... 5
1.2 Puberteit en adolescentie ....................................................................................................................... 5
1.3 Een moeilijke leeftijd?............................................................................................................................. 5
1.4 Een ontwikkelingspsychologisch uitgangspunt ...................................................................................... 6
1.5 Adolescentie als periode van transities (veranderingen) ........................................................................ 7
Hoofdstuk 2: Theorieën over de adolescentie ................................................................................................... 8
2.1 Inleiding .......................................................................................................................................................... 8
2.2 De rol van theorieën over de ontwikkeling ..................................................................................................... 8
2.3 Drie typen van theorieën over adolescentie ................................................................................................... 9
2.4 Contextuele theorieën .......................................................................................................................... 10
2.5 Toegepaste ontwikkelingspsychologie en positieve ontwikkeling van jongeren .......................................... 10
Hoofdstuk 3: Lichamelijke ontwikkeling en rijping .......................................................................................... 11
3.1 Inleiding ................................................................................................................................................ 11
3.2 De lichamelijke veranderingen tijdens de adolescentie ........................................................................ 11
3.3 Rijping en lichamelijke ontwikkeling en het functioneren van adolescenten ....................................... 12
3.4 Verklaringen voor de invloed van de lichamelijke ontwikkeling op het functioneren .......................... 13
3.5 Besluit ................................................................................................................................................... 13
Hoofdstuk 4: Hersenontwikkeling ................................................................................................................... 14
4.1 Inleiding ................................................................................................................................................ 14
4.2 Hersenontwikkeling .............................................................................................................................. 14
4.3 Puberteit ............................................................................................................................................... 14
4.4 Hersenontwikkeling en gedrag ............................................................................................................. 14
4.5 Executieve functies ............................................................................................................................... 15
4.6 Risico’s en beloningen .......................................................................................................................... 15
4.7 Gezichten en emoties ........................................................................................................................... 15
, 4.8 Sociale interacties................................................................................................................................. 16
4.9 Besluit ................................................................................................................................................... 16
Hoofdstuk 5: Cognitieve ontwikkeling ............................................................................................................. 17
5.1 Inleiding ................................................................................................................................................ 17
5.2 Benaderingen van cognitieve ontwikkeling .......................................................................................... 17
5.3 De Piagetaanse benadering ................................................................................................................. 17
5.4 De informatieverwerkingsbenadering .................................................................................................. 18
5.5 De psychometrische benadering .......................................................................................................... 19
Hoofdstuk 6: Emotionele ontwikkeling ........................................................................................................... 20
6.1 Functionalistisch perspectief op emoties .............................................................................................. 20
6.2 De ontwikkeling van emotionele competentie ..................................................................................... 20
6.3 Emoties in de adolescentie ................................................................................................................... 21
6.4 Schaamte .............................................................................................................................................. 22
6.5 Emotieregulatie en probleemgedrag in de adolescentie ...................................................................... 22
Hoofdstuk 7: Ontwikkeling van het zelf en de identiteit .................................................................................. 23
7.1 Inleiding ................................................................................................................................................ 23
7.2 Zelfpsychologie ..................................................................................................................................... 23
7.3 Ontwikkeling van het zelf ..................................................................................................................... 23
7.4 De ego-ontwikkelingstheorie van Loevinger ........................................................................................ 24
7.5 De identiteitstheorie van Erikson.......................................................................................................... 24
7.6 Ontwikkeling van identiteitsvorming ................................................................................................... 25
Hoofdstuk 8: Autonomie-ontwikkeling ........................................................................................................... 26
8.1 Het paraplubegrip autonomie: onafhankelijkheid vs vrijwillig functioneren........................................ 26
8.2 Ontwikkeling van autonomie ............................................................................................................... 27
8.3 Autonomie als bron van welbevinden en basis voor latere ontwikkeling ............................................. 27
8.4 Contexten die bijdragen tot de ontwikkeling van autonomie, of die ontwikkeling juist hinderen ....... 27
Hoofdstuk 9: Morele ontwikkeling .................................................................................................................. 29
9.1 Morele ontwikkeling ............................................................................................................................. 29
9.2 Morele oordelen en andere oordelen ................................................................................................... 29
9.3 De biologische basis van het vermogen tot moreel oordelen ............................................................... 29
9.4 Morele ontwikkeling en de ontwikkeling van moreel affect................................................................. 29
9.5 Morele ontwikkeling en morele internalisatie ...................................................................................... 29
9.6 De ontwikkeling van moreel redeneren ................................................................................................ 29
9.7 Moraliteit en sekse ............................................................................................................................... 31
9.8 Moraliteit en cultuur ............................................................................................................................ 31
9.9 Moreel gedrag: relaties met oordelen, affect en identiteit .................................................................. 31
2
,Hoofdstuk 10: Psychosociale ontwikkeling: de rol van het gezin ..................................................................... 32
10.1 Gezinnen met adolescenten ................................................................................................................. 32
10.2 Opvoeding in de adolescentie............................................................................................................... 32
10.3 Opvoeder-kindrelatie: gehechtheid en conflicten................................................................................. 32
10.4 Het gezin als systeem van relaties ........................................................................................................ 33
10.5 Gezin en maatschappij ......................................................................................................................... 34
10.6 Gezinnen van allochtone afkomst ........................................................................................................ 34
Hoofdstuk 11: Psychosociale ontwikkeling: de invloed van leeftijdsgenoten ................................................... 35
11.1 Vriendschappen van adolescenten: kenmerken, dynamiek, effecten en invloeden ............................. 35
11.2 Vriendengroepen: kenmerken en invloeden ......................................................................................... 36
11.3 Groepen op school: sociale status, sociale verwerping en pesten ........................................................ 36
11.4 Ouder-adolescentrelaties ..................................................................................................................... 37
Hoofdstuk 12: Psychoseksuele ontwikkeling ................................................................................................... 38
12.1 Inleiding ................................................................................................................................................ 38
12.2 Ontwikkelingen in het denken over seksuele ontwikkeling .................................................................. 38
12.3 Genderidentiteit en genderrol .............................................................................................................. 38
12.4 Soloseks ................................................................................................................................................ 38
12.5 Relatievorming ..................................................................................................................................... 38
12.6 Seksuele contacten met anderen.......................................................................................................... 39
12.7 Opvattingen over seksualiteit............................................................................................................... 39
12.8 Seksuele oriëntatie ............................................................................................................................... 39
12.9 Problemen tijdens de seksuele ontwikkeling ........................................................................................ 39
12.10 Seksuele opvoeding en vorming ........................................................................................................... 40
Hoofdstuk 13: Internaliserende problematiek ................................................................................................. 41
13.1 Normale ontwikkeling angst, verdriet en lichamelijke klachten........................................................... 41
13.2 Problemen of stoornissen in de levensloop .......................................................................................... 41
13.3 Angststoornissen .................................................................................................................................. 42
13.4 Stemmingsstoornissen.......................................................................................................................... 43
13.5 Eetstoornissen ...................................................................................................................................... 43
Hoofdstuk 14: Crimineel gedrag en externaliserende stoornissen ................................................................... 44
14.1 ‘Normale’ jeugdcriminalitiet................................................................................................................. 44
14.2 Wordt jeugdcriminaliteit een groter probleem?................................................................................... 44
14.3 Deviante ontwikkelingstrajecten .......................................................................................................... 44
14.4 Afnemende criminaliteit na de adolescentie ........................................................................................ 45
14.5 Factoren die het stoppen met crimineel gedrag bevorderen ............................................................... 45
14.6 Meisjescriminaliteit .............................................................................................................................. 45
14.7 Seksuele delicten .................................................................................................................................. 45
3
, 14.8 Externaliserende stoornissen ................................................................................................................ 46
14.9 Risico’s .................................................................................................................................................. 46
14.10 Alcohol-, tabak- en drugsgebruik in de adolescentie ............................................................................ 47
Hoofdstuk 15: Hulpverlening aan adolescenten .............................................................................................. 48
15.1 Inleiding ................................................................................................................................................ 48
15.2 Ontwikkelingstaken en problemen van jongeren ................................................................................. 48
15.3 Waar zoeken jongeren hulp?................................................................................................................ 48
15.4 Hulp in verschillende soorten en maten ............................................................................................... 48
15.5 Wat vinden jongeren belangrijk als ze hulp krijgen? ............................................................................ 48
15.6 Wat werkt? ........................................................................................................................................... 48
15.7 De basis: werkrelatie en motivatie ....................................................................................................... 49
15.8 Informatie verzamelen en analyseren en doelen stellen ...................................................................... 49
15.9 Programma’s voor jongeren met externaliserende problemen............................................................ 50
15.10 Programma’s voor jongeren met internaliserende problemen ............................................................ 50
15.11 Andere vormen van hulp ...................................................................................................................... 50
4
,Hoofdstuk 1: Inleiding
1.1 Adolescentie: een eerste typering
= periode tussen kinderjaren en volwassenheid (10 – 22j)
§ Verhoogde kwetsbaarheid + spanningen
§ Erikson: ontwikkelen van eigen identiteit
§ Keuzes en verplichtingen à Besef van identiteit = persoon beleeft zichzelf als iemand
met een eigen herkenbare levensstijl, die ondanks allerlei veranderingen, consistent
is en voor de mensen om hem heen als zodanig herkenbaar is
§ Leeftijd geen waterdicht criterium om adolescentieperiode te definiëren, maar wel
vaak enige maatstaf
§ Feit = overgang naar geïnstutionaliseerde volwassenheid duurt langer
(doordat veel jongeren langer studeren en daardoor langer thuis wonen)
® Moffit: discrepantie tussen ‘geacht worden al vroeg zelfstandig te zijn’ en ‘pas
laat echt de middelen hiervoor hebben’ leidt tot probleemgedrag
® Arnett: ‘emerging adulthood’= ‘ontluikende volwassenheid’: jonge twintigers
hebben ruimte om te experimenteren vooraleer belangrijke keuzes te maken en
vinden dit net prettig (eindigt bij de meesten rond 25j)
§ Gezondheidszorg à ‘transitional care’, waarbij ‘jeugd’ = 15 -24 j
§ Toch leeftijdsgrenzen:
o Vroege adolescentie = 10 – 13j
o Middenadolescentie = 14 – 18j
o Late adolescentie = 19 – 22j
1.2 Puberteit en adolescentie
§ Puberteit ~ geslachtsrijp worden
à gevolg van hormonale ontwikkeling = veranderingen in gedrag en stemmingen
à cyclisch proces van hormonale veranderingen en gedragsverandering
§ Meer dan alleen biologisch begin van de adolescentie:
1. hormonale veranderingen beginnen voor lichamelijke verschijnselen
2. psychisch ontwikkelingsproces loopt niet perse synchroon met lich. rijping
3. begin van adolescentie afh van cultuur, vb: overgang naar secundair onderwijs
§ Begrip ‘adolescentie’ erg sociaal en cultureel bepaald
® Westen: identiteit = eigenheid, autonomie
® Andere cult: identiteit = deel uitmaken van een groep/breed vertakte stam/…
1.3 Een moeilijke leeftijd?
§ Adolescentie = ‘Storm and Stress’ à te nuanceren!
® te veel gewicht toegekend aan oppervlakkige uitingen van non-conformisme
zoals bv kleding
® extreem gedrag van kleine groepen jongeren wordt soms gegeneraliseerd
® bij wetensch. onderzoek suggereert men soms een algemene geldigheid voor
problematische ontwikkelingen bij bepaalde jongeren
§ Problematisch gedrag bij jongere normaal of niet?
1) Onderscheid maken tussen eenmalige stemmingen/gedragingen of langdurige
patronen
5
, emerging adulthood à ‘quarter-life crisis’ = meeste onderzoek spreekt dit tegen
(meeste jongeren OK tijdens deze periode)
2) Sommige jongeren wel degelijk ernstige emotionele problemen à (h)erkennen!
3) Onderscheid maken tussen problemen die echt uit adolescentie voortkomen en
problemen die wortels hebben in periode vóór de adolescentie
o Life-course-persistant antisocialen = jongeren zijn altijd al antisociaal geweest
o Adolescence-limited antisocialen = antisoc. gedrag beperkt tot adolescentie
§ Belang van ontwikkelingspsychologische kijk bij problemen in adolescentie:
® Problemen tijdens adolescentie (vb depressieve gevoelens) gaan bij de meeste
jongeren vanzelf over (indien niet = vaak al problematiek vóór adolescentie)
® Adolescentie veroorzaakt niet perse problemen, maar vergroot wel vaak
bestaande problemen uit
® Emotionele onrust/probleemgedrag is bijna nooit direct/logisch gevolg van
veranderingen tijdens adolescentie
1.4 Een ontwikkelingspsychologisch uitgangspunt
§ Ontwikkelingspsychologisch onderzoek à intra- en interindividuele veranderingen
§ Ontwikkelingsproces = wisselwerking tussen aanleg en omgevingsfactoren
1.4.1 Adolescentie: specifieke ontwikkelingstaken
• intra-invidivuele veranderingen verlopen in stadia/fasen
• 3 taken in fase ‘adolescentie’:
1. Eigen identiteit vormen + autonomie
2. Omgaan met innerlijke conflicten
3. Ontwikkelen v/e bepaald niveau van cogn. functioneren (bv moraliteit)
• kanttekening: niet iedereen van dezelfde leeftijd zit in dezelfde fase
• 7 ontwikkelingstaken in adolescentie: participeren in onderwijs/werk, omgaan met
autoriteit, vormgeven aan intimiteit en seksualiteit, …
1.4.2 Continue en discontinue momenten
• Continuïteit:
® vorm van gedrag is verschillend per leeftijd, maar komt wel van dezelfde
psychologische mechanismen, vb: hechte relaties
® voorspelbaar patroon tussen gebeurtenissen uit eerdere en latere fasen
• Discontinuïteit:
® koerswijzigingen ondersteund door protectieve factoren
vb: sociale ondersteuning (gezin, school), positief zelfbeeld, …
~ veerkracht waarmee jongeren zich herstellen van ongunstige ervaringen
• Levenslooptraject: hierin wordt nagegaan welke samenhang er is tussen
opeenvolgende gebeurtenissen in een mensenleven
1.4.3 Ontwikkelingspsychopathologie: het samenspel tussen individu en omgeving
• = onderzoek naar condities waaronder stoornissen in de ontwikkeling optreden/in
stand blijven/verdwijnen, en naar de individuele verschillen in aanpassing die
daarbij voorkomen
vb: situaties met verhoogd risico (risicofactoren vs protectieve factoren)
6
‘Psychologie van de adolescentie’
Vijfentwintigste druk, 2019
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Inleiding ....................................................................................................................................... 5
1.1 Adolescentie: een eerste typering .......................................................................................................... 5
1.2 Puberteit en adolescentie ....................................................................................................................... 5
1.3 Een moeilijke leeftijd?............................................................................................................................. 5
1.4 Een ontwikkelingspsychologisch uitgangspunt ...................................................................................... 6
1.5 Adolescentie als periode van transities (veranderingen) ........................................................................ 7
Hoofdstuk 2: Theorieën over de adolescentie ................................................................................................... 8
2.1 Inleiding .......................................................................................................................................................... 8
2.2 De rol van theorieën over de ontwikkeling ..................................................................................................... 8
2.3 Drie typen van theorieën over adolescentie ................................................................................................... 9
2.4 Contextuele theorieën .......................................................................................................................... 10
2.5 Toegepaste ontwikkelingspsychologie en positieve ontwikkeling van jongeren .......................................... 10
Hoofdstuk 3: Lichamelijke ontwikkeling en rijping .......................................................................................... 11
3.1 Inleiding ................................................................................................................................................ 11
3.2 De lichamelijke veranderingen tijdens de adolescentie ........................................................................ 11
3.3 Rijping en lichamelijke ontwikkeling en het functioneren van adolescenten ....................................... 12
3.4 Verklaringen voor de invloed van de lichamelijke ontwikkeling op het functioneren .......................... 13
3.5 Besluit ................................................................................................................................................... 13
Hoofdstuk 4: Hersenontwikkeling ................................................................................................................... 14
4.1 Inleiding ................................................................................................................................................ 14
4.2 Hersenontwikkeling .............................................................................................................................. 14
4.3 Puberteit ............................................................................................................................................... 14
4.4 Hersenontwikkeling en gedrag ............................................................................................................. 14
4.5 Executieve functies ............................................................................................................................... 15
4.6 Risico’s en beloningen .......................................................................................................................... 15
4.7 Gezichten en emoties ........................................................................................................................... 15
, 4.8 Sociale interacties................................................................................................................................. 16
4.9 Besluit ................................................................................................................................................... 16
Hoofdstuk 5: Cognitieve ontwikkeling ............................................................................................................. 17
5.1 Inleiding ................................................................................................................................................ 17
5.2 Benaderingen van cognitieve ontwikkeling .......................................................................................... 17
5.3 De Piagetaanse benadering ................................................................................................................. 17
5.4 De informatieverwerkingsbenadering .................................................................................................. 18
5.5 De psychometrische benadering .......................................................................................................... 19
Hoofdstuk 6: Emotionele ontwikkeling ........................................................................................................... 20
6.1 Functionalistisch perspectief op emoties .............................................................................................. 20
6.2 De ontwikkeling van emotionele competentie ..................................................................................... 20
6.3 Emoties in de adolescentie ................................................................................................................... 21
6.4 Schaamte .............................................................................................................................................. 22
6.5 Emotieregulatie en probleemgedrag in de adolescentie ...................................................................... 22
Hoofdstuk 7: Ontwikkeling van het zelf en de identiteit .................................................................................. 23
7.1 Inleiding ................................................................................................................................................ 23
7.2 Zelfpsychologie ..................................................................................................................................... 23
7.3 Ontwikkeling van het zelf ..................................................................................................................... 23
7.4 De ego-ontwikkelingstheorie van Loevinger ........................................................................................ 24
7.5 De identiteitstheorie van Erikson.......................................................................................................... 24
7.6 Ontwikkeling van identiteitsvorming ................................................................................................... 25
Hoofdstuk 8: Autonomie-ontwikkeling ........................................................................................................... 26
8.1 Het paraplubegrip autonomie: onafhankelijkheid vs vrijwillig functioneren........................................ 26
8.2 Ontwikkeling van autonomie ............................................................................................................... 27
8.3 Autonomie als bron van welbevinden en basis voor latere ontwikkeling ............................................. 27
8.4 Contexten die bijdragen tot de ontwikkeling van autonomie, of die ontwikkeling juist hinderen ....... 27
Hoofdstuk 9: Morele ontwikkeling .................................................................................................................. 29
9.1 Morele ontwikkeling ............................................................................................................................. 29
9.2 Morele oordelen en andere oordelen ................................................................................................... 29
9.3 De biologische basis van het vermogen tot moreel oordelen ............................................................... 29
9.4 Morele ontwikkeling en de ontwikkeling van moreel affect................................................................. 29
9.5 Morele ontwikkeling en morele internalisatie ...................................................................................... 29
9.6 De ontwikkeling van moreel redeneren ................................................................................................ 29
9.7 Moraliteit en sekse ............................................................................................................................... 31
9.8 Moraliteit en cultuur ............................................................................................................................ 31
9.9 Moreel gedrag: relaties met oordelen, affect en identiteit .................................................................. 31
2
,Hoofdstuk 10: Psychosociale ontwikkeling: de rol van het gezin ..................................................................... 32
10.1 Gezinnen met adolescenten ................................................................................................................. 32
10.2 Opvoeding in de adolescentie............................................................................................................... 32
10.3 Opvoeder-kindrelatie: gehechtheid en conflicten................................................................................. 32
10.4 Het gezin als systeem van relaties ........................................................................................................ 33
10.5 Gezin en maatschappij ......................................................................................................................... 34
10.6 Gezinnen van allochtone afkomst ........................................................................................................ 34
Hoofdstuk 11: Psychosociale ontwikkeling: de invloed van leeftijdsgenoten ................................................... 35
11.1 Vriendschappen van adolescenten: kenmerken, dynamiek, effecten en invloeden ............................. 35
11.2 Vriendengroepen: kenmerken en invloeden ......................................................................................... 36
11.3 Groepen op school: sociale status, sociale verwerping en pesten ........................................................ 36
11.4 Ouder-adolescentrelaties ..................................................................................................................... 37
Hoofdstuk 12: Psychoseksuele ontwikkeling ................................................................................................... 38
12.1 Inleiding ................................................................................................................................................ 38
12.2 Ontwikkelingen in het denken over seksuele ontwikkeling .................................................................. 38
12.3 Genderidentiteit en genderrol .............................................................................................................. 38
12.4 Soloseks ................................................................................................................................................ 38
12.5 Relatievorming ..................................................................................................................................... 38
12.6 Seksuele contacten met anderen.......................................................................................................... 39
12.7 Opvattingen over seksualiteit............................................................................................................... 39
12.8 Seksuele oriëntatie ............................................................................................................................... 39
12.9 Problemen tijdens de seksuele ontwikkeling ........................................................................................ 39
12.10 Seksuele opvoeding en vorming ........................................................................................................... 40
Hoofdstuk 13: Internaliserende problematiek ................................................................................................. 41
13.1 Normale ontwikkeling angst, verdriet en lichamelijke klachten........................................................... 41
13.2 Problemen of stoornissen in de levensloop .......................................................................................... 41
13.3 Angststoornissen .................................................................................................................................. 42
13.4 Stemmingsstoornissen.......................................................................................................................... 43
13.5 Eetstoornissen ...................................................................................................................................... 43
Hoofdstuk 14: Crimineel gedrag en externaliserende stoornissen ................................................................... 44
14.1 ‘Normale’ jeugdcriminalitiet................................................................................................................. 44
14.2 Wordt jeugdcriminaliteit een groter probleem?................................................................................... 44
14.3 Deviante ontwikkelingstrajecten .......................................................................................................... 44
14.4 Afnemende criminaliteit na de adolescentie ........................................................................................ 45
14.5 Factoren die het stoppen met crimineel gedrag bevorderen ............................................................... 45
14.6 Meisjescriminaliteit .............................................................................................................................. 45
14.7 Seksuele delicten .................................................................................................................................. 45
3
, 14.8 Externaliserende stoornissen ................................................................................................................ 46
14.9 Risico’s .................................................................................................................................................. 46
14.10 Alcohol-, tabak- en drugsgebruik in de adolescentie ............................................................................ 47
Hoofdstuk 15: Hulpverlening aan adolescenten .............................................................................................. 48
15.1 Inleiding ................................................................................................................................................ 48
15.2 Ontwikkelingstaken en problemen van jongeren ................................................................................. 48
15.3 Waar zoeken jongeren hulp?................................................................................................................ 48
15.4 Hulp in verschillende soorten en maten ............................................................................................... 48
15.5 Wat vinden jongeren belangrijk als ze hulp krijgen? ............................................................................ 48
15.6 Wat werkt? ........................................................................................................................................... 48
15.7 De basis: werkrelatie en motivatie ....................................................................................................... 49
15.8 Informatie verzamelen en analyseren en doelen stellen ...................................................................... 49
15.9 Programma’s voor jongeren met externaliserende problemen............................................................ 50
15.10 Programma’s voor jongeren met internaliserende problemen ............................................................ 50
15.11 Andere vormen van hulp ...................................................................................................................... 50
4
,Hoofdstuk 1: Inleiding
1.1 Adolescentie: een eerste typering
= periode tussen kinderjaren en volwassenheid (10 – 22j)
§ Verhoogde kwetsbaarheid + spanningen
§ Erikson: ontwikkelen van eigen identiteit
§ Keuzes en verplichtingen à Besef van identiteit = persoon beleeft zichzelf als iemand
met een eigen herkenbare levensstijl, die ondanks allerlei veranderingen, consistent
is en voor de mensen om hem heen als zodanig herkenbaar is
§ Leeftijd geen waterdicht criterium om adolescentieperiode te definiëren, maar wel
vaak enige maatstaf
§ Feit = overgang naar geïnstutionaliseerde volwassenheid duurt langer
(doordat veel jongeren langer studeren en daardoor langer thuis wonen)
® Moffit: discrepantie tussen ‘geacht worden al vroeg zelfstandig te zijn’ en ‘pas
laat echt de middelen hiervoor hebben’ leidt tot probleemgedrag
® Arnett: ‘emerging adulthood’= ‘ontluikende volwassenheid’: jonge twintigers
hebben ruimte om te experimenteren vooraleer belangrijke keuzes te maken en
vinden dit net prettig (eindigt bij de meesten rond 25j)
§ Gezondheidszorg à ‘transitional care’, waarbij ‘jeugd’ = 15 -24 j
§ Toch leeftijdsgrenzen:
o Vroege adolescentie = 10 – 13j
o Middenadolescentie = 14 – 18j
o Late adolescentie = 19 – 22j
1.2 Puberteit en adolescentie
§ Puberteit ~ geslachtsrijp worden
à gevolg van hormonale ontwikkeling = veranderingen in gedrag en stemmingen
à cyclisch proces van hormonale veranderingen en gedragsverandering
§ Meer dan alleen biologisch begin van de adolescentie:
1. hormonale veranderingen beginnen voor lichamelijke verschijnselen
2. psychisch ontwikkelingsproces loopt niet perse synchroon met lich. rijping
3. begin van adolescentie afh van cultuur, vb: overgang naar secundair onderwijs
§ Begrip ‘adolescentie’ erg sociaal en cultureel bepaald
® Westen: identiteit = eigenheid, autonomie
® Andere cult: identiteit = deel uitmaken van een groep/breed vertakte stam/…
1.3 Een moeilijke leeftijd?
§ Adolescentie = ‘Storm and Stress’ à te nuanceren!
® te veel gewicht toegekend aan oppervlakkige uitingen van non-conformisme
zoals bv kleding
® extreem gedrag van kleine groepen jongeren wordt soms gegeneraliseerd
® bij wetensch. onderzoek suggereert men soms een algemene geldigheid voor
problematische ontwikkelingen bij bepaalde jongeren
§ Problematisch gedrag bij jongere normaal of niet?
1) Onderscheid maken tussen eenmalige stemmingen/gedragingen of langdurige
patronen
5
, emerging adulthood à ‘quarter-life crisis’ = meeste onderzoek spreekt dit tegen
(meeste jongeren OK tijdens deze periode)
2) Sommige jongeren wel degelijk ernstige emotionele problemen à (h)erkennen!
3) Onderscheid maken tussen problemen die echt uit adolescentie voortkomen en
problemen die wortels hebben in periode vóór de adolescentie
o Life-course-persistant antisocialen = jongeren zijn altijd al antisociaal geweest
o Adolescence-limited antisocialen = antisoc. gedrag beperkt tot adolescentie
§ Belang van ontwikkelingspsychologische kijk bij problemen in adolescentie:
® Problemen tijdens adolescentie (vb depressieve gevoelens) gaan bij de meeste
jongeren vanzelf over (indien niet = vaak al problematiek vóór adolescentie)
® Adolescentie veroorzaakt niet perse problemen, maar vergroot wel vaak
bestaande problemen uit
® Emotionele onrust/probleemgedrag is bijna nooit direct/logisch gevolg van
veranderingen tijdens adolescentie
1.4 Een ontwikkelingspsychologisch uitgangspunt
§ Ontwikkelingspsychologisch onderzoek à intra- en interindividuele veranderingen
§ Ontwikkelingsproces = wisselwerking tussen aanleg en omgevingsfactoren
1.4.1 Adolescentie: specifieke ontwikkelingstaken
• intra-invidivuele veranderingen verlopen in stadia/fasen
• 3 taken in fase ‘adolescentie’:
1. Eigen identiteit vormen + autonomie
2. Omgaan met innerlijke conflicten
3. Ontwikkelen v/e bepaald niveau van cogn. functioneren (bv moraliteit)
• kanttekening: niet iedereen van dezelfde leeftijd zit in dezelfde fase
• 7 ontwikkelingstaken in adolescentie: participeren in onderwijs/werk, omgaan met
autoriteit, vormgeven aan intimiteit en seksualiteit, …
1.4.2 Continue en discontinue momenten
• Continuïteit:
® vorm van gedrag is verschillend per leeftijd, maar komt wel van dezelfde
psychologische mechanismen, vb: hechte relaties
® voorspelbaar patroon tussen gebeurtenissen uit eerdere en latere fasen
• Discontinuïteit:
® koerswijzigingen ondersteund door protectieve factoren
vb: sociale ondersteuning (gezin, school), positief zelfbeeld, …
~ veerkracht waarmee jongeren zich herstellen van ongunstige ervaringen
• Levenslooptraject: hierin wordt nagegaan welke samenhang er is tussen
opeenvolgende gebeurtenissen in een mensenleven
1.4.3 Ontwikkelingspsychopathologie: het samenspel tussen individu en omgeving
• = onderzoek naar condities waaronder stoornissen in de ontwikkeling optreden/in
stand blijven/verdwijnen, en naar de individuele verschillen in aanpassing die
daarbij voorkomen
vb: situaties met verhoogd risico (risicofactoren vs protectieve factoren)
6
