Belangrijkste uit HB Geschiedenis van de Nederlanden
(p.269 – 310):
Belangrijke data:
1780 – 1787: Patriottenbeweging
1789 – 1790: Brabantse Omwenteling
1789 – 1791: Luikse Revolutie
1795: Bataafse Omwenteling
1806: koninkrijk Holland onder Lodewijk Napoleon
1810: Holland bij keizerrijk Napoleon
Het Noorden (1780 – 1813):
De Patriottentijd:
Tegen de achtergrond v/d Verlichting:
- Verlichting predikte geen sociale revolutie
- Streven naar deugd, kennis, geluk leidde in de Republiek tot de overtuiging dat de
samenleving maakbaar is
- Ze gingen streven naar een herstel van het vaderland
Dit steven naar regeneratie leidde bv. tot de Oeconomische Tak (1777) en de Maatschappij
tot Nut van ’t Algemeen (1784)
- Republiek: tweede helft 18de eeuw: economische achteruitgang, verval
- Verlichte vaderlandcultus van 1760/70 -> slaat om in een agressief nationalisme = het
patriottisme (ontstaan politieke opiniepers)
o ENG => vijand buitenland + stadhouder Willem V => vijand binnenland
o Machtspositie stadhouder: mengeling formele bevoegdheden en informele
praktijken -> werd uitgevoerd door een informeel netwerk van vertrouwelingen dat
de hele R omspande
-> had nationaal-samenbindende functie
Doel patriot: netwerk ontregelen
-> terug naar stadhouderloze tijdperk
Dus een patriot:
- Streefden naar regeneratie R
- Internationaal tegen ENG en dus voor FR
- In binnenland tegen stadhouder + aanhang
- Sociale profiel: adel uit landgewesten, stedelijke regenten, burgers/massa volk
Programma v/d patriot:
- Macht (herstel internationale positie R)
- Medezeggenschap (burgers in lokale bestuur)
- Morele herbewapening (terugkeer naar oudvaderlandse deugdzaamheid)
Wachtwoord patriotten: Grondwettige Herstelling
= herstel van alle oude rechten en privileges die in de loop der jaren/eeuwen waren verduisterd en
waardoor gewone burgers hun invloed waren kwijtgeraakt + steden/gewesten aan zelfstandigheid
ingeboet t.o.v. stadhouder
De tegenpartij: orangistisch, reflectief conservatisme
Dus nu een keuze tussen 2 alternatieve ideologische stelsels
In jaren 1780 in Ned. = uitvinding moderne politiek
Burgerwapening -> je moet bereid zijn om je huis, stad, land te verdedigen
, -> oprichten van democratisch ingerichte vrijkorpsen
MAAR niemand wou een sociale revolutie !!
-> slechts een sanering v/h politiek bestel
Uiteindelijk hebben de patriotten slechts een paar lokale acties (lokalisme) uitgevoerd
-> gedroegen zich niet volgens de premissen v/d unitarische (naar eenheid strevende)
Bataven van na 1795
1786: R verkeerde in een burgeroorlog
Effect proces van politisering in R tussen 1780 – 1787
-> revolutie in de politieke cultuur
= ancien régime v/d R de wacht was aangezegd
1787: Oranjerestauratie => Willem V
= pure reactie + gepaard met terreur en plunderingen
= patriottische bestuurders werden afgezet -> Oranjemannen in de plaats
= breuk met ancien régime
Ondergronds bleef patriottisme bestaan (bv. een leesgezelschap was een voortzetting v/patriottische
sociëteiten)
-> ingrijpendere hervormingsprojecten begonnen
Grootste succes patriottenbeweging: ‘fluwelen revolutie’ 1795
Bataafse revolutie:
= 1795: was het spiegelbeeld v/d restauratie v/1787
= opnieuw werden binnenlandse zaken in R door buitenlandse interventies op hun kop gezet
= samenwerking tussen patriottische emigrés die met de FR legers meekwamen en thuisgebleven
patriotten
Patriotten noemden zich Bataven (naar oer-Nederlanders uit Romeinse tijd)
FR speelden spelletje Bataven mee, omdat:
Er was het oprechte streven de idealen v/hun revolutie te exporteren en onderdrukte volkeren de
hand v/broederschap te bieden
In de internationale politiek: Bataafse Republiek = pure satelliet v/FR
1795: Haags Verdrag = formaliseerde de satellietstatus van Nederland
-> verschillende maatregelen v/h nieuwe regime, bv. gelijkstelling v/a alle religieuze gezindten
I.p.v. de gewestelijke staten traden nu Provisionele Representanten
Belangrijkste taak Bataven:
Hervorming staatsbestel
Bataven verdelen in drie richtingen:
1. Unitarissen: voorstander eenheidsstaat
2. Federalisten: die provinciale soevereiniteit in aangepaste vorm wilden handhaven
3. Moderaten: ondersteunen principe eenheidsstaat
Voorstanders eenheidsstaat: wilden één algemene staatsschuld + invoering stelsel v/algemene –
belastingen
1796: ontwerpen nieuwe grondwet = belangrijkste taak v/d Nationale Vergadering
Onvermogen Bataven om op regelmatige wijze een constitutie te produceren -> soort katalysator
voor groep radicale Bataven die (met hulp FR en Bataafse leger) in 1798 staatsgreep pleegden
De nieuwe Staatsregeling = typisch product Nederlandse Verlichting
-> die van 1798, Nederlands eerste grondwet, had een democr. centralistische
toonzetting
-> hoogtepunt van staatsvorming & dieptepunt natievorming
Het nieuwe bewind:
, - Koos voor politiek van exclusivisme en smalle basis
- Taak: revolutie nationaal maken
1801: nieuwe staatsgreep, geïnspireerd door FR
= verandering personeel en herziening van staatsstructuur
Nieuwe Staatsbewind 1801: minder democratisch, minder centralistisch
1800 – 1813: nieuw vaderlands gevoel
-> vooral cult. bepaald en gedragen door nieuw historisch besef
De FR eisten in 1805 een verandering van systeem:
=> macht wordt geconcentreerd in soort president = raadspensionaris
=> functie werd door Napoleon gecreëerd -> moderaat R .J. Schimmelpenninck
=> Bataafse onderwijshervorming 1806 -> belangrijkst (Schoolwet van Van den Ende)
1806: Nederland = monarchie
-> onder Lodewijk Bonaparte
1810: Koninkrijk Holland bij FR keizerrijk door Napoleon
-> doorknippen v/banden met het oude bestel
Dit alles leidde in Ned. tot een intensivering v/h al sinds 1800 zo duidelijk voelbaar nat.-cult.
identiteitsbesef
Het Zuiden (1780 – 1814):
Jozef II of de revolutie van bovenaf:
Oordeel keizer Jozef II over Nederland:
- Land met onoverzichtelijke structuur
- Slecht werkende instellingen
- Trage en onbetrouwbare justitie
- Bemoeizieke kerkelijke hiërarchie
- Etc.
Het beste leek hem: zich van deze verafgelegen en eigenzinnige gebieden te ontdoen
Jozef II:
- Binnenslands ook hervormingsbeleid aangepakt
- Doel: nieuwe bestuurswetenschap, het cameralisme – welvaart en welzijn van volk zullen
kracht v/d staat vormen
- Oostenrijkse Nederlanden moesten bijdragen tot welvaart v/h geheel
1781: burgerlijke tolerantie = protestanten en joden volledige burgerrechten
1784: Jozef II vond het tijd voor radicale hervormingen
-> op vele manieren breken met eeuwenoude praktijk
-> bv. op kerkelijk gebied
Bisschoppen tegen edict dat een volledig burgerlijke huwelijkswetgeving invoerde + de rol v/d kerk te
beperken
Voorjaar 1787: begin zogenaamde Kleine Brabantse Revolutie
Het verzet kreeg vorm in de provinciale staten
-> al snel protesten van alle mogelijke besturen en instellingen
Voor de verdediging v/d belangen deden de Staten v/Brabant een beroep op Brusselse advocaat,
Hendrik van der Noot
-> toonde hoe de rechten v/d natie door de hervormingen werden geschonden & de
‘constructie’ zelf werd aangetast
-> stond vorm van unie met Verenigde Provinciën voor
Meest originele in betoog: beklemtonen v/d constitutionele rechten v/h ‘volk’ (voorgesteld als ouder
en belangrijker dan die v/d vorst)
, Keizer leek bereid de gerechtelijke hervorming + oprichting v/d intendanties in te trekken, maar
kerkelijke hervormingen moesten blijven bestaan
1789: regering verliest greep op gebeuren
Voor de oppositie gold Jozef II als een veroordeelde ketter
Ook leden v/stedelijke burgerij en vrije beroepen -> afgekeerd tegen ‘tirannieke’ optreden v/d
overheid
Groep rond de Brusselse advocaten J.F. Vonck en J.B.C. Verlooy -> vormde in 1789 om tot een
geheim genootschap Pro aris et focis (voor altaar en haard)
-> plande gewapende volksopstand om Oostenrijkers te verjagen
Het Manifest beschuldigde Jozef II dat hij het Belgische volk had getiranniseerd en tot slavernij
gebracht
-> nederlaag Oostenrijkers
Verenigde Nederlandse Staten:
Op uitnodiging v/d Staten v/Brabant kwamen de Staten-Generaal begin 1790 in Brussel bijeen
-> Akte van Unie werd ondertekend
De nieuw opgerichte Verenigde Nederlandse Staten (Etats Belgiques Unis)
-> vormden een confederale republiek
-> Staten-Generaal = hoogste orgaan v/d Unie
In praktijk: regering geleid door minister Van der Noot + staatssecretaris Van Eupen
Vonck + vrienden + andere democraten -> verenigden zich in de Société Patriotique
-> om de aanspraak v/d Staten op de soevereiniteit te betwisten
-> eisten grondige hervormingen v/d Staten + stedelijke middengroepen + plattelandsbevolking stem
in het kapittel te geven
1790: aanslagen en plunderingen
Op Zuid-Vlaamse platteland: boeren in opstand: verkozen de keizer die hun lot wilde verbeteren
1790: akkoord met nieuwe keizer Leopold II: ZN mogen veroverd worden op voorwaarde dat hij de
trad. instellingen zou respecteren
Men ontwikkelde eigen versie v/h nieuwe denken in ‘vaderlandse’ termen
De Brabantse Omwenteling: gevolg v/e compromis waarin vele partijen hun grieven hadden
ingebracht
Belangrijkste gevolg v/het gebeuren: politisering brede lagen v/d bevolking
De tegenstelling klerikaal-antiklerikaal werd meest fundamenteel in nat. pol.
De Luikse Revolutie:
-> we hebben dit niet in de les gezien vgm dus ik ga hier minste aandacht aan schenken:
Vgm na 1790:
Revolutionaire Luikenaren:
- Maakten eind aan de heerschappij v/d prinsbisschop
- Hervormden administratieve en rechterlijke structuur
- Confisqueerden bisschoppelijke bezettingen
- Organiseerden leger & schaften gilden af
De Luikse revolutie is mislukt om dezelfde redenen als de Brabantse: innerlijke tegenstellingen en
gebrek aan buitenlandse steun
Oostenrijks herstel en Franse ‘bevrijding’:
10 december 1790:
(p.269 – 310):
Belangrijke data:
1780 – 1787: Patriottenbeweging
1789 – 1790: Brabantse Omwenteling
1789 – 1791: Luikse Revolutie
1795: Bataafse Omwenteling
1806: koninkrijk Holland onder Lodewijk Napoleon
1810: Holland bij keizerrijk Napoleon
Het Noorden (1780 – 1813):
De Patriottentijd:
Tegen de achtergrond v/d Verlichting:
- Verlichting predikte geen sociale revolutie
- Streven naar deugd, kennis, geluk leidde in de Republiek tot de overtuiging dat de
samenleving maakbaar is
- Ze gingen streven naar een herstel van het vaderland
Dit steven naar regeneratie leidde bv. tot de Oeconomische Tak (1777) en de Maatschappij
tot Nut van ’t Algemeen (1784)
- Republiek: tweede helft 18de eeuw: economische achteruitgang, verval
- Verlichte vaderlandcultus van 1760/70 -> slaat om in een agressief nationalisme = het
patriottisme (ontstaan politieke opiniepers)
o ENG => vijand buitenland + stadhouder Willem V => vijand binnenland
o Machtspositie stadhouder: mengeling formele bevoegdheden en informele
praktijken -> werd uitgevoerd door een informeel netwerk van vertrouwelingen dat
de hele R omspande
-> had nationaal-samenbindende functie
Doel patriot: netwerk ontregelen
-> terug naar stadhouderloze tijdperk
Dus een patriot:
- Streefden naar regeneratie R
- Internationaal tegen ENG en dus voor FR
- In binnenland tegen stadhouder + aanhang
- Sociale profiel: adel uit landgewesten, stedelijke regenten, burgers/massa volk
Programma v/d patriot:
- Macht (herstel internationale positie R)
- Medezeggenschap (burgers in lokale bestuur)
- Morele herbewapening (terugkeer naar oudvaderlandse deugdzaamheid)
Wachtwoord patriotten: Grondwettige Herstelling
= herstel van alle oude rechten en privileges die in de loop der jaren/eeuwen waren verduisterd en
waardoor gewone burgers hun invloed waren kwijtgeraakt + steden/gewesten aan zelfstandigheid
ingeboet t.o.v. stadhouder
De tegenpartij: orangistisch, reflectief conservatisme
Dus nu een keuze tussen 2 alternatieve ideologische stelsels
In jaren 1780 in Ned. = uitvinding moderne politiek
Burgerwapening -> je moet bereid zijn om je huis, stad, land te verdedigen
, -> oprichten van democratisch ingerichte vrijkorpsen
MAAR niemand wou een sociale revolutie !!
-> slechts een sanering v/h politiek bestel
Uiteindelijk hebben de patriotten slechts een paar lokale acties (lokalisme) uitgevoerd
-> gedroegen zich niet volgens de premissen v/d unitarische (naar eenheid strevende)
Bataven van na 1795
1786: R verkeerde in een burgeroorlog
Effect proces van politisering in R tussen 1780 – 1787
-> revolutie in de politieke cultuur
= ancien régime v/d R de wacht was aangezegd
1787: Oranjerestauratie => Willem V
= pure reactie + gepaard met terreur en plunderingen
= patriottische bestuurders werden afgezet -> Oranjemannen in de plaats
= breuk met ancien régime
Ondergronds bleef patriottisme bestaan (bv. een leesgezelschap was een voortzetting v/patriottische
sociëteiten)
-> ingrijpendere hervormingsprojecten begonnen
Grootste succes patriottenbeweging: ‘fluwelen revolutie’ 1795
Bataafse revolutie:
= 1795: was het spiegelbeeld v/d restauratie v/1787
= opnieuw werden binnenlandse zaken in R door buitenlandse interventies op hun kop gezet
= samenwerking tussen patriottische emigrés die met de FR legers meekwamen en thuisgebleven
patriotten
Patriotten noemden zich Bataven (naar oer-Nederlanders uit Romeinse tijd)
FR speelden spelletje Bataven mee, omdat:
Er was het oprechte streven de idealen v/hun revolutie te exporteren en onderdrukte volkeren de
hand v/broederschap te bieden
In de internationale politiek: Bataafse Republiek = pure satelliet v/FR
1795: Haags Verdrag = formaliseerde de satellietstatus van Nederland
-> verschillende maatregelen v/h nieuwe regime, bv. gelijkstelling v/a alle religieuze gezindten
I.p.v. de gewestelijke staten traden nu Provisionele Representanten
Belangrijkste taak Bataven:
Hervorming staatsbestel
Bataven verdelen in drie richtingen:
1. Unitarissen: voorstander eenheidsstaat
2. Federalisten: die provinciale soevereiniteit in aangepaste vorm wilden handhaven
3. Moderaten: ondersteunen principe eenheidsstaat
Voorstanders eenheidsstaat: wilden één algemene staatsschuld + invoering stelsel v/algemene –
belastingen
1796: ontwerpen nieuwe grondwet = belangrijkste taak v/d Nationale Vergadering
Onvermogen Bataven om op regelmatige wijze een constitutie te produceren -> soort katalysator
voor groep radicale Bataven die (met hulp FR en Bataafse leger) in 1798 staatsgreep pleegden
De nieuwe Staatsregeling = typisch product Nederlandse Verlichting
-> die van 1798, Nederlands eerste grondwet, had een democr. centralistische
toonzetting
-> hoogtepunt van staatsvorming & dieptepunt natievorming
Het nieuwe bewind:
, - Koos voor politiek van exclusivisme en smalle basis
- Taak: revolutie nationaal maken
1801: nieuwe staatsgreep, geïnspireerd door FR
= verandering personeel en herziening van staatsstructuur
Nieuwe Staatsbewind 1801: minder democratisch, minder centralistisch
1800 – 1813: nieuw vaderlands gevoel
-> vooral cult. bepaald en gedragen door nieuw historisch besef
De FR eisten in 1805 een verandering van systeem:
=> macht wordt geconcentreerd in soort president = raadspensionaris
=> functie werd door Napoleon gecreëerd -> moderaat R .J. Schimmelpenninck
=> Bataafse onderwijshervorming 1806 -> belangrijkst (Schoolwet van Van den Ende)
1806: Nederland = monarchie
-> onder Lodewijk Bonaparte
1810: Koninkrijk Holland bij FR keizerrijk door Napoleon
-> doorknippen v/banden met het oude bestel
Dit alles leidde in Ned. tot een intensivering v/h al sinds 1800 zo duidelijk voelbaar nat.-cult.
identiteitsbesef
Het Zuiden (1780 – 1814):
Jozef II of de revolutie van bovenaf:
Oordeel keizer Jozef II over Nederland:
- Land met onoverzichtelijke structuur
- Slecht werkende instellingen
- Trage en onbetrouwbare justitie
- Bemoeizieke kerkelijke hiërarchie
- Etc.
Het beste leek hem: zich van deze verafgelegen en eigenzinnige gebieden te ontdoen
Jozef II:
- Binnenslands ook hervormingsbeleid aangepakt
- Doel: nieuwe bestuurswetenschap, het cameralisme – welvaart en welzijn van volk zullen
kracht v/d staat vormen
- Oostenrijkse Nederlanden moesten bijdragen tot welvaart v/h geheel
1781: burgerlijke tolerantie = protestanten en joden volledige burgerrechten
1784: Jozef II vond het tijd voor radicale hervormingen
-> op vele manieren breken met eeuwenoude praktijk
-> bv. op kerkelijk gebied
Bisschoppen tegen edict dat een volledig burgerlijke huwelijkswetgeving invoerde + de rol v/d kerk te
beperken
Voorjaar 1787: begin zogenaamde Kleine Brabantse Revolutie
Het verzet kreeg vorm in de provinciale staten
-> al snel protesten van alle mogelijke besturen en instellingen
Voor de verdediging v/d belangen deden de Staten v/Brabant een beroep op Brusselse advocaat,
Hendrik van der Noot
-> toonde hoe de rechten v/d natie door de hervormingen werden geschonden & de
‘constructie’ zelf werd aangetast
-> stond vorm van unie met Verenigde Provinciën voor
Meest originele in betoog: beklemtonen v/d constitutionele rechten v/h ‘volk’ (voorgesteld als ouder
en belangrijker dan die v/d vorst)
, Keizer leek bereid de gerechtelijke hervorming + oprichting v/d intendanties in te trekken, maar
kerkelijke hervormingen moesten blijven bestaan
1789: regering verliest greep op gebeuren
Voor de oppositie gold Jozef II als een veroordeelde ketter
Ook leden v/stedelijke burgerij en vrije beroepen -> afgekeerd tegen ‘tirannieke’ optreden v/d
overheid
Groep rond de Brusselse advocaten J.F. Vonck en J.B.C. Verlooy -> vormde in 1789 om tot een
geheim genootschap Pro aris et focis (voor altaar en haard)
-> plande gewapende volksopstand om Oostenrijkers te verjagen
Het Manifest beschuldigde Jozef II dat hij het Belgische volk had getiranniseerd en tot slavernij
gebracht
-> nederlaag Oostenrijkers
Verenigde Nederlandse Staten:
Op uitnodiging v/d Staten v/Brabant kwamen de Staten-Generaal begin 1790 in Brussel bijeen
-> Akte van Unie werd ondertekend
De nieuw opgerichte Verenigde Nederlandse Staten (Etats Belgiques Unis)
-> vormden een confederale republiek
-> Staten-Generaal = hoogste orgaan v/d Unie
In praktijk: regering geleid door minister Van der Noot + staatssecretaris Van Eupen
Vonck + vrienden + andere democraten -> verenigden zich in de Société Patriotique
-> om de aanspraak v/d Staten op de soevereiniteit te betwisten
-> eisten grondige hervormingen v/d Staten + stedelijke middengroepen + plattelandsbevolking stem
in het kapittel te geven
1790: aanslagen en plunderingen
Op Zuid-Vlaamse platteland: boeren in opstand: verkozen de keizer die hun lot wilde verbeteren
1790: akkoord met nieuwe keizer Leopold II: ZN mogen veroverd worden op voorwaarde dat hij de
trad. instellingen zou respecteren
Men ontwikkelde eigen versie v/h nieuwe denken in ‘vaderlandse’ termen
De Brabantse Omwenteling: gevolg v/e compromis waarin vele partijen hun grieven hadden
ingebracht
Belangrijkste gevolg v/het gebeuren: politisering brede lagen v/d bevolking
De tegenstelling klerikaal-antiklerikaal werd meest fundamenteel in nat. pol.
De Luikse Revolutie:
-> we hebben dit niet in de les gezien vgm dus ik ga hier minste aandacht aan schenken:
Vgm na 1790:
Revolutionaire Luikenaren:
- Maakten eind aan de heerschappij v/d prinsbisschop
- Hervormden administratieve en rechterlijke structuur
- Confisqueerden bisschoppelijke bezettingen
- Organiseerden leger & schaften gilden af
De Luikse revolutie is mislukt om dezelfde redenen als de Brabantse: innerlijke tegenstellingen en
gebrek aan buitenlandse steun
Oostenrijks herstel en Franse ‘bevrijding’:
10 december 1790:
