LES 1: Gezondheidspsychologie introductie
1. Wat is gezondheid? Gezondheid heeft lichamelijke en geestelijke aspecten
à De manier waarop we kijken naar gezondheid gaat een invloed hebben
over hoe we ons voelen
2. Wat is = Wetenschappelijk onderzoek naar mentale, psychosociale en
gezondheidspsychologie? biologische processen en gedragsmatig functioneren …
• Die een rol spelen bij…
- Het bevorderen en in stand houden van gezondheid
- Het ontstaan van ziekte
- Preventie en behandeling van ziekte
- De verbetering van gezondheidszorg en gezondheidsbeleid
3. Historische perspectieven à Oude Grieken
• Hippocrates: ziekte ontstaat door een onbalans van vier humores
(hoe werd er over tijd gekeken naar (bloed, gele gal, zwarte gal en slijm = humorenleer), wanneer die in
concepten van gezondheid?) balans zijn ben je wel gezond, legde de nadruk op natuurlijke
oorzaken van ziekte (niet bovennatuurlijke krachten)
Oude Grieken • Galenus: bouwde voort op humorenleer maar werkte die verder
uit, ze werden gekoppeld aan temperamenten en stelde bv diëten
op om balans weer te herstellen
-> overheersend temperament als gevolg van overheersende
humor
De humores - Sanguine (bloed): opgewekt, energiek, optimistisch à snel
afgeleid
- Cholerisch (gele gal): sterke wil, vastberaden, zelfzeker, leiding
nemen à snel geïrriteerd en dominant
- Melancholisch (zwarte gal): gevoelig, bedachtzaam,
perfectionistisch à maken zz snel zorgen en zijn pessimistisch
- Flegmatisch (slijm)
à Gezond = alle vier in balans
à Ongezond = één of meerdere van de vier uit balans
à Genezing = humores opnieuw in balans krijgen
• Idee van de oude Grieken zien we vandaag nog terug (bv
homeopathie) want soms geraakt balans uit evenwicht en moeten
homeopathische middelen die weer in balans brengen
• Idee was ook terug te zien in klinische psychiatrie (blijkt toch niet te
kloppen) dat sommige stoornissen de oorzaak waren van stofjes in
hersenen die uit balans waren
,De middeleeuwen • Humores theorie raakt in verval
• Gezondheid wordt nu verbonden met spiritualiteit en religie
• Ziekte = een straf van God à gezondheidsbevordering is nu een
domein van de priesters
• Er kwam een verbod op wetenschappelijk onderzoek (verboden
dissecties te doen) dus er kwam geen medische vooruitgang in
deze periode
à hier idee = alles kwam van religie en God, idee blijft lang staan
NU: nog steeds wel verband tussen religie en gezondheid voor sommigen
(mensen van bepaalde religies vertonen bepaald gezondheidsgedrag)
- Negatief = staat soms in verband met risicogedrag
- Positief = kan stukje welzijn teweegbrengen en kan helpen om met
stressvolle situaties om te gaan
Renaissance & à taboe wetenschappelijk onderzoek verdwijnt dus opkomst anatomisch
wetenschappelijke revoluties onderzoek
(1600) Idee van humores wordt verlaten dus ontstaan dualisme
DUALISME = lichaam en geest aparte entiteiten
• Geest = domein van religie en geestelijke
niet-materieel à niet objectief of zichtbare gedachten/gevoelens,
we kunnen het niet bestuderen
• Lichaam = domein van de arts
materieel à kunnen we bestuderen en spelen een rol bij ziekte en
gezondheid
à mechanisch standpunt = lichaam is een machine, met kleine
mechanieken die op elkaar inwerken en als daarvan iets verstoord
geraakt dan heeft dat gevolgen
à dualisme bepalend geweest voor opkomst biomedisch
ziektemodel
Biomedisch ziektemodel = opvatting dat ziekte en symptomen een achterliggende fysiologische
verklaring hebben en dat genezing mechanistische en rechtlijnig werkt
• Gezondheid = afwezigheid ziekte (deficit model: nadrukt ligt op wat
ontbreekt, niet op de sterke punten)
DUS ziekte wegwerken = gezondheid
EN gezondheid = neutraal
à als we de oorzaak kennen da kunnen we die aanpakken om de
persoon gezond te maken
• Diagnose-recept model: top down benadering waarbij de
professional een probleem diagnosticeert en een oplossing
voorschrijft zonder veel inspraak vd cliënt
• Reductionistisch perspectief: terugbrengen naar neurale,
cellulaire of biomedische processen = rechtlijnig
, • Kritisch zijn over dit model maar hierdoor hebben we de
gezondheidszorg zoals die vandaag is
Beperkingen biomedische Dualistische visie op lichaam en geest = naïef perspectief (lichaam en
ziektemodel geest kunnen nooit apart van elkaar gezien worden, anders zouden we
sommige dingen niet kunnen verklaren)
• Verschillende personen reageren verschillend op dezelfde ziekte
• Geen verklaring voor fenomenen waar duidelijk psychologische
eXecten een rol spelen (o.a. placebo-eXect)
• Rol van de geest speelt een grote rol bij uiting en reactie op ziekte
DUS biomedisch perspectief is een artificieel onderscheid tussen lichaam
en geest
Biopsychosociaal ziektemodel • Aanvulling op biomedisch model
• Verwerpt het dualisme (biologische, sociale en psychische
factoren zijn altijd met elkaar verweven en dragen gezamenlijk bij
aan gezondheid van een persoon)
• Biologische, sociale en psychische factoren bepalen samen of
iemand zich ziek noemt/voelt
• Nadruk op subjectieve beleving !!
• Strength based model: model benadrukt sterke punten,
vaardigheden, hulpbronnen ipv de tekortkomingen à hoe kunnen
sterke punten worden gebruikt om uitdagingen aan te gaan en
doelen te bereiken = empowerment en zelfstandigheid
Wereldgezondheids-organisatie Definitie: gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk, psychisch
(WHO) en sociaal welzijn … het is niet enkel de afwezigheid van ziekte of
invaliditeit
à In deze definitie is het biopsychsociaal model terug te vinden
à Welzijn is dus veel meer dan enkel fysieke volledigheden
Biopsychosociaal = model benadrukt dat invaliditeit afhankelijk is van een interactie tussen
invaliditeitsmodel (WHO) biologische, sociale en psychologische factoren
à Bv een persoon met een fysieke handicap wordt in dit model als minder
beperkt ervaren als die sociaal en mentaal helemaal in orde is
à Invaliditeit is dus een interactie tussen:
- Biologisch (lichamelijke aandoeningen of beperkingen)
- Psychologisch (mentale gezondheid, emoties, cognities)
- Sociaal (maatschappelijke en omgevingsfactoren)
, ICF model door WHO ICF model wordt gebruikt om de impact
van gezondheidsproblemen op het
functioneren van mensen beter te
begrijpen en behandelen
à want gezondheid en functioneren
wordt beïnvloed door: lichamelijk,
mentale en omgevingsfactoren
Positieve gezondheid • Concept van Machteld Huber: kijken hoe mensen op een positieve
manier kunnen functioneren ondanks beperkingen
• Oorsprong bij positieve psychologie (was reactie opdat
psychologie vaak focust op enkel problemen/klachten)
à mensen zijn meer dan hun beperking; uitgaan van wat wel
mogelijk is/wat ze wel kunnen ipv te focussen op deficits
• Gezondheid = vermogen om zelf beslissingen te nemen en om te
gaan met fysieke, emotionele en sociale uitdagingen
• Combinatie feitelijk (zoals fysieke gezondheid) en subjectief
functioneren (geluk en welzijn) over 6 dimensies
Zes dimensies positieve à Gaan bepalen of iemand op een positieve manier kan functioneren en
gezondheid kan omgaan met ziekte
1. Lichaamsfuncties: is persoon in staat normale lichaamsfuncties
(maken samen compleet beeld van uit te voeren?
gezondheid, want gezondheid is 2. Mentaal welbevinden: voelt die zich goed in zijn vel?
kunnen omgaan met uitdagingen) 3. Zingeving: heeft persoon het gevoel dat ze een betekenisvolle
invulling kan geven aan het leven?
4. Kwaliteit van het leven: subjectief tevreden van eigen leven?
5. Meedoen: kunnen ze dingen doen die anderen kunnen?
6. Dagelijks functioneren: hoe moeilijk zijn dagelijkse taken?
Beperkingen biopsychosociaal • Krijgt soms kritiek als ‘black box’ perspectief: niet altijd duidelijk
perspectief wat de doorslag geeft? Biologisch, sociaal of fysieke factoren?
• Kan begrip gezondheid onduidelijk maken: want biomedisch is heel
makkelijk te begrijpen maar hier is het complex wat de doorslag
geeft
• Onduidelijk hoe zwaar verschillende factoren doorwegen
• Behandeling adhv biopsychsociaal model is duur & complex want
veel experten kunnen een rol spelen
• Het is complex en multidimensionale maar vollediger om
gezondheid te bestuderen
1. Wat is gezondheid? Gezondheid heeft lichamelijke en geestelijke aspecten
à De manier waarop we kijken naar gezondheid gaat een invloed hebben
over hoe we ons voelen
2. Wat is = Wetenschappelijk onderzoek naar mentale, psychosociale en
gezondheidspsychologie? biologische processen en gedragsmatig functioneren …
• Die een rol spelen bij…
- Het bevorderen en in stand houden van gezondheid
- Het ontstaan van ziekte
- Preventie en behandeling van ziekte
- De verbetering van gezondheidszorg en gezondheidsbeleid
3. Historische perspectieven à Oude Grieken
• Hippocrates: ziekte ontstaat door een onbalans van vier humores
(hoe werd er over tijd gekeken naar (bloed, gele gal, zwarte gal en slijm = humorenleer), wanneer die in
concepten van gezondheid?) balans zijn ben je wel gezond, legde de nadruk op natuurlijke
oorzaken van ziekte (niet bovennatuurlijke krachten)
Oude Grieken • Galenus: bouwde voort op humorenleer maar werkte die verder
uit, ze werden gekoppeld aan temperamenten en stelde bv diëten
op om balans weer te herstellen
-> overheersend temperament als gevolg van overheersende
humor
De humores - Sanguine (bloed): opgewekt, energiek, optimistisch à snel
afgeleid
- Cholerisch (gele gal): sterke wil, vastberaden, zelfzeker, leiding
nemen à snel geïrriteerd en dominant
- Melancholisch (zwarte gal): gevoelig, bedachtzaam,
perfectionistisch à maken zz snel zorgen en zijn pessimistisch
- Flegmatisch (slijm)
à Gezond = alle vier in balans
à Ongezond = één of meerdere van de vier uit balans
à Genezing = humores opnieuw in balans krijgen
• Idee van de oude Grieken zien we vandaag nog terug (bv
homeopathie) want soms geraakt balans uit evenwicht en moeten
homeopathische middelen die weer in balans brengen
• Idee was ook terug te zien in klinische psychiatrie (blijkt toch niet te
kloppen) dat sommige stoornissen de oorzaak waren van stofjes in
hersenen die uit balans waren
,De middeleeuwen • Humores theorie raakt in verval
• Gezondheid wordt nu verbonden met spiritualiteit en religie
• Ziekte = een straf van God à gezondheidsbevordering is nu een
domein van de priesters
• Er kwam een verbod op wetenschappelijk onderzoek (verboden
dissecties te doen) dus er kwam geen medische vooruitgang in
deze periode
à hier idee = alles kwam van religie en God, idee blijft lang staan
NU: nog steeds wel verband tussen religie en gezondheid voor sommigen
(mensen van bepaalde religies vertonen bepaald gezondheidsgedrag)
- Negatief = staat soms in verband met risicogedrag
- Positief = kan stukje welzijn teweegbrengen en kan helpen om met
stressvolle situaties om te gaan
Renaissance & à taboe wetenschappelijk onderzoek verdwijnt dus opkomst anatomisch
wetenschappelijke revoluties onderzoek
(1600) Idee van humores wordt verlaten dus ontstaan dualisme
DUALISME = lichaam en geest aparte entiteiten
• Geest = domein van religie en geestelijke
niet-materieel à niet objectief of zichtbare gedachten/gevoelens,
we kunnen het niet bestuderen
• Lichaam = domein van de arts
materieel à kunnen we bestuderen en spelen een rol bij ziekte en
gezondheid
à mechanisch standpunt = lichaam is een machine, met kleine
mechanieken die op elkaar inwerken en als daarvan iets verstoord
geraakt dan heeft dat gevolgen
à dualisme bepalend geweest voor opkomst biomedisch
ziektemodel
Biomedisch ziektemodel = opvatting dat ziekte en symptomen een achterliggende fysiologische
verklaring hebben en dat genezing mechanistische en rechtlijnig werkt
• Gezondheid = afwezigheid ziekte (deficit model: nadrukt ligt op wat
ontbreekt, niet op de sterke punten)
DUS ziekte wegwerken = gezondheid
EN gezondheid = neutraal
à als we de oorzaak kennen da kunnen we die aanpakken om de
persoon gezond te maken
• Diagnose-recept model: top down benadering waarbij de
professional een probleem diagnosticeert en een oplossing
voorschrijft zonder veel inspraak vd cliënt
• Reductionistisch perspectief: terugbrengen naar neurale,
cellulaire of biomedische processen = rechtlijnig
, • Kritisch zijn over dit model maar hierdoor hebben we de
gezondheidszorg zoals die vandaag is
Beperkingen biomedische Dualistische visie op lichaam en geest = naïef perspectief (lichaam en
ziektemodel geest kunnen nooit apart van elkaar gezien worden, anders zouden we
sommige dingen niet kunnen verklaren)
• Verschillende personen reageren verschillend op dezelfde ziekte
• Geen verklaring voor fenomenen waar duidelijk psychologische
eXecten een rol spelen (o.a. placebo-eXect)
• Rol van de geest speelt een grote rol bij uiting en reactie op ziekte
DUS biomedisch perspectief is een artificieel onderscheid tussen lichaam
en geest
Biopsychosociaal ziektemodel • Aanvulling op biomedisch model
• Verwerpt het dualisme (biologische, sociale en psychische
factoren zijn altijd met elkaar verweven en dragen gezamenlijk bij
aan gezondheid van een persoon)
• Biologische, sociale en psychische factoren bepalen samen of
iemand zich ziek noemt/voelt
• Nadruk op subjectieve beleving !!
• Strength based model: model benadrukt sterke punten,
vaardigheden, hulpbronnen ipv de tekortkomingen à hoe kunnen
sterke punten worden gebruikt om uitdagingen aan te gaan en
doelen te bereiken = empowerment en zelfstandigheid
Wereldgezondheids-organisatie Definitie: gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk, psychisch
(WHO) en sociaal welzijn … het is niet enkel de afwezigheid van ziekte of
invaliditeit
à In deze definitie is het biopsychsociaal model terug te vinden
à Welzijn is dus veel meer dan enkel fysieke volledigheden
Biopsychosociaal = model benadrukt dat invaliditeit afhankelijk is van een interactie tussen
invaliditeitsmodel (WHO) biologische, sociale en psychologische factoren
à Bv een persoon met een fysieke handicap wordt in dit model als minder
beperkt ervaren als die sociaal en mentaal helemaal in orde is
à Invaliditeit is dus een interactie tussen:
- Biologisch (lichamelijke aandoeningen of beperkingen)
- Psychologisch (mentale gezondheid, emoties, cognities)
- Sociaal (maatschappelijke en omgevingsfactoren)
, ICF model door WHO ICF model wordt gebruikt om de impact
van gezondheidsproblemen op het
functioneren van mensen beter te
begrijpen en behandelen
à want gezondheid en functioneren
wordt beïnvloed door: lichamelijk,
mentale en omgevingsfactoren
Positieve gezondheid • Concept van Machteld Huber: kijken hoe mensen op een positieve
manier kunnen functioneren ondanks beperkingen
• Oorsprong bij positieve psychologie (was reactie opdat
psychologie vaak focust op enkel problemen/klachten)
à mensen zijn meer dan hun beperking; uitgaan van wat wel
mogelijk is/wat ze wel kunnen ipv te focussen op deficits
• Gezondheid = vermogen om zelf beslissingen te nemen en om te
gaan met fysieke, emotionele en sociale uitdagingen
• Combinatie feitelijk (zoals fysieke gezondheid) en subjectief
functioneren (geluk en welzijn) over 6 dimensies
Zes dimensies positieve à Gaan bepalen of iemand op een positieve manier kan functioneren en
gezondheid kan omgaan met ziekte
1. Lichaamsfuncties: is persoon in staat normale lichaamsfuncties
(maken samen compleet beeld van uit te voeren?
gezondheid, want gezondheid is 2. Mentaal welbevinden: voelt die zich goed in zijn vel?
kunnen omgaan met uitdagingen) 3. Zingeving: heeft persoon het gevoel dat ze een betekenisvolle
invulling kan geven aan het leven?
4. Kwaliteit van het leven: subjectief tevreden van eigen leven?
5. Meedoen: kunnen ze dingen doen die anderen kunnen?
6. Dagelijks functioneren: hoe moeilijk zijn dagelijkse taken?
Beperkingen biopsychosociaal • Krijgt soms kritiek als ‘black box’ perspectief: niet altijd duidelijk
perspectief wat de doorslag geeft? Biologisch, sociaal of fysieke factoren?
• Kan begrip gezondheid onduidelijk maken: want biomedisch is heel
makkelijk te begrijpen maar hier is het complex wat de doorslag
geeft
• Onduidelijk hoe zwaar verschillende factoren doorwegen
• Behandeling adhv biopsychsociaal model is duur & complex want
veel experten kunnen een rol spelen
• Het is complex en multidimensionale maar vollediger om
gezondheid te bestuderen
