Samenvatting Filosofie Ethiek en Media

Hoofdstuk 1: Wat is ethiek?

Vragen over het goed handelen, hoe we dienen te leven om een goed mens te zijn = wat het betekent
mens te zijn (niet enkel wijsgerige vragen)

- De mens en het handelen van de mens kunnen vanuit verschillende perspectieve ter sprake
worden gebracht
- Noodzakelijk terminologische onderscheidingen te bespreken
 Individuele en context gebonden karakter hierbij van belang (reflecteren over ons
handelen doen we vanuit een individueel standpunt = individualiteit)



Terminologie: moraal / moraliteit / ethiek
Het onderscheid ‘éthos’ – ‘èthos’
Cruciale begrippen om domein van de ethiek/het ethisch behandelen te beschrijven  zedelijkheid /
moraliteit / ethiek

- Moraal en moraliteit hangen samen met ethiek
- Zedelijkheid = Heeft te maken met ethiek en hoe wij ons gedragen/horen te gedragen
 Bv. Je “moet” je schouders bedekken in Knokke
Moraal en ethiek zijn leenwoorden  hebben een verschillende oorsprong maar verwijzen naar iets
gelijks

- Gaan terug op ‘moralis’ (Latijns) en ‘ethikos’ (Grieks) = wat het ethos betreft


1

,  Moraal/Moraliteit  “Mores” of “Moralis” = zeden of gewoonte  gaat terug op het
Latijns
 Ethiek  “Ethikos” = wat het ethos betreft  gaat terug op het Grieks
- Filosofie = hetgeen dat streeft naar wijsheid
 Eerste filosofen (bv. Socrates) waren oud Grieken en zijn dus van Griekse origine (=
Westerse verschijnselen)

Tweevoudige betekenis van het begrip ‘ethos’:

- Éthos (‘εθοζ’) = ‘verblijfplaats voor dieren’
 Een geheel van regels en gedragsnormen binnen/eigen aan een bepaalde groep
 “Zich bewustzijn van zijn schoonheid rept [het paard] de knieën naar de malse weide der
paarden [éthos]” (Homeros)
 Er ontstaan vanzelf gedragspatronen en afspraken die de groep structureren waar
mensen (of dieren) samenkomen  voorziet stabiliteit en bevordert overleving
 Bv. Levende wezens zoeken bij elkaar bescherming om overlevingskans te
vergroten  bij dieren ontstaat en een soort van ordening, gewoontevorming die
de groep structureert
 Er zijn bepaalde gedragingen in een groep (geld ook voor mensen)
 Regels kunnen zowel impliciet als expliciet zijn


- Èthos (‘ηθοζ’) = karakter of gezindheid waaruit het handelen tot stand komt
 “Er zijn dus twee soorten voortreffelijkheid: die van het intellect en die van het karakter.
Intellectuele voortreffelijkheid ontstaat en ontwikkelt zich vooral door onderricht; daar zijn
bijgevolg ervaring en tijd voor nodig. Voortreffelijkheid van karakter [èthos] is daarentegen het
resultaat van gewoonte; vandaar ook dat haar naam is het Grieks maar weinig verschilt van het
begrip gewoonte [éthos]. Het is dan ook duidelijk dat geen enkele voortreffelijkheid van karakter
door natuurlijke aanleg in ins ontstaat” (Aristoteles)
 Èthos vloeit voort uit gewoontevorming (éthos), maar hierbij ontstaat er een soort
van reflectie van het handelen
 Het is meer individueel door de intentie en reflectie erachter
 Er staat een weten aan vast, je gaat niet altijd aan alles nadenken
- BELANGRIJK  graad van reflexiviteit of handelingsbewustzijn
 Begrippen leunen nauw bij elkaar, maar verschilt ligt bij de bespreking van het handelen
v.d. mens
 Bv. Vlees eten  de meerderheid eet vlees zonder daar veel over na te denken (=
éthos) VS. je stelt jezelf de vraag bij het eten/kijken naar het vlees over wat het dier
allemaal heeft moeten doormaken (= èthos)
 Verschil tussen dier en mens  wij zijn in staat te reflecteren over ons handelen
 Bv. Dieren gaan niet nadenken bij het paren of tijdens het eten
 Èthos vooral gereserveerd voor menselijk handelen  betekent dat als je niet bewust
handelt, dat je je beperkt tot doen wat de anderen doen (éthos) en dan ben je net als
een dier



Moraal, moraliteit & ethiek
Moraal = geheel van gedragsregels, normen en waarden die gelden binnen een bepaalde
groep/gemeenschap waaraan leden zich moeten houden om als volwaardig lid te worden beschouwd

2

, - Sluit aan bij éthos  geheel van menselijke gedragingen/verwachtingen
 Gedragsreguleringen als vanzelfsprekend ervaren
 In context van historisch gegroeide gewoontes
 Sommigen keuren we af (bv. slavernij, …) en anderen niet (bv. gelijke behandeling, …)
 Wat er aan moraal leeft in een groep hoeft niet perse moreel geduid te worden
 Bv. Leden van de VUB gemeenschap ervaren het als vanzelfsprekend dat we voor
ons denken niet moeten onderwerpen
 Het wordt gesocialiseerd  je denkt er niet over na
 Vanzelfsprekendheid hangt af van cultuur tot cultuur
 Moraal/ethos is objectief beschrijfbaar (sociologie / antropologie)
 Er bestaat een consensus rond sociaal gevestigde overtuigingen die zichtbaar zijn
 Moraalwetenschap = geheel van wetenschappelijke studie naar het menselijk gedrag
en de morele normering ervan (a.d.h.v. positief-wetenschappelijke methodes)
 Bv. Als mensen elkaar ontmoeten, schudden ze elkaars hand/geven een
kus/knuffel
 Bv. In de Chinese cultuur  niet normaal dat je met je schoenen in het huis mag
 Bovenpersoonlijk, niet ten volle gereflecteerd
 Nooit specifiek op één individu/persoon gericht
 Gaat om gewoontes/zeden die ‘heersen’ en overgeleverd ‘a priori’ zijn



 Ethos van de groep weerspiegeld in de instellingen/instituties
 Wel grondige verschillen met betrekking tot de geldigheid en naleving waarden en
normen (morele verschillen tussen bepaalde groepen)
 Ethos is veranderlijk
 Morele opvattingen verschuiven (nauwelijks merkbaar)


Moraliteit = Normen vanuit het handelende subject en het bewustzijn dat ermee gepaard gaat;
gereflecteerde vorm van moreel besef

- Neigt meer naar èthos
 Het gaat om een specifiek ‘handelingsbewustzijn’
 Slechts sprake van moraliteit wanneer het individu zich genormeerd weet door de
bewuste en reflexieve omgang met zijn of haar handeling
 cf. ‘geweten’ = persoonlijke reflectie omtrent het goede handelen
 Slechts op moraliteitsniveau kunnen we spreken van ‘geweten’
 Sommigen stellen het geweten voor als een stem (waarmee we in dialoog staan) en
ons iets laten weten dat we zouden moeten weten
 Geweten niet gemakkelijk te volgen omdat het soms van mens tot mens verschilt
 Bv. Sommigen zien vlees eten als iets onethisch terwijl anderen het als normaal
beschouwen
 Moraliteit overstijgt het niveau v.d. moraal
 We zijn iets te ‘weten’ gekomen en aan dat weten toetsen we de motieven voor onze
handelingen
 Normen en weten die we als individu laten gelden zijn meer dan de wet van de
gemeenschap = sprake van persoonlijke reflectie (bewuste vorm van moreel besef)

 Moraal en moraliteit staan niet los van elkaar

3

, - Het ethos v.d. gemeenschap waarin mensen opgroeien ligt aan de basis voor een meer
gereflecteerde moraliteit


Ethiek = reflectie over moraal en moraliteit, op systematische en kritische wijze (op 2de/3de graad)

- In de ethiek  morele vraagstukken op wetenschappelijke wijze benaderd; op een reflectieve
manier opvattingen in vraag stellen (methodisch & met kritisch afstand)
 Ontstaat daar waar vanzelfsprekende ‘moraal’ ter discussie staat/als problematisch
worden gezien
 Grote meerderheid denken op dezelfde manier over iets  geen behoefte aan ethische
reflectie
 Opkomst conflicterende opvattingen  geven aanleiding tot morele dilemma’s
 Technologische ontwikkelingen, culturele verschuivingen, politieke gebeurtenissen, …
 Verschillende argumentaties kritisch met elkaar vergelijken

- Doel: op basis van redelijke argumenten ethische regels formuleren met zo ruim mogelijke
consensus (niet noodzakelijk ‘de grootste groep’; zo groot mogelijke overeenstemming)
 Probeert het “goede” te bereiken
- Dubbele functie (van ethische theorieën) :
 Oriëntatie voor toekomstige handelingen (wat we zouden doen in de toekomst)
 Criteria om gestelde handelingen af te toetsen (aftoetsen op het vorig handelen)

Normatieve vs. niet-normatieve ethiek
Ethische reflectie: 2 vormen

- Niet-normatieve ethiek:
 (wts.) descriptieve ethiek
 ‘Éthos’ ontleden en verklaren
 (fil.) meta-ethiek
 ‘Èthos’ (structuur van het morele handelen van individuen) ontleden
- Normatieve ethiek:
 Formuleert concrete, prescriptieve richtlijnen voor het goed handelen
 Algemene normatieve ethiek:
 Consequentialisme
 Deontologische ethiek
 Deugdenethiek
 Toegepaste normatieve ethiek:
 Medische ethiek, bio-ethiek, business-ethiek, media-ethiek…



Niet-normatieve ethiek
Descriptieve ethiek =

- Ontwikkeling van het morele veld historisch en actueel beschrijven
 Verschillende vormen van moraal beschreven  zonder beoordelend moment
 Bv. Hoe is het historisch gegroeid dat er in België frictie is tussen Walen en Vlamingen
- Deze is terug te vinden in empirische menswetenschappen
 Onderzoek naar het menselijk gedrag

4