Privaatrecht voor niet-juristen
Hoorcollege week 1: Personen-, familie- en erfrecht
Burgerlijk Wetboek: gelaagde structuur; het gaat van algemeen naar bijzonder, de
handelingen hebben betrekking op verschillende boeken.
Recht is een in plaats en tijd gebonden grootheid (is overal anders). Eigenlijk een gestolde
versie van menselijke bepalingen op een bepaald moment.
50% van de zaken van de rechterlijke macht gaat over familierecht.
Personen- en familierecht
Ontwikkelingen personen- en familierecht:
- Klassieke levensloop
- EVRM (Verdrag van Rome): Family life
- Markx arrest EHRM 13-06-1979; ongehuwde moeder had een dochter
(buitenechtelijk) gekregen en wilde deze erkennen. Kind zou nooit dezelfde rechten
hebben als kind in een huwelijk, dit is discriminatie, zij wilde dezelfde rechten voor
haar dochter. Hof Europese Rechten van de Mens: inderdaad een schending van
artikel 8 (family life) en 14 EVRM en de schending mist redelijke gronden (niet in een
huwelijk geboren is geen redelijke grond), dus discriminatie.
- Maatschappelijke ontwikkelingen: meer relatievormen / meer echtscheidingen / meer
vermogen / internationale samenleving.
Ontwikkelingen in wetgeving:
- Emancipatie gehuwde vrouw
- Afschaffing grote leugen (niet zomaar scheiden er moest iets aan de hand zijn, dus
stelde je in de grote leugen dat er bijvoorbeeld sprake was van overspel)
- Afschaffing schuldbeginsel
- Erkenning buitenhuwelijkse samenlevingsvormen
- Erkenning buitenhuwelijkse zorgrelaties
- Erkenning gelijkslachtige relaties
- Gelijkstelling buitenechtelijke kinderen met uit huwelijk geboren kinderen
- Verbetering positie kinderen (opvoeding wordt bedreigd: ondertoezichtstelling,
uithuisplaatsing of uit het ouderlijk gezag gezet worden, kinderen worden betrokken)
Rechtsbevoegdheid:
- Persoon = natuurlijke of rechtspersoon
- Artikel 1:1 lid 1 BW: alleen die zich in NL bevinden, zijn vrij en bevoegd tot het genot
van de burgerlijke rechten.
- Toekenning rechtsbevoegdheid: begin = geboorte / einde = dood
- Handelingsbevoegdheid; concrete beperkingen, woning in huwelijk niet zomaar
verkopen zonder toestemming van de partner (als je niet getrouwd zou zijn, zou deze
beperking voor jou niet gelden).
- Handelingsbekwaamheid; rechtshandelingen kunnen en mogen verrichten.
Rechtshandelingen: feitelijke handelingen die een actie in het recht beogen, dus een
rechtsgevolg teweeg brengen.
,Familierelaties:
- Familierechtelijke betrekkingen: artikel 1:197
- Bloedverwantschap, artikel 1:3
→ door geboorte / erkenning / gerechtelijke vaststelling vaderschap /
adoptie
Bloed- en aanverwantschap:
- Graad van bloedverwantschap, artikel 1:3 lid 1 (vaststellen dmv het aantal geboorten
te tellen die bloedverwantschap hebben veroorzaakt)
- Aanverwantschap, artikel 1:3 lid 2 (verwant door middel van trouwen / ger. partner)
- Door ontbinding van het huwelijk wordt de aanverwantschap niet opgeheven 1:3 lid 3
Gevolgen verwantschap:
- Huwelijksrecht
- erfrecht
- successierecht
- curatele, bewind en mentorschap
- alimentatie
Afstammingsrecht; moeder, artikel 1:198
- Familierechtelijke betrekkingen, altijd tot de moeder, artikel 1:198 lid 1 sub a
● Draagmoederschap en eiceldonatie (juridisch nog niet goed geregeld, niet
genetische moeder, barende vrouw wordt gezien als de moeder).
- Sinds 1 april 2014:
● twee moeders door geboorte artikel 1:198 lid 1 sub b
● Erkenning door een tweede moeder (sub c)
● Gerechtelijke vaststelling ouderschap (sub d)
- Adoptie (sub e)
Afstammingsrecht; vader, artikel 1:199
- door geboorte (sub a en b)
- door erkenning (sub c)
- door gerechtelijke vaststelling vaderschap (sub d)
- door adoptie (sub e)
Nalatenschap notaris Postma: feitelijk geen relatie met een vrouw, kind geboren. Postma
overleed, nooit tot erkenning van kind gekomen. Kind wilde dit wel graag, zodat er gelijke
rechten waren als een kind uit een huwelijk. Broer van Postma en zijn zoon waren
erfgenamen, het kind Haas voelde zich gediscrimineerd en ging naar het EHRM, maar kreeg
4x ongelijk, hij kon niet meer worden erkend gezien overlijden. Dit was voor artikel 1:207
BW, na de invoering begon hij opnieuw. Kind Haas had nog brieven (met DNA), met
terugwerkende kracht is hij uiteindelijk erkend als kind en dus als erfgenaam.
Gerechtelijke vaststelling vaderschap (artikel 1:207 BW)
- Sinds 1-4-1998
- Verzoek bij rechtbank
- Kind dat geen vader heeft
- Criterium: man is verwekker
, - Ook na overlijden van verwekker
- Ook met terugwerkende kracht, geen termijn hiervoor.
Zijn erfgenamen ‘derden te goeder trouw’ (zij wisten dit niet, waren eerst erfgenaam en
moesten dit nu ineens teruggeven): conclusie NEE, de wet is duidelijk.
Gevolgen erkenning
- Naamrecht
- Gezagsrecht
- Omgangsrecht
- Levensonderhoud
- Erfrecht
- Nationaliteit
Naamrecht:
- Voornamen; geboorteakte, artikel 1:4
- Achternaam, naamkeuze (artikel 1:5) - gehuwd / ongehuwd / adoptie
- Vanaf 1-1-2024: gecombineerde achternaam van beide ouders mogelijk (eenmaal
een keuze gemaakt, dan staat deze vast voor alle kinderen)
- Achternaam gehuwden en geregistreerde partners. artikel 1:9
Wie heeft het gezag? (artikel 1:245 en verder)
- Gezag: ouderlijk gezag / voogdij
- Ouderlijk gezag: door ouders gezamenlijk, één ouder/ door een ouder met een ander
- Voogdij: door voogden gezamenlijk of één voogd.
Ouderlijk gezag, artikel 1:245 en verder
- Persoon minderjarige; verzorging en opvoeding
- Bewind over vermogen
- Vertegenwoordiging in burgerlijke handelingen
- Wettelijke aansprakelijkheid
- Ouderlijk vruchtgenot
- Verplichting tot levensonderhoud
Uitzondering meerderjarigheid: testament opmaken, kind erkennen, arbeidsovereenkomsten
sluiten, wet op geneeskundige behandelingsovereenkomst mag allemaal vanaf 16 jaar.
Handelings-(on)bekwaamheid minderjarigen
- Hoofdregel artikel 1:234: een minderjarige is, mits hij met toestemming van zijn
wettelijke vertegenwoordiger handelt, bekwaam rechtshandelingen te verrichten,
voor zover de wet niet anders bepaalt.
● Veronderstelde toestemming: rechtshandelingen waarvan het gebruikelijk is
dat een minderjarige deze in het maatschappelijk verkeer verricht.
- Handlichting, als je minderjarig bent dan door de kantonrechter voor bepaalde
handelingen wel rechtsbevoegd verklaard worden; artikel 1:235
Relatievormen
Samenlevingsvormen:
, - Huwelijk
- Geregistreerd partnerschap
- Ongehuwd en ongeregistreerd samenwonen (niet in de wet geregeld, hierdoor moet
je bepaalde zaken zelf regelen, samenlevingsovk, kind erkennen, testamenten, etc.)
Informeel samenleven: bewuste gezamenlijke keuze?
- Van toepassing: afstamming, gemeenschap van goederen, verrekening, woonrecht,
alimentatie en erfrecht?
Geregistreerd partnerschap:
- Artikel 1:80b: Huwelijksvermogensrecht van overeenkomstige toepassing (ingevoerd
als mogelijkheid voor relatie met twee keer hetzelfde geslacht), alles wat geldt voor
gehuwden heeft dezelfde rechtsgevolgen als bij een geregistreerd partnerschap.
Huwelijksvermogensrecht:
- Titels 5A, 6, 7, 8, 9 en 10 Boek 1 BW
- Pensioenrechten: Wet verevening pensioenrechten bij scheiding
- Procesrechten: artikel 658 t/m 680 en 814 t/m 828 Rv
- Titel 7 boek 3 BW; artikel 3:189
Rechten en plichten van echtgenoten:
- Artikel 1:81: getrouwheid, hulp en bijstand, elkander het nodig verschaffen
- Artikel 1:82: verzorging en opvoeding kinderen
- Artikel 1:84: kosten huishouding
- Artikel 1:85: hoofdelijk aansprakelijk kosten gewone gang van huishouding
- Artikel 1:87: vergoedingsvorderingen: huwelijkse voorwaarden & geen gemeenschap
van goederen; er wordt geld beschikbaar gesteld door een partner dat door de
andere partner wordt gebruikt om een goed te kopen. In geval van waardestijging. In
normale recht alleen het uitgeleende bedrag, wanneer getrouwd krijg je een bedrag
terug nav de waardeontwikkeling van een goed naar rato financiering.
- Artikel 1:88: toestemmingsvereiste: verkopen gezamenlijke woning, buitensporige
schenkingen, kopen op afbetalingen altijd toestemming van beide partners.
Beperkte gemeenschap van goederen door boedelmenging:
Uitzonderingen:
- Voorhuwelijkse vermogen behalve gemeenschappelijke goederen en schulden,
giften en erfenissen.
- Verknochte goederen (bijzondere schadevergoedingen, zoals letselschade-uitkering)
- Uitsluitingsclausule: erfenissen moeten kunnen worden uitgesloten in een testament,
dit deel valt dan niet in de gemeenschap (vanwege eerder algehele gem. van goed)
- Pensioen en andere wettelijke rechten
Bestuursregeling, wie heeft beheer en beschikking?
Aansprakelijkheid, verhaal en draagplicht: getrouwd in een gemeenschap van goederen,
dan kunnen de schuldeisers de gehele gemeenschap aanspreken, ook het deel van partner.
Moderniseringswetgeving huwelijksvermogensrecht:
- Boek 1 BW
- Modernisering: invoering geregistreerd partnerschap in 1998, vier tranches
Hoorcollege week 1: Personen-, familie- en erfrecht
Burgerlijk Wetboek: gelaagde structuur; het gaat van algemeen naar bijzonder, de
handelingen hebben betrekking op verschillende boeken.
Recht is een in plaats en tijd gebonden grootheid (is overal anders). Eigenlijk een gestolde
versie van menselijke bepalingen op een bepaald moment.
50% van de zaken van de rechterlijke macht gaat over familierecht.
Personen- en familierecht
Ontwikkelingen personen- en familierecht:
- Klassieke levensloop
- EVRM (Verdrag van Rome): Family life
- Markx arrest EHRM 13-06-1979; ongehuwde moeder had een dochter
(buitenechtelijk) gekregen en wilde deze erkennen. Kind zou nooit dezelfde rechten
hebben als kind in een huwelijk, dit is discriminatie, zij wilde dezelfde rechten voor
haar dochter. Hof Europese Rechten van de Mens: inderdaad een schending van
artikel 8 (family life) en 14 EVRM en de schending mist redelijke gronden (niet in een
huwelijk geboren is geen redelijke grond), dus discriminatie.
- Maatschappelijke ontwikkelingen: meer relatievormen / meer echtscheidingen / meer
vermogen / internationale samenleving.
Ontwikkelingen in wetgeving:
- Emancipatie gehuwde vrouw
- Afschaffing grote leugen (niet zomaar scheiden er moest iets aan de hand zijn, dus
stelde je in de grote leugen dat er bijvoorbeeld sprake was van overspel)
- Afschaffing schuldbeginsel
- Erkenning buitenhuwelijkse samenlevingsvormen
- Erkenning buitenhuwelijkse zorgrelaties
- Erkenning gelijkslachtige relaties
- Gelijkstelling buitenechtelijke kinderen met uit huwelijk geboren kinderen
- Verbetering positie kinderen (opvoeding wordt bedreigd: ondertoezichtstelling,
uithuisplaatsing of uit het ouderlijk gezag gezet worden, kinderen worden betrokken)
Rechtsbevoegdheid:
- Persoon = natuurlijke of rechtspersoon
- Artikel 1:1 lid 1 BW: alleen die zich in NL bevinden, zijn vrij en bevoegd tot het genot
van de burgerlijke rechten.
- Toekenning rechtsbevoegdheid: begin = geboorte / einde = dood
- Handelingsbevoegdheid; concrete beperkingen, woning in huwelijk niet zomaar
verkopen zonder toestemming van de partner (als je niet getrouwd zou zijn, zou deze
beperking voor jou niet gelden).
- Handelingsbekwaamheid; rechtshandelingen kunnen en mogen verrichten.
Rechtshandelingen: feitelijke handelingen die een actie in het recht beogen, dus een
rechtsgevolg teweeg brengen.
,Familierelaties:
- Familierechtelijke betrekkingen: artikel 1:197
- Bloedverwantschap, artikel 1:3
→ door geboorte / erkenning / gerechtelijke vaststelling vaderschap /
adoptie
Bloed- en aanverwantschap:
- Graad van bloedverwantschap, artikel 1:3 lid 1 (vaststellen dmv het aantal geboorten
te tellen die bloedverwantschap hebben veroorzaakt)
- Aanverwantschap, artikel 1:3 lid 2 (verwant door middel van trouwen / ger. partner)
- Door ontbinding van het huwelijk wordt de aanverwantschap niet opgeheven 1:3 lid 3
Gevolgen verwantschap:
- Huwelijksrecht
- erfrecht
- successierecht
- curatele, bewind en mentorschap
- alimentatie
Afstammingsrecht; moeder, artikel 1:198
- Familierechtelijke betrekkingen, altijd tot de moeder, artikel 1:198 lid 1 sub a
● Draagmoederschap en eiceldonatie (juridisch nog niet goed geregeld, niet
genetische moeder, barende vrouw wordt gezien als de moeder).
- Sinds 1 april 2014:
● twee moeders door geboorte artikel 1:198 lid 1 sub b
● Erkenning door een tweede moeder (sub c)
● Gerechtelijke vaststelling ouderschap (sub d)
- Adoptie (sub e)
Afstammingsrecht; vader, artikel 1:199
- door geboorte (sub a en b)
- door erkenning (sub c)
- door gerechtelijke vaststelling vaderschap (sub d)
- door adoptie (sub e)
Nalatenschap notaris Postma: feitelijk geen relatie met een vrouw, kind geboren. Postma
overleed, nooit tot erkenning van kind gekomen. Kind wilde dit wel graag, zodat er gelijke
rechten waren als een kind uit een huwelijk. Broer van Postma en zijn zoon waren
erfgenamen, het kind Haas voelde zich gediscrimineerd en ging naar het EHRM, maar kreeg
4x ongelijk, hij kon niet meer worden erkend gezien overlijden. Dit was voor artikel 1:207
BW, na de invoering begon hij opnieuw. Kind Haas had nog brieven (met DNA), met
terugwerkende kracht is hij uiteindelijk erkend als kind en dus als erfgenaam.
Gerechtelijke vaststelling vaderschap (artikel 1:207 BW)
- Sinds 1-4-1998
- Verzoek bij rechtbank
- Kind dat geen vader heeft
- Criterium: man is verwekker
, - Ook na overlijden van verwekker
- Ook met terugwerkende kracht, geen termijn hiervoor.
Zijn erfgenamen ‘derden te goeder trouw’ (zij wisten dit niet, waren eerst erfgenaam en
moesten dit nu ineens teruggeven): conclusie NEE, de wet is duidelijk.
Gevolgen erkenning
- Naamrecht
- Gezagsrecht
- Omgangsrecht
- Levensonderhoud
- Erfrecht
- Nationaliteit
Naamrecht:
- Voornamen; geboorteakte, artikel 1:4
- Achternaam, naamkeuze (artikel 1:5) - gehuwd / ongehuwd / adoptie
- Vanaf 1-1-2024: gecombineerde achternaam van beide ouders mogelijk (eenmaal
een keuze gemaakt, dan staat deze vast voor alle kinderen)
- Achternaam gehuwden en geregistreerde partners. artikel 1:9
Wie heeft het gezag? (artikel 1:245 en verder)
- Gezag: ouderlijk gezag / voogdij
- Ouderlijk gezag: door ouders gezamenlijk, één ouder/ door een ouder met een ander
- Voogdij: door voogden gezamenlijk of één voogd.
Ouderlijk gezag, artikel 1:245 en verder
- Persoon minderjarige; verzorging en opvoeding
- Bewind over vermogen
- Vertegenwoordiging in burgerlijke handelingen
- Wettelijke aansprakelijkheid
- Ouderlijk vruchtgenot
- Verplichting tot levensonderhoud
Uitzondering meerderjarigheid: testament opmaken, kind erkennen, arbeidsovereenkomsten
sluiten, wet op geneeskundige behandelingsovereenkomst mag allemaal vanaf 16 jaar.
Handelings-(on)bekwaamheid minderjarigen
- Hoofdregel artikel 1:234: een minderjarige is, mits hij met toestemming van zijn
wettelijke vertegenwoordiger handelt, bekwaam rechtshandelingen te verrichten,
voor zover de wet niet anders bepaalt.
● Veronderstelde toestemming: rechtshandelingen waarvan het gebruikelijk is
dat een minderjarige deze in het maatschappelijk verkeer verricht.
- Handlichting, als je minderjarig bent dan door de kantonrechter voor bepaalde
handelingen wel rechtsbevoegd verklaard worden; artikel 1:235
Relatievormen
Samenlevingsvormen:
, - Huwelijk
- Geregistreerd partnerschap
- Ongehuwd en ongeregistreerd samenwonen (niet in de wet geregeld, hierdoor moet
je bepaalde zaken zelf regelen, samenlevingsovk, kind erkennen, testamenten, etc.)
Informeel samenleven: bewuste gezamenlijke keuze?
- Van toepassing: afstamming, gemeenschap van goederen, verrekening, woonrecht,
alimentatie en erfrecht?
Geregistreerd partnerschap:
- Artikel 1:80b: Huwelijksvermogensrecht van overeenkomstige toepassing (ingevoerd
als mogelijkheid voor relatie met twee keer hetzelfde geslacht), alles wat geldt voor
gehuwden heeft dezelfde rechtsgevolgen als bij een geregistreerd partnerschap.
Huwelijksvermogensrecht:
- Titels 5A, 6, 7, 8, 9 en 10 Boek 1 BW
- Pensioenrechten: Wet verevening pensioenrechten bij scheiding
- Procesrechten: artikel 658 t/m 680 en 814 t/m 828 Rv
- Titel 7 boek 3 BW; artikel 3:189
Rechten en plichten van echtgenoten:
- Artikel 1:81: getrouwheid, hulp en bijstand, elkander het nodig verschaffen
- Artikel 1:82: verzorging en opvoeding kinderen
- Artikel 1:84: kosten huishouding
- Artikel 1:85: hoofdelijk aansprakelijk kosten gewone gang van huishouding
- Artikel 1:87: vergoedingsvorderingen: huwelijkse voorwaarden & geen gemeenschap
van goederen; er wordt geld beschikbaar gesteld door een partner dat door de
andere partner wordt gebruikt om een goed te kopen. In geval van waardestijging. In
normale recht alleen het uitgeleende bedrag, wanneer getrouwd krijg je een bedrag
terug nav de waardeontwikkeling van een goed naar rato financiering.
- Artikel 1:88: toestemmingsvereiste: verkopen gezamenlijke woning, buitensporige
schenkingen, kopen op afbetalingen altijd toestemming van beide partners.
Beperkte gemeenschap van goederen door boedelmenging:
Uitzonderingen:
- Voorhuwelijkse vermogen behalve gemeenschappelijke goederen en schulden,
giften en erfenissen.
- Verknochte goederen (bijzondere schadevergoedingen, zoals letselschade-uitkering)
- Uitsluitingsclausule: erfenissen moeten kunnen worden uitgesloten in een testament,
dit deel valt dan niet in de gemeenschap (vanwege eerder algehele gem. van goed)
- Pensioen en andere wettelijke rechten
Bestuursregeling, wie heeft beheer en beschikking?
Aansprakelijkheid, verhaal en draagplicht: getrouwd in een gemeenschap van goederen,
dan kunnen de schuldeisers de gehele gemeenschap aanspreken, ook het deel van partner.
Moderniseringswetgeving huwelijksvermogensrecht:
- Boek 1 BW
- Modernisering: invoering geregistreerd partnerschap in 1998, vier tranches
