Sociologie en rechtssociologie
Wat is rechtssociologie
Wat is recht? Verschillende antwoorden afhankelijk aan wie je ze vraagt
- Juristen: geheel van regels die neerslag vinden in de bronnen van het recht
o Toepassen op bepaalde casussen
o Heeft een consistente structuur en een hiërarchische ordening
- Filosofen (natuurrecht): verwijst naar een ideaalbeeld als systeem van
waarden en principes die het sociale leven moeten structureren
- Sociologen: geheel van collectieve gedragingen en normen die het sociale
leven daadwerkelijk structureren.
o Nauw bekijken: hoe macht wordt toegepast in maatschappij
o Breed bekijken: vanuit maatschappij bekijken
Roscou Pound (begin 20ste eeuw)
- Amerikaanse rechtsgeleerde
- Maakt onderscheid tussen law in the books vs. law in action
Law in the books:
- Juridische visie van recht
- Juristen
Law in action:
- Sociologische visie van recht
- Sociologen
- Hoe werden rechtbanken/advocatenkantoren/… binnen maatschappij?
Rechtssociologische visie:
- Maatschappij staat voorop
- Relatie tussen maatschappij en recht
o Tweezijdige relatie:
Maatschappij heeft invloed op recht <-> recht heeft invloed
op maatschappij
*vergelijking tussen visies*
Belangrijkste bron als jurist: wettekst
Socioloog gaat eerder de vraag stellen hoe een wet tot stand gekomen is
Net hetzelfde bij een vonnis
Socioloog gaat empirisch kijken naar het proces (begin tot eind)
Rechtssociologie: een empirische discipline waarin het recht wordt opgevat als
een sociaal verschijnsel, als product van menselijke interactie’ (Huls)
- Empirisch: waar te nemen met zintuigen
Recht kunnen observeren (geen assumpties maken)
1
,Sociale productie: invloed van samenleving op recht
Sociale werking: invloed van recht op samenleving
Sociale productie van recht:
- Hoe komt recht tot stand?
o Interne formele bronnen van recht:
Wetgeving
Rechtspraak
Doctrine
Gewoonterecht
Algemene rechtsbeginselen
o Maatschappelijke bronnen van recht:
Politiek
Economische-technologische ontwikkelingen
Juridische professionals
Rechtsopvatting van burgers
Maatschappelijke bronnen van recht:
1. Politieke machtsverhoudingen
Recht is een product van bestaande politieke besluitvormingsprocessen in
een land
Belangen hebben vertegenwoordigers die hun belang
in wetten willen terugzien/vinden
Publieke machtsfactoren (politieke partijen, ambtenaren, bestuurders)
o Parlement en regering zijn hoofdrolspelers van wetten maken
o Wetten maken volgens politieke logica
o Jurist probeert politiek uit wet te filteren
o Ambtenaren zijn constant bezig met wetten (onzichtbare actor)
Private machtsfactoren (lobby bedrijfsleven, vakbonden,
milieuorganisaties)
o Lobby (actor uit maatschappij zelf)
o Belangengroepen kijken of ze hun belang vertegenwoordigt kunne
krijgen in wet die tot stand komt
o Wet moet balans maken tussen verschillende maatschappelijke
belangen
Internationale politiek
o Regels worden vaker buiten onze nationale wetgever bepaalt (EU)
2. Economisch-technologische ontwikkelingen
Ondernemingsgewijze productie en technologische innovatie zijn bepalend
voor inrichting van rechtssysteem
Economie (kapitalistische productiewijze):
o Contract en eigendom
o Vrije-markt economie
o Multinationals
Wetenschap en technologie
Rampen
Wetten hollen achter nieuwe technologieën aan
Wat men doet met nieuwe technologieën bepaalt ook het recht
2
, 3. Juridische professionals
Rechtspraak
o Abstracte wetten krijgen pas betekenis in hun toepassing door
rechters
o Organisatie: hoe functioneert de RM, samenstelling en organisatie
werkzaamheden
Advocatuur
o Verzakelijking en internationalisering
o Vroeger: vooral kleine éénmanszaken
o Nu: grote internationale kantoren
Andere dynamiek
Invloed op specialisatie
Ambtenaren
o Rechtsvormers en regeltoepassers bij de overheid
4. Rechtsopvattingen burgers
Iedereen wordt geacht de wet te kennen (Quod non)
Rechtssociologisch onderzoek naar:
o Welke kennen burgers paraat hebben over het recht
o Opvattingen over het functioneren van de instituties van de
rechtstaat
o Vertrouwen in recht als oplossing voor hun geschillen
Invloed burgers op recht via
o Opeisen van rechten (vraagzijde)
Bepaalde gebieden worden intensiever gebruikt dan anderen
o Wat bepaalt dat?
o Verkiezingen
Stemmen geven aan wie de wetgever zal worden
o Demonstraties
Rechtscultuur
o Kijken naar juridische instituties (aanbodzijde)
o Vergelijk omvang van rechtssector
Sociale werking van recht
- Effecten van recht in de samenleving (bedoeld &onbedoeld)
o Je kan niet voorspellen wat de maatschappij met de wetten gaat
doen
Bestrijden assumpties (kloppen empirisch niet)
- Iedereen kent de wet
- Iedereen gehoorzaamt de wet
Rechtssocioloog wil geen aannames maken:
- Waarom leeft men bepaalde wetten wel na en anderen niet
- Hoe leren mensen het recht kennen?
Anti-instrumentalisme:
- Tegen intentionalisme van de wetgever
Wetten hebben vaak andere gevolgen dan wetgever beoogd
3
, Sociologische analyse gaat normatieve veronderstelling van wetgeving na en
vergelijkt deze met sociale werking
- Op welke manieren beroepen sociale groepen op rechtsregels om hun
belangen te helpen? (mobilisering theorieën)
- Wat zijn de types van handhaving die door de ordehandhavers kunnen
worden gehanteerd? (handhaving theorieën)
Hoe bereikt recht de burger?
- Niet: BS, Terms & Conditions
- Wel: via filterende instituties met eigen interpretatie van boodschap van de
wetgever
o Media: tv, radio, krant, internet…
o Intermediaire organisatie: werkgever, vakbond, sportorganisatie
Regels worden geselecteerd en doorgegeven vanuit
organisationeel belang
Rol van sociale verbanden op het recht
Mens als individu vs. leven binnen sociale verbanden: familie, vriendengroep,
clubs, organisaties
Semi-autonome sociale velden
- Hebben eigen doelen en formuleren en handhaven eigen formele en
informele normen voor leden. Deze hebben een hoge mate van autonomie,
met beperkte invloed overheid
- Alle tussenlagen die eigen normatieve orde vormt
- Vb. studentenkorps, tuchtrecht en extern recht
- Maatschappelijke middenvelden bemoeilijken centrale sturing van
overheid, maar zijn ook basis voor maatschappelijk draagvlak voor
handhaving van recht
- Voor een jurist geldt het recht, een socioloog kijkt of het verschil maakt
- Recht is minder effectief als gedragssturing dan mensen denken
- Hoe invloedrijk zijn landmark cases daadwerkelijk in de maatschappij?
- Bottom-up perspectief: sociale werking vanuit maatschappij
- Top-down perspectief: vanuit bestuurder
Juristen & sociologen
Jurist: intern normatief gezichtspunt
- Intern:
o Bewaken van coherentie van recht
o Streven naar rechtseenheid en rechtsgelijkheid
o Regels moeten passen in hogere geheel
- Normatief:
o Wetten, verdragen en jurisprudentie gaan over normen die
voorschrijven hoe normadressanten zich dienen te gedragen
- Geldigheid wordt bevestigd vanuit law in the books
Rechtssocioloog: extern empirisch standpunt
- Extern:
o Niet bewaken coherentie
o Recht is breder dan de geldende positieve recht
4
Wat is rechtssociologie
Wat is recht? Verschillende antwoorden afhankelijk aan wie je ze vraagt
- Juristen: geheel van regels die neerslag vinden in de bronnen van het recht
o Toepassen op bepaalde casussen
o Heeft een consistente structuur en een hiërarchische ordening
- Filosofen (natuurrecht): verwijst naar een ideaalbeeld als systeem van
waarden en principes die het sociale leven moeten structureren
- Sociologen: geheel van collectieve gedragingen en normen die het sociale
leven daadwerkelijk structureren.
o Nauw bekijken: hoe macht wordt toegepast in maatschappij
o Breed bekijken: vanuit maatschappij bekijken
Roscou Pound (begin 20ste eeuw)
- Amerikaanse rechtsgeleerde
- Maakt onderscheid tussen law in the books vs. law in action
Law in the books:
- Juridische visie van recht
- Juristen
Law in action:
- Sociologische visie van recht
- Sociologen
- Hoe werden rechtbanken/advocatenkantoren/… binnen maatschappij?
Rechtssociologische visie:
- Maatschappij staat voorop
- Relatie tussen maatschappij en recht
o Tweezijdige relatie:
Maatschappij heeft invloed op recht <-> recht heeft invloed
op maatschappij
*vergelijking tussen visies*
Belangrijkste bron als jurist: wettekst
Socioloog gaat eerder de vraag stellen hoe een wet tot stand gekomen is
Net hetzelfde bij een vonnis
Socioloog gaat empirisch kijken naar het proces (begin tot eind)
Rechtssociologie: een empirische discipline waarin het recht wordt opgevat als
een sociaal verschijnsel, als product van menselijke interactie’ (Huls)
- Empirisch: waar te nemen met zintuigen
Recht kunnen observeren (geen assumpties maken)
1
,Sociale productie: invloed van samenleving op recht
Sociale werking: invloed van recht op samenleving
Sociale productie van recht:
- Hoe komt recht tot stand?
o Interne formele bronnen van recht:
Wetgeving
Rechtspraak
Doctrine
Gewoonterecht
Algemene rechtsbeginselen
o Maatschappelijke bronnen van recht:
Politiek
Economische-technologische ontwikkelingen
Juridische professionals
Rechtsopvatting van burgers
Maatschappelijke bronnen van recht:
1. Politieke machtsverhoudingen
Recht is een product van bestaande politieke besluitvormingsprocessen in
een land
Belangen hebben vertegenwoordigers die hun belang
in wetten willen terugzien/vinden
Publieke machtsfactoren (politieke partijen, ambtenaren, bestuurders)
o Parlement en regering zijn hoofdrolspelers van wetten maken
o Wetten maken volgens politieke logica
o Jurist probeert politiek uit wet te filteren
o Ambtenaren zijn constant bezig met wetten (onzichtbare actor)
Private machtsfactoren (lobby bedrijfsleven, vakbonden,
milieuorganisaties)
o Lobby (actor uit maatschappij zelf)
o Belangengroepen kijken of ze hun belang vertegenwoordigt kunne
krijgen in wet die tot stand komt
o Wet moet balans maken tussen verschillende maatschappelijke
belangen
Internationale politiek
o Regels worden vaker buiten onze nationale wetgever bepaalt (EU)
2. Economisch-technologische ontwikkelingen
Ondernemingsgewijze productie en technologische innovatie zijn bepalend
voor inrichting van rechtssysteem
Economie (kapitalistische productiewijze):
o Contract en eigendom
o Vrije-markt economie
o Multinationals
Wetenschap en technologie
Rampen
Wetten hollen achter nieuwe technologieën aan
Wat men doet met nieuwe technologieën bepaalt ook het recht
2
, 3. Juridische professionals
Rechtspraak
o Abstracte wetten krijgen pas betekenis in hun toepassing door
rechters
o Organisatie: hoe functioneert de RM, samenstelling en organisatie
werkzaamheden
Advocatuur
o Verzakelijking en internationalisering
o Vroeger: vooral kleine éénmanszaken
o Nu: grote internationale kantoren
Andere dynamiek
Invloed op specialisatie
Ambtenaren
o Rechtsvormers en regeltoepassers bij de overheid
4. Rechtsopvattingen burgers
Iedereen wordt geacht de wet te kennen (Quod non)
Rechtssociologisch onderzoek naar:
o Welke kennen burgers paraat hebben over het recht
o Opvattingen over het functioneren van de instituties van de
rechtstaat
o Vertrouwen in recht als oplossing voor hun geschillen
Invloed burgers op recht via
o Opeisen van rechten (vraagzijde)
Bepaalde gebieden worden intensiever gebruikt dan anderen
o Wat bepaalt dat?
o Verkiezingen
Stemmen geven aan wie de wetgever zal worden
o Demonstraties
Rechtscultuur
o Kijken naar juridische instituties (aanbodzijde)
o Vergelijk omvang van rechtssector
Sociale werking van recht
- Effecten van recht in de samenleving (bedoeld &onbedoeld)
o Je kan niet voorspellen wat de maatschappij met de wetten gaat
doen
Bestrijden assumpties (kloppen empirisch niet)
- Iedereen kent de wet
- Iedereen gehoorzaamt de wet
Rechtssocioloog wil geen aannames maken:
- Waarom leeft men bepaalde wetten wel na en anderen niet
- Hoe leren mensen het recht kennen?
Anti-instrumentalisme:
- Tegen intentionalisme van de wetgever
Wetten hebben vaak andere gevolgen dan wetgever beoogd
3
, Sociologische analyse gaat normatieve veronderstelling van wetgeving na en
vergelijkt deze met sociale werking
- Op welke manieren beroepen sociale groepen op rechtsregels om hun
belangen te helpen? (mobilisering theorieën)
- Wat zijn de types van handhaving die door de ordehandhavers kunnen
worden gehanteerd? (handhaving theorieën)
Hoe bereikt recht de burger?
- Niet: BS, Terms & Conditions
- Wel: via filterende instituties met eigen interpretatie van boodschap van de
wetgever
o Media: tv, radio, krant, internet…
o Intermediaire organisatie: werkgever, vakbond, sportorganisatie
Regels worden geselecteerd en doorgegeven vanuit
organisationeel belang
Rol van sociale verbanden op het recht
Mens als individu vs. leven binnen sociale verbanden: familie, vriendengroep,
clubs, organisaties
Semi-autonome sociale velden
- Hebben eigen doelen en formuleren en handhaven eigen formele en
informele normen voor leden. Deze hebben een hoge mate van autonomie,
met beperkte invloed overheid
- Alle tussenlagen die eigen normatieve orde vormt
- Vb. studentenkorps, tuchtrecht en extern recht
- Maatschappelijke middenvelden bemoeilijken centrale sturing van
overheid, maar zijn ook basis voor maatschappelijk draagvlak voor
handhaving van recht
- Voor een jurist geldt het recht, een socioloog kijkt of het verschil maakt
- Recht is minder effectief als gedragssturing dan mensen denken
- Hoe invloedrijk zijn landmark cases daadwerkelijk in de maatschappij?
- Bottom-up perspectief: sociale werking vanuit maatschappij
- Top-down perspectief: vanuit bestuurder
Juristen & sociologen
Jurist: intern normatief gezichtspunt
- Intern:
o Bewaken van coherentie van recht
o Streven naar rechtseenheid en rechtsgelijkheid
o Regels moeten passen in hogere geheel
- Normatief:
o Wetten, verdragen en jurisprudentie gaan over normen die
voorschrijven hoe normadressanten zich dienen te gedragen
- Geldigheid wordt bevestigd vanuit law in the books
Rechtssocioloog: extern empirisch standpunt
- Extern:
o Niet bewaken coherentie
o Recht is breder dan de geldende positieve recht
4
