PENOLOGIE EN PENITENTIAIR RECHT
INHOUDSOPGAVE
Inleiding ................................................................................................................. 6
Wat is penologie? .......................................................................................................... 6
Bestraffing als complex gegeven/instituut ...................................................................... 6
Empirisch onderzoek ..................................................................................................... 7
Begrippen ...................................................................................................................... 7
Penologie en penitentiair recht ...................................................................................... 8
Straffen een penologische introductie.................................................................... 9
Juridische indeling ......................................................................................................... 9
Toepassing van straffen ............................................................................................... 10
Straffen in de gemeenschap ......................................................................................... 10
De doodstraf .........................................................................................................13
Begrippen .................................................................................................................... 13
Wereldwijd .................................................................................................................. 13
In Europa ..................................................................................................................... 14
In België....................................................................................................................... 15
De Verenigde Staten van Amerika ................................................................................. 18
Visies op de doodstraf.................................................................................................. 19
Internering, TBS en beveiligingsperiode.................................................................21
Internering ................................................................................................................... 21
Geschiedenis ................................................................................................................................... 21
Internationale kritiek op België nam toe ........................................................................................... 23
Wet 5 mei 2014 betreffende de internering ....................................................................................... 24
De praktijk? ...................................................................................................................................... 28
Geïnterneerde personen zonder verblijfsrecht ................................................................................. 30
Terbeschikkingstelling van de strafuitvoeringsrechtbank (TBS) ..................................... 31
Wet van 26 april 2007 ....................................................................................................................... 31
Cijfers .............................................................................................................................................. 32
Uitvoering......................................................................................................................................... 32
Nieuw strafwetboek ......................................................................................................................... 33
Beveiligingsperiode ..................................................................................................... 33
Doelstellingen van de straf ....................................................................................35
1
, Instrumentele doelstellingen ....................................................................................... 35
Retributivisme .................................................................................................................................. 35
Utilitarisme ...................................................................................................................................... 37
Afschrikking in de praktijk ................................................................................................................. 38
Resocialisatie, re-integratie en rehabilitatie ..................................................................................... 39
Herstelbenadering ........................................................................................................................... 42
Hybride modellen ............................................................................................................................. 42
Nieuw strafwetboek ..................................................................................................... 43
Intrinsieke doelstellingen ............................................................................................ 43
Organisationele doelstellingen .................................................................................... 44
Conflicterende doelstellingen binnen organisationele doelstellingen .............................................. 45
Conclusie .................................................................................................................... 47
Maatschappelijke benadering ...............................................................................48
Deel 1: Bestraffing als maatschappelijke praktijk en keuze ........................................... 48
Statistieken ...................................................................................................................................... 48
Deel 2: maatschappelijke aspecten van penaliteit ........................................................ 54
David Garland (1990): Punishment and Modern Society ................................................................... 54
Durkheim’s expressief perspectief ................................................................................................... 54
Marxistisch sociaal-economisch perspectief ................................................................................... 56
Angela Davis: link met rassenstrijd ................................................................................................... 56
Loïc Wacquant: link met rassenstrijd ............................................................................................... 57
Weber rationaliseringsperspectief (1864 – 1920) .............................................................................. 58
Beheersen van risico’s ..................................................................................................................... 58
Foucaults disciplineringsperspectief ............................................................................................... 59
Elias’ civilisatieproces ...................................................................................................................... 60
Conclusie: Bestraffing als Sociaal-Cultureel Instituut .................................................. 61
Het Belgisch penitentiaire beleid ..........................................................................62
Voor 1830..................................................................................................................... 62
Vanaf 1830 – cellulair systeem ..................................................................................... 63
Gevangenissen in Belgie .............................................................................................. 63
Het interbellum ........................................................................................................... 67
Na WOII ....................................................................................................................... 68
Opkomst gemeenschapsregime ...................................................................................................... 68
Start van de Humaniseringsbeweging............................................................................................... 68
Classificatie van gedetineerden (veiligheid als criterium) ................................................................. 68
Resocialiseringsbeweging (Internationaal) ....................................................................................... 69
Jaren '70: Veranderend Penitentiair Landschap ................................................................................ 70
Vanaf 1980 – heden ...................................................................................................... 70
Belangrijke thema’s vanaf de jaren 1980 .......................................................................................... 70
gevangenisoverbevolking ................................................................................................................. 71
2
, Belgisch beleid – jaren 80 ................................................................................................................. 72
Vanaf jaren ’90 – Oriëntatienota straf- en gevangenisbeleid ............................................................. 72
Expansionisme ................................................................................................................................. 73
Categorieën gedetineerden .............................................................................................................. 75
Reductionisme ................................................................................................................................. 76
Beleidsopties ................................................................................................................................... 76
Situatie vandaag............................................................................................................................... 78
Wat zeggen de cijfers ................................................................................................... 79
Gevangenissen verspreid over het land – oktober 2024 .................................................................... 79
Evolutie van de gevangenisbevolking ................................................................................................ 79
Hoe komt de gevangenispopulatie tot stand? ................................................................................... 80
Categorieën gedetineerden of ‘wettelijke toestand’ ......................................................................... 81
Gedetineerden met niet-Belgische nationaliteit ............................................................................... 82
Een aantal bijzondere problematieken ......................................................................... 84
Suicide ............................................................................................................................................. 84
Druggebruik ..................................................................................................................................... 85
Gezondheidstoestand van gedetineerden ........................................................................................ 85
Gevangeniscapaciteit ...................................................................................................................... 86
Europese detentiestandaarden en monitoring .......................................................87
De Raad van Europa ..................................................................................................... 87
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) ............................................... 87
EVRM Art. 3 ...................................................................................................................................... 87
EVRM en EHRM in België .................................................................................................................. 88
Europees Hof voor de Rechten van de Mens ..................................................................................... 89
Internering – EHRM ...................................................................................................... 90
Aerts v. België (1998) ........................................................................................................................ 90
De Donder & De Clippel v. België (2011) ........................................................................................... 92
Opeenstapeling van veroordelingen ................................................................................................. 93
Europees Verdrag ter Preventie van Foltering en Onmenselijke of Vernederende
Behandeling of Bestraffing (1987) ................................................................................. 95
Europees Comité ter Preventie van Foltering (CPT) ........................................................................... 95
CPT en België ................................................................................................................................... 96
Samenspel CPT en EHRM ............................................................................................. 97
Sylla & Nollomont v. België (2017) .................................................................................................... 98
European Prison Rules ................................................................................................. 99
Nelson Mandela Rules (1955, herzien in 2015) ................................................................................. 99
Bangkok Rules (2010) ....................................................................................................................... 99
European Prison Rules (2020) ........................................................................................................ 100
De psychosociale gevolgen van detentie ............................................................. 101
Penal Subjectivits & Penal Objectivists ...................................................................... 101
Deprivatie & importatie .............................................................................................. 101
Goffman (1961) .............................................................................................................................. 101
3
, G. Sykes (1958): vijf detentiepijnen ................................................................................................. 102
Deprivaties: aanpassingen ............................................................................................................. 103
Importatietheorie van subculturen ................................................................................................. 103
Leefklimaat ............................................................................................................... 104
Nieuwe ontwikkelingen .............................................................................................. 105
Crewe (2011): nieuwe detentiepijnen ............................................................................................. 105
Crewe & Ivens (2020): Vormen van institutionele grip op personen ................................................. 106
Onderzoeksontwikkelingen ............................................................................................................ 106
Voorbeelden: economische ongelijkheid en detentie-ervaringen ................................................... 107
Belang van intersectionaliteit in studies naar detentieervaringen ................................................... 108
Verschillende gevangenissen ..................................................................................... 108
Open Inrichtingen........................................................................................................................... 108
Overbevolking & delen van cellen ................................................................................................... 109
Wetenschappelijke inzichten – praktijk ...................................................................... 109
Basiswet ............................................................................................................. 110
Ontstaanscontext ...................................................................................................... 110
Wettelijk kader .......................................................................................................... 110
Basisbeginselen ........................................................................................................ 112
Juridische principes ....................................................................................................................... 112
Penologische principes .................................................................................................................. 112
Geest van de wet – letter van de wet ........................................................................... 113
Inwerkingtreding ........................................................................................................ 114
Indeling en bestemming ............................................................................................. 115
Toezicht (art. 20–31) ................................................................................................... 115
Detentieplanning (art. 35-40) ...................................................................................... 117
Materiële levensvoorwaarden (art. 41-47) ................................................................... 118
Samenlevingsvoorwaarden (art. 48-52) ....................................................................... 118
Contact met de Buitenwereld ..................................................................................... 119
Arbeid (Art. 81-86) ...................................................................................................... 121
Gezondheidszorg ....................................................................................................... 122
Sociale Hulp- en Dienstverlening & Juridische Bijstand (Art. 102-104).......................... 122
Orde, Veiligheid en gebruik van Dwang ....................................................................... 122
Controlemaatregelen: Fouillering ................................................................................................... 123
Veiligheidsmaatregelen .................................................................................................................. 123
Maatregelen van Rechtstreekse Dwang (Art. 119-121) .................................................................... 124
Tuchtmaatregelen .......................................................................................................................... 125
4
, Decreet 8 maart 2013 betreffende de organisatie van hulp- en dienstverlening aan
gedetineerden, BS 11 april 2013.................................................................................. 126
5 Doelstellingen STRAP .................................................................................................................. 127
Knelpunten: Bevindingen van het Rekenhof .................................................................................... 128
De externe rechtspositite van veroordeelden (deel 1) .......................................... 129
Uitgangspunt ............................................................................................................. 129
Van waar komen we? ................................................................................................. 129
Wet Lejeune (1888) ........................................................................................................................ 129
Voorstellen tot wijziging in strafuitvoeringsbeleid ........................................................................... 130
Historisch overzicht ....................................................................................................................... 130
Wet op de externe rechtspositie van de veroordeelden tot een vrijheidsstraf en de aan
het slachtoffer toegekende rechten in het raam van de strafuitvoeringsmodaliteiten .. 131
Basisprincipes van strafuitvoering .................................................................................................. 131
Gedeelde principes (Basiswet en WERV) ........................................................................................ 132
Wettelijke basis externe RP ............................................................................................................ 133
Krachtlijnen WERV ......................................................................................................................... 133
Bevoegdheden straffen .................................................................................................................. 134
Chronologie inwerkingtreding......................................................................................................... 135
Impact op het detentietraject ......................................................................................................... 135
Beslissingen MvJ ........................................................................................................ 136
Uitgaansvergunning ....................................................................................................................... 136
Penitentiair verlof ........................................................................................................................... 137
Onderbreking van de SU ................................................................................................................. 137
Plaatsing in een transitiehuis.......................................................................................................... 138
Beslissingen van de strafuitvoeringsrechtbank........................................................... 138
Gevangenisstraffen meer dan 3 jaar ........................................................................... 139
Buitengewone vormen van de strafuitvoering ................................................................................. 139
Tijdvoorwaarden SUMS .................................................................................................................. 140
Definitieve invrijheidsstelling.......................................................................................................... 140
Slachtoffer ..................................................................................................................................... 140
Gevangenisstraffen tot 3 jaar ..................................................................................... 141
Voorlopige invrijheidstelling – voor september 2022 ....................................................................... 141
Voorlopige invrijheidstelling – na september 2022 .......................................................................... 141
Elektronisch toezicht i.p.v. gevangenisstraf .................................................................................... 142
Beleidsverklaring MvJ Van Quickenborne ................................................................... 142
Strafuitvoeringsrechter (SUR)..................................................................................... 143
Reflecties, cijfers en praktijk ...................................................................................... 143
5
,INLEIDING
WAT IS PENOLOGIE?
Penologie
= de wetenschap van de bestraffing van de normovertredend gedrag.
Straf (definitie HvC)
= een leed door de wet bepaald en door de rechterlijke macht opgelegd als sanctie wegens een gepleegd
misdrijf
• Bewuste toevoeging van leed door de rechter t.o.v. wie een misdrijf heeft gepleegd
• Straffen moet pijn doen vanuit het juridische
• Maar! De straf heeft nog andere doelstellingen buiten leedtoevoeging
• We moeten dus af van de leedtoevoeging, want het brengt meer negatieve dan positieve
veranderingen aan het gedrag van mensen
Penologische vragen:
• Welk soort “leed”/ wanneer/ door wie/ voor wie?
o Vb. financieel leed, fysiek leed, mentale leed
• Waarom straffen? Wat is het doel? Wie straft?
• Hoe en waar worden straffen uitgevoerd?
• Staffen vs. maatregelen?
BESTRAFFING ALS COMPLEX GEGEVEN/INSTITUUT
Het strafrecht is een proces met verschillende fases
• Opsporing en vervolging (OM)
• Straftoemeting (rechterlijke macht)
• Strafuitvoering (focus van deze cursus)
Met verschillende partijen
• Gestrafte/opgesloten personen
• Straffende/justitiële actoren (vb. rechters, gevangenisdirecteur, …)
• Slachtoffers (vaak gerepresenteerd door de media)
Bestraffing als organisatie/instituut
• Straffen gaat niet enkel over het opleggen van een straf, maar gebeurt binnen een heel systeem
waar justitiële actoren beslissingen nemen over complexe zaken.
• Ze moeten rekening houden met veel factoren om te bepalen welke straf het beste past
• De dader wordt onderworpen aan deze complexe zaken
Penologie is breder dan het louter juridisch “straffen”
• Sociologisch criminologische visie: sociale realiteit van straffen
o Het kijkt ook naar de sociale impact van straffen
o Het onderzoekt wat er gebeurt in bestraffingsinstituten (rechtbank, gevangenis,
justitiehuizen, …) en hoe dat invloed heeft op mensen zoals personeel en gevangenen
o Het bestudeert ook bredere processen zoals de penale cultuur die leeft binnen deze
instellingen en hoe straffen de samenleving beïnvloeden of de ruimtelijke aspecten
6
, • Penaliteit (Garland, 1990)
o Garland definieert penologie als de studie van de sociale processen rondom bestraffing
en strafcontrole. Dit omvat het geheel van wetten, ideeën en instituties die crimineel
gedrag reguleren.
• Multidisciplinaire benadering van het straffen
o Penologie maakt gebruik van verschillende wetenschappelijke disciplines om straffen te
bestuderen
o Juridisch, sociologisch, criminologisch, historisch, …
EMPIRISCH ONDERZOEK
Empirisch onderzoek: nationaal en internationaal
• Er wordt veel waarde gehecht aan feitelijk onderzoek dat zowel nationaal als internationaal wordt
uitgevoerd.
• Dit onderzoek helpt om inzicht te krijgen in hoe straffen daadwerkelijk worden uitgevoerd en wat
de effecten zijn op lange termijn.
Verschillende vormen:
• Kwantitatief onderzoek (survey): grootschalige vragenlijsten waarmee data worden verzameld
over de ervaringen en meningen van betrokkenen.
• Kwalitatief onderzoek: onderzoeksmethoden zoals interviews, observaties en etnografisch
onderzoek ('being there'), waarbij onderzoekers direct aanwezig zijn om een diepgaand inzicht te
krijgen in het leven en de ervaringen van de betrokkenen.
• Sensorische aspecten: richt zich op de zintuiglijke ervaringen van mensen die in strafinstituten
verblijven of werken
• Beslissingsprocessen van justitiële actoren: onderzoek naar hoe rechters, advocaten en andere
actoren beslissingen nemen over straffen.
o Dossieranalyse: Zowel kwantitatief als kwalitatief wordt gebruik gemaakt van
dossieranalyse om patronen in strafoplegging en beslissingen te onderzoeken.
• Innovatieve methoden: creatieve onderzoeksmethoden zoals foto-voicing (waarbij mensen hun
ervaringen via foto’s delen) en auto-etnografie (waarbij onderzoekers hun eigen ervaringen
gebruiken om inzicht te krijgen)
BEGRIPPEN
Penitentiair recht
= geheel van juridische normen i.v.m. de behandeling van gedetineerden
2 belangrijke wetten binnen penitentiair recht:
• Interne rechtspositie
= Basiswet gevangeniswezen, 2005
o Rechten van gedetineerden tijdens detentie: alles wat te maken heeft met de rechten die
gedetineerden kunnen verkijgen tijdens hun opsluiting
o Vb. tuchtsanctie, desiplinaire sanctie
• Externe rechtspositie
= Wet op de externe rechtspositie (wetten van 17 mei 2006 ev)
o Regeling van de overgang van binnen naar buiten: regelt de invrijheidstelling waarin
uitgelegd wordt aan welke maatregelen gedetineerden onderworpen zijn als ze van de
gevangenis terug naar de samenleving gaan
7
, o Vb. VVW, penitentiair verlof, elektronisch toezicht, etc.
PENOLOGIE EN PENITENTIAIR RECHT
In de penologie worden twee benaderingen gebruikt:
Juridische benadering: richt zich op het bestuderen van nationale en internationale normen die straffen
reguleren
Criminologische benadering: onderzoekt de bredere sociale en criminologische impact van straffen
• Doelstellingen van straf en systeem: waarom worden straffen opgelegd en wat willen we ermee
bereiken (zoals vergelding, resocialisatie, preventie)?
• Maatschappelijke benadering: er wordt gekeken naar de latente (verborgen) effecten van straffen,
zoals de impact op families en gemeenschappen
• Studie van strafpraktijken en effecten: analyse van hoe straffen in de praktijk worden uitgevoerd
en welke gevolgen deze hebben voor zowel de betrokkenen als de samenleving.
• Analyse van het penitentiaire beleid: richt zich op structurele problemen, zoals overbevolking in
gevangenissen, en de effectiviteit van beleid om deze problemen aan te pakken
• Inzicht in de evolutie van gevangenissen: onderzoek naar veranderingen in de
gevangenispopulatie, de architectuur van gevangenissen, en de ontwikkeling van strafbeleid
o De gevangenis wordt gezien als een plaats waar machtsverhoudingen duidelijk zichtbaar
zijn, waarbij het gevangenispersoneel macht uitoefent over de gedetineerden.
o Er wordt aandacht besteed aan hoe het dagelijkse leven in gevangenissen verloopt en
hoe de rechten van gedetineerden worden beschermd door controleorganen
8
,STRAFFEN EEN PENOLOGISCHE INTRODUCTIE
JURIDISCHE INDELING
Belangrijkste uitspraken in België
• Vrijspraak: geen straf + onschuldig verklaring
• Vrijheidsstraf: gevangenisstraf
o Een gevangenisstraf wordt opgelegd wanneer de schuld van een persoon bewezen is
verklaard.
o Voorlopige hechtenis is geen straf, maar een bewarende maatregel die wordt toegepast
voor er schuld is vastgesteld.
• Vrijheidsbeperkende straffen: straffen waarbij de vrijheid van de veroordeelde beperkt wordt,
zonder dat deze naar de gevangenis gaat
o Opschorting en uitstel: de straf wordt niet direct uitgevoerd, afhankelijk van het gedrag
van de veroordeelde.
o Probatie: een leerstraf waarbij de veroordeelde bepaalde voorwaarden moet naleven.
o Werkstraf, elektronisch toezicht, alcoholslot, stadionverbod, woonverbod: zijn
alternatieve straffen die de bewegingsvrijheid beperken zonder opsluiting
• Vermogensstraf: een geldboete, vermeerderd met opdeciemen (x8)
o De rechter kan bij het bepalen van de hoogte rekening houden met de financiële situatie
van de veroordeelde.
• Internering: geen straf, maar een maatregel van onbepaalde duur voor personen die door een
geestelijke stoornis niet verantwoordelijk worden geacht voor hun daden (zoals bij een
psychose).
o De maatregel duurt zolang de persoon als gevaarlijk wordt beschouwd
• Politiestraffen, correctionele straffen en criminele straffen
Subsidiaire of bijkomende straffen
Zijn straffen die boven op de hoofdstraf worden opgelegd. Soms zijn ze automatisch verbonden aan de
hoofdstraf
• Ontzetting uit politieke en burgerlijke rechten
• Verbeurdverklaring goederen
• Afzetting van titels
• Beroepsverbod
• Bekendmaking uitspraak
Vervangende straffen
Zijn straffen die de rechter oplegt wanneer de oorspronkelijke straf niet wordt uitgevoerd
• Gevangenisstraf: wordt vaak opgelegd als vervanging van een geldboete of werkstraf.
o Bij niet-uitvoering van korte gevangenisstraffen (3 dagen tot 6 maanden) gebeurt het vaak
dat ze niet worden uitgevoerd vanwege overvolle gevangenissen.
• Geldboete: als alternatief voor werkstraffen of probatie.
• Vervangend rijverbod: kan opgelegd worden wanneer een eerdere straf niet wordt nageleefd.
• Soms worden deze straffen omgezet in elektronisch toezicht, wat kan leiden tot een gevoel van
straffeloosheid als ze niet volledig worden uitgevoerd
9
, TOEPASSING VAN STRAFFEN
De meest opgelegde straffen en de trends die we zien:
• Geldboete: de meest opgelegde straf, met een sterke toename (267.273 geldboetes in 2016).
o Door de opdeciemen (vermenigvuldiging van de basisboete met een factor 8) is de
waarde van deze boetes fors gestegen.
o Uit onderzoek blijkt dat veel van deze boetes niet betaald worden. Er is een gebrekkige
uitvoering, in 2014 werd slechts 27% van de politiestraffen en 14% van de correctionele
straffen geïnd.
• Vrijheidsstraf: de op een na meest opgelegde straf, hoewel er een toename is in
gemeenschapsgerichte straffen zoals werkstraffen en elektronisch toezicht.
o Het aantal vrijheidsstraffen blijft stabiel, maar er is een daling te zien in het aantal keren
dat strafuitstel wordt verleend en een stijging in het gebruik van strafopschorting.
• Uitstel en opschorting van straffen:
o Bij uitstel wordt de straf niet uitgevoerd als de veroordeelde zich gedraagt.
o Bij opschorting wordt er geen straf opgelegd, maar zijn er vaak voorwaarden zoals
probatie of agressiebegeleiding, met als doel re-integratie.
o Er is een daling van uitstel van straf en een stijging van opschorting
• Informatie over de toepassing van werkstraffen, elektronisch toezicht (ET), en probaties is
beperkt.
STRAFFEN IN DE GEMEENSCHAP
Eerste generatie (jaren 1960)
• Alternatieve straffen zoals:
o Gevangenisstraffen met uitstel of opschorting: waren bedoeld om de strafuitvoering
tijdelijk of onder voorwaarden uit te stellen
o Probatie-uitstel en probatie-opschorting: waarbij de dader aan bepaalde voorwaarden
moest voldoen om de daadwerkelijke straf te vermijden
• Het doel was resocialisatie, het voorkomen van recidive door begeleiding op maat tijdens een
proefperiode.
• In 1964 werden deze alternatieven in een aparte wet vastgelegd.
• Kritiek: deze straffen werden als te "soft" en als dienstverlening gezien omdat ze nog steeds
verbonden waren aan een mogelijke gevangenisstraf als het uitstel werd herroepen
Tweede generatie (jaren 2000) – autonome straffen
• Autonome straffen zoals de werkstraf, probatie, en elektronisch toezicht (ET) werden
geïntroduceerd.
• Ze werden ingevoerd als reactie op de overbevolking in gevangenissen en om een breder
straffenpalet aan te bieden
• Het krijgt een bestraffend karakter, met minder focus op begeleiding en meer op controle.
• Autonome straffen werden gezien als "echte" straffen met een zelfstandige plaats in het
strafwetboek, in plaats van een aanvulling op een gevangenisstraf.
• Het strafgehalte van deze gemeenschapsgerichte straffen (GGS) wordt nu meer erkend als
volwaardige strafvormen.
• Gevangenisstraffen zouden volgens dit model als “ultimum remedium” moeten worden gebruikt
(als laatste redmiddel)
10
INHOUDSOPGAVE
Inleiding ................................................................................................................. 6
Wat is penologie? .......................................................................................................... 6
Bestraffing als complex gegeven/instituut ...................................................................... 6
Empirisch onderzoek ..................................................................................................... 7
Begrippen ...................................................................................................................... 7
Penologie en penitentiair recht ...................................................................................... 8
Straffen een penologische introductie.................................................................... 9
Juridische indeling ......................................................................................................... 9
Toepassing van straffen ............................................................................................... 10
Straffen in de gemeenschap ......................................................................................... 10
De doodstraf .........................................................................................................13
Begrippen .................................................................................................................... 13
Wereldwijd .................................................................................................................. 13
In Europa ..................................................................................................................... 14
In België....................................................................................................................... 15
De Verenigde Staten van Amerika ................................................................................. 18
Visies op de doodstraf.................................................................................................. 19
Internering, TBS en beveiligingsperiode.................................................................21
Internering ................................................................................................................... 21
Geschiedenis ................................................................................................................................... 21
Internationale kritiek op België nam toe ........................................................................................... 23
Wet 5 mei 2014 betreffende de internering ....................................................................................... 24
De praktijk? ...................................................................................................................................... 28
Geïnterneerde personen zonder verblijfsrecht ................................................................................. 30
Terbeschikkingstelling van de strafuitvoeringsrechtbank (TBS) ..................................... 31
Wet van 26 april 2007 ....................................................................................................................... 31
Cijfers .............................................................................................................................................. 32
Uitvoering......................................................................................................................................... 32
Nieuw strafwetboek ......................................................................................................................... 33
Beveiligingsperiode ..................................................................................................... 33
Doelstellingen van de straf ....................................................................................35
1
, Instrumentele doelstellingen ....................................................................................... 35
Retributivisme .................................................................................................................................. 35
Utilitarisme ...................................................................................................................................... 37
Afschrikking in de praktijk ................................................................................................................. 38
Resocialisatie, re-integratie en rehabilitatie ..................................................................................... 39
Herstelbenadering ........................................................................................................................... 42
Hybride modellen ............................................................................................................................. 42
Nieuw strafwetboek ..................................................................................................... 43
Intrinsieke doelstellingen ............................................................................................ 43
Organisationele doelstellingen .................................................................................... 44
Conflicterende doelstellingen binnen organisationele doelstellingen .............................................. 45
Conclusie .................................................................................................................... 47
Maatschappelijke benadering ...............................................................................48
Deel 1: Bestraffing als maatschappelijke praktijk en keuze ........................................... 48
Statistieken ...................................................................................................................................... 48
Deel 2: maatschappelijke aspecten van penaliteit ........................................................ 54
David Garland (1990): Punishment and Modern Society ................................................................... 54
Durkheim’s expressief perspectief ................................................................................................... 54
Marxistisch sociaal-economisch perspectief ................................................................................... 56
Angela Davis: link met rassenstrijd ................................................................................................... 56
Loïc Wacquant: link met rassenstrijd ............................................................................................... 57
Weber rationaliseringsperspectief (1864 – 1920) .............................................................................. 58
Beheersen van risico’s ..................................................................................................................... 58
Foucaults disciplineringsperspectief ............................................................................................... 59
Elias’ civilisatieproces ...................................................................................................................... 60
Conclusie: Bestraffing als Sociaal-Cultureel Instituut .................................................. 61
Het Belgisch penitentiaire beleid ..........................................................................62
Voor 1830..................................................................................................................... 62
Vanaf 1830 – cellulair systeem ..................................................................................... 63
Gevangenissen in Belgie .............................................................................................. 63
Het interbellum ........................................................................................................... 67
Na WOII ....................................................................................................................... 68
Opkomst gemeenschapsregime ...................................................................................................... 68
Start van de Humaniseringsbeweging............................................................................................... 68
Classificatie van gedetineerden (veiligheid als criterium) ................................................................. 68
Resocialiseringsbeweging (Internationaal) ....................................................................................... 69
Jaren '70: Veranderend Penitentiair Landschap ................................................................................ 70
Vanaf 1980 – heden ...................................................................................................... 70
Belangrijke thema’s vanaf de jaren 1980 .......................................................................................... 70
gevangenisoverbevolking ................................................................................................................. 71
2
, Belgisch beleid – jaren 80 ................................................................................................................. 72
Vanaf jaren ’90 – Oriëntatienota straf- en gevangenisbeleid ............................................................. 72
Expansionisme ................................................................................................................................. 73
Categorieën gedetineerden .............................................................................................................. 75
Reductionisme ................................................................................................................................. 76
Beleidsopties ................................................................................................................................... 76
Situatie vandaag............................................................................................................................... 78
Wat zeggen de cijfers ................................................................................................... 79
Gevangenissen verspreid over het land – oktober 2024 .................................................................... 79
Evolutie van de gevangenisbevolking ................................................................................................ 79
Hoe komt de gevangenispopulatie tot stand? ................................................................................... 80
Categorieën gedetineerden of ‘wettelijke toestand’ ......................................................................... 81
Gedetineerden met niet-Belgische nationaliteit ............................................................................... 82
Een aantal bijzondere problematieken ......................................................................... 84
Suicide ............................................................................................................................................. 84
Druggebruik ..................................................................................................................................... 85
Gezondheidstoestand van gedetineerden ........................................................................................ 85
Gevangeniscapaciteit ...................................................................................................................... 86
Europese detentiestandaarden en monitoring .......................................................87
De Raad van Europa ..................................................................................................... 87
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) ............................................... 87
EVRM Art. 3 ...................................................................................................................................... 87
EVRM en EHRM in België .................................................................................................................. 88
Europees Hof voor de Rechten van de Mens ..................................................................................... 89
Internering – EHRM ...................................................................................................... 90
Aerts v. België (1998) ........................................................................................................................ 90
De Donder & De Clippel v. België (2011) ........................................................................................... 92
Opeenstapeling van veroordelingen ................................................................................................. 93
Europees Verdrag ter Preventie van Foltering en Onmenselijke of Vernederende
Behandeling of Bestraffing (1987) ................................................................................. 95
Europees Comité ter Preventie van Foltering (CPT) ........................................................................... 95
CPT en België ................................................................................................................................... 96
Samenspel CPT en EHRM ............................................................................................. 97
Sylla & Nollomont v. België (2017) .................................................................................................... 98
European Prison Rules ................................................................................................. 99
Nelson Mandela Rules (1955, herzien in 2015) ................................................................................. 99
Bangkok Rules (2010) ....................................................................................................................... 99
European Prison Rules (2020) ........................................................................................................ 100
De psychosociale gevolgen van detentie ............................................................. 101
Penal Subjectivits & Penal Objectivists ...................................................................... 101
Deprivatie & importatie .............................................................................................. 101
Goffman (1961) .............................................................................................................................. 101
3
, G. Sykes (1958): vijf detentiepijnen ................................................................................................. 102
Deprivaties: aanpassingen ............................................................................................................. 103
Importatietheorie van subculturen ................................................................................................. 103
Leefklimaat ............................................................................................................... 104
Nieuwe ontwikkelingen .............................................................................................. 105
Crewe (2011): nieuwe detentiepijnen ............................................................................................. 105
Crewe & Ivens (2020): Vormen van institutionele grip op personen ................................................. 106
Onderzoeksontwikkelingen ............................................................................................................ 106
Voorbeelden: economische ongelijkheid en detentie-ervaringen ................................................... 107
Belang van intersectionaliteit in studies naar detentieervaringen ................................................... 108
Verschillende gevangenissen ..................................................................................... 108
Open Inrichtingen........................................................................................................................... 108
Overbevolking & delen van cellen ................................................................................................... 109
Wetenschappelijke inzichten – praktijk ...................................................................... 109
Basiswet ............................................................................................................. 110
Ontstaanscontext ...................................................................................................... 110
Wettelijk kader .......................................................................................................... 110
Basisbeginselen ........................................................................................................ 112
Juridische principes ....................................................................................................................... 112
Penologische principes .................................................................................................................. 112
Geest van de wet – letter van de wet ........................................................................... 113
Inwerkingtreding ........................................................................................................ 114
Indeling en bestemming ............................................................................................. 115
Toezicht (art. 20–31) ................................................................................................... 115
Detentieplanning (art. 35-40) ...................................................................................... 117
Materiële levensvoorwaarden (art. 41-47) ................................................................... 118
Samenlevingsvoorwaarden (art. 48-52) ....................................................................... 118
Contact met de Buitenwereld ..................................................................................... 119
Arbeid (Art. 81-86) ...................................................................................................... 121
Gezondheidszorg ....................................................................................................... 122
Sociale Hulp- en Dienstverlening & Juridische Bijstand (Art. 102-104).......................... 122
Orde, Veiligheid en gebruik van Dwang ....................................................................... 122
Controlemaatregelen: Fouillering ................................................................................................... 123
Veiligheidsmaatregelen .................................................................................................................. 123
Maatregelen van Rechtstreekse Dwang (Art. 119-121) .................................................................... 124
Tuchtmaatregelen .......................................................................................................................... 125
4
, Decreet 8 maart 2013 betreffende de organisatie van hulp- en dienstverlening aan
gedetineerden, BS 11 april 2013.................................................................................. 126
5 Doelstellingen STRAP .................................................................................................................. 127
Knelpunten: Bevindingen van het Rekenhof .................................................................................... 128
De externe rechtspositite van veroordeelden (deel 1) .......................................... 129
Uitgangspunt ............................................................................................................. 129
Van waar komen we? ................................................................................................. 129
Wet Lejeune (1888) ........................................................................................................................ 129
Voorstellen tot wijziging in strafuitvoeringsbeleid ........................................................................... 130
Historisch overzicht ....................................................................................................................... 130
Wet op de externe rechtspositie van de veroordeelden tot een vrijheidsstraf en de aan
het slachtoffer toegekende rechten in het raam van de strafuitvoeringsmodaliteiten .. 131
Basisprincipes van strafuitvoering .................................................................................................. 131
Gedeelde principes (Basiswet en WERV) ........................................................................................ 132
Wettelijke basis externe RP ............................................................................................................ 133
Krachtlijnen WERV ......................................................................................................................... 133
Bevoegdheden straffen .................................................................................................................. 134
Chronologie inwerkingtreding......................................................................................................... 135
Impact op het detentietraject ......................................................................................................... 135
Beslissingen MvJ ........................................................................................................ 136
Uitgaansvergunning ....................................................................................................................... 136
Penitentiair verlof ........................................................................................................................... 137
Onderbreking van de SU ................................................................................................................. 137
Plaatsing in een transitiehuis.......................................................................................................... 138
Beslissingen van de strafuitvoeringsrechtbank........................................................... 138
Gevangenisstraffen meer dan 3 jaar ........................................................................... 139
Buitengewone vormen van de strafuitvoering ................................................................................. 139
Tijdvoorwaarden SUMS .................................................................................................................. 140
Definitieve invrijheidsstelling.......................................................................................................... 140
Slachtoffer ..................................................................................................................................... 140
Gevangenisstraffen tot 3 jaar ..................................................................................... 141
Voorlopige invrijheidstelling – voor september 2022 ....................................................................... 141
Voorlopige invrijheidstelling – na september 2022 .......................................................................... 141
Elektronisch toezicht i.p.v. gevangenisstraf .................................................................................... 142
Beleidsverklaring MvJ Van Quickenborne ................................................................... 142
Strafuitvoeringsrechter (SUR)..................................................................................... 143
Reflecties, cijfers en praktijk ...................................................................................... 143
5
,INLEIDING
WAT IS PENOLOGIE?
Penologie
= de wetenschap van de bestraffing van de normovertredend gedrag.
Straf (definitie HvC)
= een leed door de wet bepaald en door de rechterlijke macht opgelegd als sanctie wegens een gepleegd
misdrijf
• Bewuste toevoeging van leed door de rechter t.o.v. wie een misdrijf heeft gepleegd
• Straffen moet pijn doen vanuit het juridische
• Maar! De straf heeft nog andere doelstellingen buiten leedtoevoeging
• We moeten dus af van de leedtoevoeging, want het brengt meer negatieve dan positieve
veranderingen aan het gedrag van mensen
Penologische vragen:
• Welk soort “leed”/ wanneer/ door wie/ voor wie?
o Vb. financieel leed, fysiek leed, mentale leed
• Waarom straffen? Wat is het doel? Wie straft?
• Hoe en waar worden straffen uitgevoerd?
• Staffen vs. maatregelen?
BESTRAFFING ALS COMPLEX GEGEVEN/INSTITUUT
Het strafrecht is een proces met verschillende fases
• Opsporing en vervolging (OM)
• Straftoemeting (rechterlijke macht)
• Strafuitvoering (focus van deze cursus)
Met verschillende partijen
• Gestrafte/opgesloten personen
• Straffende/justitiële actoren (vb. rechters, gevangenisdirecteur, …)
• Slachtoffers (vaak gerepresenteerd door de media)
Bestraffing als organisatie/instituut
• Straffen gaat niet enkel over het opleggen van een straf, maar gebeurt binnen een heel systeem
waar justitiële actoren beslissingen nemen over complexe zaken.
• Ze moeten rekening houden met veel factoren om te bepalen welke straf het beste past
• De dader wordt onderworpen aan deze complexe zaken
Penologie is breder dan het louter juridisch “straffen”
• Sociologisch criminologische visie: sociale realiteit van straffen
o Het kijkt ook naar de sociale impact van straffen
o Het onderzoekt wat er gebeurt in bestraffingsinstituten (rechtbank, gevangenis,
justitiehuizen, …) en hoe dat invloed heeft op mensen zoals personeel en gevangenen
o Het bestudeert ook bredere processen zoals de penale cultuur die leeft binnen deze
instellingen en hoe straffen de samenleving beïnvloeden of de ruimtelijke aspecten
6
, • Penaliteit (Garland, 1990)
o Garland definieert penologie als de studie van de sociale processen rondom bestraffing
en strafcontrole. Dit omvat het geheel van wetten, ideeën en instituties die crimineel
gedrag reguleren.
• Multidisciplinaire benadering van het straffen
o Penologie maakt gebruik van verschillende wetenschappelijke disciplines om straffen te
bestuderen
o Juridisch, sociologisch, criminologisch, historisch, …
EMPIRISCH ONDERZOEK
Empirisch onderzoek: nationaal en internationaal
• Er wordt veel waarde gehecht aan feitelijk onderzoek dat zowel nationaal als internationaal wordt
uitgevoerd.
• Dit onderzoek helpt om inzicht te krijgen in hoe straffen daadwerkelijk worden uitgevoerd en wat
de effecten zijn op lange termijn.
Verschillende vormen:
• Kwantitatief onderzoek (survey): grootschalige vragenlijsten waarmee data worden verzameld
over de ervaringen en meningen van betrokkenen.
• Kwalitatief onderzoek: onderzoeksmethoden zoals interviews, observaties en etnografisch
onderzoek ('being there'), waarbij onderzoekers direct aanwezig zijn om een diepgaand inzicht te
krijgen in het leven en de ervaringen van de betrokkenen.
• Sensorische aspecten: richt zich op de zintuiglijke ervaringen van mensen die in strafinstituten
verblijven of werken
• Beslissingsprocessen van justitiële actoren: onderzoek naar hoe rechters, advocaten en andere
actoren beslissingen nemen over straffen.
o Dossieranalyse: Zowel kwantitatief als kwalitatief wordt gebruik gemaakt van
dossieranalyse om patronen in strafoplegging en beslissingen te onderzoeken.
• Innovatieve methoden: creatieve onderzoeksmethoden zoals foto-voicing (waarbij mensen hun
ervaringen via foto’s delen) en auto-etnografie (waarbij onderzoekers hun eigen ervaringen
gebruiken om inzicht te krijgen)
BEGRIPPEN
Penitentiair recht
= geheel van juridische normen i.v.m. de behandeling van gedetineerden
2 belangrijke wetten binnen penitentiair recht:
• Interne rechtspositie
= Basiswet gevangeniswezen, 2005
o Rechten van gedetineerden tijdens detentie: alles wat te maken heeft met de rechten die
gedetineerden kunnen verkijgen tijdens hun opsluiting
o Vb. tuchtsanctie, desiplinaire sanctie
• Externe rechtspositie
= Wet op de externe rechtspositie (wetten van 17 mei 2006 ev)
o Regeling van de overgang van binnen naar buiten: regelt de invrijheidstelling waarin
uitgelegd wordt aan welke maatregelen gedetineerden onderworpen zijn als ze van de
gevangenis terug naar de samenleving gaan
7
, o Vb. VVW, penitentiair verlof, elektronisch toezicht, etc.
PENOLOGIE EN PENITENTIAIR RECHT
In de penologie worden twee benaderingen gebruikt:
Juridische benadering: richt zich op het bestuderen van nationale en internationale normen die straffen
reguleren
Criminologische benadering: onderzoekt de bredere sociale en criminologische impact van straffen
• Doelstellingen van straf en systeem: waarom worden straffen opgelegd en wat willen we ermee
bereiken (zoals vergelding, resocialisatie, preventie)?
• Maatschappelijke benadering: er wordt gekeken naar de latente (verborgen) effecten van straffen,
zoals de impact op families en gemeenschappen
• Studie van strafpraktijken en effecten: analyse van hoe straffen in de praktijk worden uitgevoerd
en welke gevolgen deze hebben voor zowel de betrokkenen als de samenleving.
• Analyse van het penitentiaire beleid: richt zich op structurele problemen, zoals overbevolking in
gevangenissen, en de effectiviteit van beleid om deze problemen aan te pakken
• Inzicht in de evolutie van gevangenissen: onderzoek naar veranderingen in de
gevangenispopulatie, de architectuur van gevangenissen, en de ontwikkeling van strafbeleid
o De gevangenis wordt gezien als een plaats waar machtsverhoudingen duidelijk zichtbaar
zijn, waarbij het gevangenispersoneel macht uitoefent over de gedetineerden.
o Er wordt aandacht besteed aan hoe het dagelijkse leven in gevangenissen verloopt en
hoe de rechten van gedetineerden worden beschermd door controleorganen
8
,STRAFFEN EEN PENOLOGISCHE INTRODUCTIE
JURIDISCHE INDELING
Belangrijkste uitspraken in België
• Vrijspraak: geen straf + onschuldig verklaring
• Vrijheidsstraf: gevangenisstraf
o Een gevangenisstraf wordt opgelegd wanneer de schuld van een persoon bewezen is
verklaard.
o Voorlopige hechtenis is geen straf, maar een bewarende maatregel die wordt toegepast
voor er schuld is vastgesteld.
• Vrijheidsbeperkende straffen: straffen waarbij de vrijheid van de veroordeelde beperkt wordt,
zonder dat deze naar de gevangenis gaat
o Opschorting en uitstel: de straf wordt niet direct uitgevoerd, afhankelijk van het gedrag
van de veroordeelde.
o Probatie: een leerstraf waarbij de veroordeelde bepaalde voorwaarden moet naleven.
o Werkstraf, elektronisch toezicht, alcoholslot, stadionverbod, woonverbod: zijn
alternatieve straffen die de bewegingsvrijheid beperken zonder opsluiting
• Vermogensstraf: een geldboete, vermeerderd met opdeciemen (x8)
o De rechter kan bij het bepalen van de hoogte rekening houden met de financiële situatie
van de veroordeelde.
• Internering: geen straf, maar een maatregel van onbepaalde duur voor personen die door een
geestelijke stoornis niet verantwoordelijk worden geacht voor hun daden (zoals bij een
psychose).
o De maatregel duurt zolang de persoon als gevaarlijk wordt beschouwd
• Politiestraffen, correctionele straffen en criminele straffen
Subsidiaire of bijkomende straffen
Zijn straffen die boven op de hoofdstraf worden opgelegd. Soms zijn ze automatisch verbonden aan de
hoofdstraf
• Ontzetting uit politieke en burgerlijke rechten
• Verbeurdverklaring goederen
• Afzetting van titels
• Beroepsverbod
• Bekendmaking uitspraak
Vervangende straffen
Zijn straffen die de rechter oplegt wanneer de oorspronkelijke straf niet wordt uitgevoerd
• Gevangenisstraf: wordt vaak opgelegd als vervanging van een geldboete of werkstraf.
o Bij niet-uitvoering van korte gevangenisstraffen (3 dagen tot 6 maanden) gebeurt het vaak
dat ze niet worden uitgevoerd vanwege overvolle gevangenissen.
• Geldboete: als alternatief voor werkstraffen of probatie.
• Vervangend rijverbod: kan opgelegd worden wanneer een eerdere straf niet wordt nageleefd.
• Soms worden deze straffen omgezet in elektronisch toezicht, wat kan leiden tot een gevoel van
straffeloosheid als ze niet volledig worden uitgevoerd
9
, TOEPASSING VAN STRAFFEN
De meest opgelegde straffen en de trends die we zien:
• Geldboete: de meest opgelegde straf, met een sterke toename (267.273 geldboetes in 2016).
o Door de opdeciemen (vermenigvuldiging van de basisboete met een factor 8) is de
waarde van deze boetes fors gestegen.
o Uit onderzoek blijkt dat veel van deze boetes niet betaald worden. Er is een gebrekkige
uitvoering, in 2014 werd slechts 27% van de politiestraffen en 14% van de correctionele
straffen geïnd.
• Vrijheidsstraf: de op een na meest opgelegde straf, hoewel er een toename is in
gemeenschapsgerichte straffen zoals werkstraffen en elektronisch toezicht.
o Het aantal vrijheidsstraffen blijft stabiel, maar er is een daling te zien in het aantal keren
dat strafuitstel wordt verleend en een stijging in het gebruik van strafopschorting.
• Uitstel en opschorting van straffen:
o Bij uitstel wordt de straf niet uitgevoerd als de veroordeelde zich gedraagt.
o Bij opschorting wordt er geen straf opgelegd, maar zijn er vaak voorwaarden zoals
probatie of agressiebegeleiding, met als doel re-integratie.
o Er is een daling van uitstel van straf en een stijging van opschorting
• Informatie over de toepassing van werkstraffen, elektronisch toezicht (ET), en probaties is
beperkt.
STRAFFEN IN DE GEMEENSCHAP
Eerste generatie (jaren 1960)
• Alternatieve straffen zoals:
o Gevangenisstraffen met uitstel of opschorting: waren bedoeld om de strafuitvoering
tijdelijk of onder voorwaarden uit te stellen
o Probatie-uitstel en probatie-opschorting: waarbij de dader aan bepaalde voorwaarden
moest voldoen om de daadwerkelijke straf te vermijden
• Het doel was resocialisatie, het voorkomen van recidive door begeleiding op maat tijdens een
proefperiode.
• In 1964 werden deze alternatieven in een aparte wet vastgelegd.
• Kritiek: deze straffen werden als te "soft" en als dienstverlening gezien omdat ze nog steeds
verbonden waren aan een mogelijke gevangenisstraf als het uitstel werd herroepen
Tweede generatie (jaren 2000) – autonome straffen
• Autonome straffen zoals de werkstraf, probatie, en elektronisch toezicht (ET) werden
geïntroduceerd.
• Ze werden ingevoerd als reactie op de overbevolking in gevangenissen en om een breder
straffenpalet aan te bieden
• Het krijgt een bestraffend karakter, met minder focus op begeleiding en meer op controle.
• Autonome straffen werden gezien als "echte" straffen met een zelfstandige plaats in het
strafwetboek, in plaats van een aanvulling op een gevangenisstraf.
• Het strafgehalte van deze gemeenschapsgerichte straffen (GGS) wordt nu meer erkend als
volwaardige strafvormen.
• Gevangenisstraffen zouden volgens dit model als “ultimum remedium” moeten worden gebruikt
(als laatste redmiddel)
10
