Middeleeuwen (500-1500) - bestuurlijke achtergrond
- Het Frankische Rijk onder leiding van Karel de Grote (768-814).
- Feodale stelsel: vorst als leenheer met vazallen die in ruil voor grond en opbrengst
bijdroegen door het bestuur van het gebied, hun persoonlijke trouw en militaire
bijstand aan de vorst.
- De Nederlanden bestond uit gewesten: Graafschap Holland en Vlaanderen en de
hertogdommen Gelre en Brabant.
- Standenmaatschappij: geestelijkheid, adel en boeren, vanaf de tiende eeuw ook de
burgerij.
- De kerk en het geloof staat centraal: theocentrisme (religieuze overtuiging waarbij
een god of meerdere goden de wezenlijke kern uitmaken van ons wereldbeeld).
Middeleeuwen (500-1500) - literaire achtergrond
- Volkstaal zoals Nederlands, Frans en Duits was spreektaal → orale traditie
→ rijm.
- Latijn was lange tijd de taal van de geleerden en geestelijkheid en de schrijftaal. Pas
vanaf 800 zijn er in Europa teksten in de volkstaal gevonden.
- Boekenbezit kostbaar: kopiisten (kopiëren) → mecenas (opdrachtgever).
- Perkament - papier (105 in China, 751 bij de Arabieren, 1586 Nederland
Zwijndrecht de eerste papiermolen).
- Doel literatuur: vermaken en didactisch, later hoofse literatuur.
- Eerste literaire zin: voor het Nederlands uit 1100 → geschreven door
Vlaamse monnik in Engeland. In 1932 (Oxford) ontdekt door de Engelse
germanist (Germaanse taal- en letterkundige) Kenneth Sisam op de
laatste bladzijde van een Oud-Engels prekenhandschrift uit de abdij van
Rochester.
- Drie literaire milieus: geestelijk, adellijk, stedelijk, met ieder hun eigen voorkeuren
en tekstgenres
Literaire genres - ridderromans
Eind elfde eeuw via Noord-Frankrijk naar de rest van Europa.
- In Nederland komt het genre op in de dertiende eeuw en zijn de Franse teksten de
bron.
- Geschreven voor adellijk publiek.
- Doel: ontspanning en educatieve functie (‘goed ridderschap’).
- Karelromans: Karel de Grote staat centraal → Karel ende Elegast, Het
Roelandslied. Centraal staan historische gebeurtenissen en daden van Karel
de Grote. Trouw, gehoorzaamheid, moed en kracht.
- Arthurromans: Koning Arthur staat centraal. Ideale hoofse wereld. Ferguut
en Roman van Walewein. Er is geen bewijs dat Arthur heeft bestaan.
Literaire genres - dierenepiek
Basis ligt in Griekse oudheid → dierenfabels, met een duidelijke moraal. Epos
(heldendicht) is hier een voortzetting en uitbreiding van in de Middeleeuwen.
- Doel: amuserend / satire → aspecten van de menselijke samenleving
worden via dieren belachelijk gemaakt.
, - Van den vos Reinaerde (1260) – Willem die Madocke maecte. Hier wordt de
spot gedreven met de verschillende standen: geestelijkheid, adellijkheid en
boeren.
Literaire genres - geestelijke letterkunde
- Doel: uitdragen christelijke geloof en mensen leren hoe ze een goed christelijk leven
leiden zodat je na je dood in de hemel terecht komt.
- Exempelen: korte verhalen over goed en kwaad.
- Marialegenden: verhalen waarin Maria haar getrouwen redt of beloont.
Beatrijs (1300).
Literaire genres - liederen
Strofische gedichten met of zonder refrein bedoeld om te zingen.
- Geestelijke liederen en niet-religieuze liedjes. In eerste instantie generaties lang
mondeling (oraal) overgeleverd en pas veel later (soms pas na de Middeleeuwen)
opgeschreven.
- Historieliederen: over historische gebeurtenissen of ter ere van bekende personen.
- Minneliederen / hoofse lyriek: over de hoofse liefde waarin een minnaar zijn
onbereikbare liefde (platonische liefde) aanbidt en bezingt.
- Elegieën: bezingen van dood van dierbare of ander droevige situatie →
Egidiuslied.
- Ballades: verhaal met vaak tragische afloop (Lied van heer Halewijn).
Literaire genres - toneel
Er zijn in de Middeleeuwen waarschijnlijk rondtrekkende artiesten geweest, maar daar is
niets van bewaard gebleven. De oudste middeleeuwse toneelstukken dateren uit de
veertiende eeuw.
- Religieuze toneelstukken: passie en paasspelen, kerstverhaal, heiligenlevens. Het
toneel verplaatste zich vanuit de kerk naar het marktplein.
- Wereldlijk toneel: abele spelen (1400) → Lanseloet van Denemerken - hoofse
liefde en riddercultuur met stedelijk moraal - gevolgd door een sotternie (korte klucht
als komische uitsmijter).
Literaire genres - leerdichten
Geen verzonnen verhalen, maar teksten met feitelijke kennis in de vorm van poëzie.
- Doel: opvoedend / belerend.
- Onderwerpen: wetenschappelijk, opvoedkundig of moralistisch.
- Der nature bloeme van Jacob van Maerlant (1270), Der leken spieghel (1325), Jan
van Boendale.
, Zestiende en zeventiende eeuw - historische achtergrond
- Rooms-Katholieke kerk kwam in diskrediet - aflaten en rijkdom, machtige positie
geestelijkheid, Latijn.
- Gevolg → Hervorming en Reformatie (Maarten Luther en Johannes Calvijn).
- Karel V → opgevolgd door zoon Filips II → legde autonomie van de
Nederlandse Gewesten aan banden.
- Opsporen ketters.
- Opstand onder leiding van Willem van Oranje → aanleiding Tachtigjarige
Oorlog.
- Beeldenstorm.
- Filips stuur Alva → Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) met 12-jarig bestand
(1609-1621).
Zestiende en zeventiende eeuw - historische achtergrond
- Tijdens 12-jarig bestand laaide interne tegenstellingen over de macht in de republiek
op.
- Bestuurders Staten Generaal met raadpensionaris Johannes van
Oldenbarnevelt of aanvoerder van het leger en stadhouder Maurits van
Oranje.
- Ook religieuze discussie: contraremonstranten (Maurits, predestinatie) –
remonstranten (Van Oldenbarnevelt, geen predestinatie).
- Maurits beschuldigd Johannes van landverraad en laat hem in 1619
onthoofden.
- Ideeën remonstranten verworpen tijdens kerkvergadering Synode van
Dordrecht. Getrouw mogelijke Nederlandse vertaling van Bijbel →
Statenbijbel (1637).
- Ontstaan van de Zeven Verenigde Nederlanden in het Noorden (protestants). De
zuidelijke gewesten bleven onder Spanje vallen (katholiek).
- Handel ontwikkelt zich (Spaanse en Portugese zeevaart) → Antwerpen
wordt belangrijke handelsstad.
- Nadat Antwerpen in Spaanse handen valt, vluchten rijke Antwerpenaren
(kooplieden, kunstenaars, geleerden) naar Amsterdam → Amsterdam
groeit explosief → ontstaan Gouden Eeuw.
- Bloeiperiode op gebied van economie, kunst en wetenschap.
- Handel in koloniale waren door VOC en WIC.
- Vooral regentenfamilies en hogere middenklasse profiteerden.
Zestiende en zeventiende eeuw - culturele en literaire achtergrond
- Het theocentrische wereldbeeld (God centraal) maakt plaats voor het
antroposofische wereldbeeld (mens centraal).
- Humanisme: filosofische en wetenschappelijke stroming die zich baseerden op
bronnen uit klassieke oudheid. Desiderius Erasmus (bekende humanist).
- Renaissance: wedergeboorte van klassieke oudheid in beeldhouwkunst,
schilderkunst, architectuur en literatuur.
- Het Frankische Rijk onder leiding van Karel de Grote (768-814).
- Feodale stelsel: vorst als leenheer met vazallen die in ruil voor grond en opbrengst
bijdroegen door het bestuur van het gebied, hun persoonlijke trouw en militaire
bijstand aan de vorst.
- De Nederlanden bestond uit gewesten: Graafschap Holland en Vlaanderen en de
hertogdommen Gelre en Brabant.
- Standenmaatschappij: geestelijkheid, adel en boeren, vanaf de tiende eeuw ook de
burgerij.
- De kerk en het geloof staat centraal: theocentrisme (religieuze overtuiging waarbij
een god of meerdere goden de wezenlijke kern uitmaken van ons wereldbeeld).
Middeleeuwen (500-1500) - literaire achtergrond
- Volkstaal zoals Nederlands, Frans en Duits was spreektaal → orale traditie
→ rijm.
- Latijn was lange tijd de taal van de geleerden en geestelijkheid en de schrijftaal. Pas
vanaf 800 zijn er in Europa teksten in de volkstaal gevonden.
- Boekenbezit kostbaar: kopiisten (kopiëren) → mecenas (opdrachtgever).
- Perkament - papier (105 in China, 751 bij de Arabieren, 1586 Nederland
Zwijndrecht de eerste papiermolen).
- Doel literatuur: vermaken en didactisch, later hoofse literatuur.
- Eerste literaire zin: voor het Nederlands uit 1100 → geschreven door
Vlaamse monnik in Engeland. In 1932 (Oxford) ontdekt door de Engelse
germanist (Germaanse taal- en letterkundige) Kenneth Sisam op de
laatste bladzijde van een Oud-Engels prekenhandschrift uit de abdij van
Rochester.
- Drie literaire milieus: geestelijk, adellijk, stedelijk, met ieder hun eigen voorkeuren
en tekstgenres
Literaire genres - ridderromans
Eind elfde eeuw via Noord-Frankrijk naar de rest van Europa.
- In Nederland komt het genre op in de dertiende eeuw en zijn de Franse teksten de
bron.
- Geschreven voor adellijk publiek.
- Doel: ontspanning en educatieve functie (‘goed ridderschap’).
- Karelromans: Karel de Grote staat centraal → Karel ende Elegast, Het
Roelandslied. Centraal staan historische gebeurtenissen en daden van Karel
de Grote. Trouw, gehoorzaamheid, moed en kracht.
- Arthurromans: Koning Arthur staat centraal. Ideale hoofse wereld. Ferguut
en Roman van Walewein. Er is geen bewijs dat Arthur heeft bestaan.
Literaire genres - dierenepiek
Basis ligt in Griekse oudheid → dierenfabels, met een duidelijke moraal. Epos
(heldendicht) is hier een voortzetting en uitbreiding van in de Middeleeuwen.
- Doel: amuserend / satire → aspecten van de menselijke samenleving
worden via dieren belachelijk gemaakt.
, - Van den vos Reinaerde (1260) – Willem die Madocke maecte. Hier wordt de
spot gedreven met de verschillende standen: geestelijkheid, adellijkheid en
boeren.
Literaire genres - geestelijke letterkunde
- Doel: uitdragen christelijke geloof en mensen leren hoe ze een goed christelijk leven
leiden zodat je na je dood in de hemel terecht komt.
- Exempelen: korte verhalen over goed en kwaad.
- Marialegenden: verhalen waarin Maria haar getrouwen redt of beloont.
Beatrijs (1300).
Literaire genres - liederen
Strofische gedichten met of zonder refrein bedoeld om te zingen.
- Geestelijke liederen en niet-religieuze liedjes. In eerste instantie generaties lang
mondeling (oraal) overgeleverd en pas veel later (soms pas na de Middeleeuwen)
opgeschreven.
- Historieliederen: over historische gebeurtenissen of ter ere van bekende personen.
- Minneliederen / hoofse lyriek: over de hoofse liefde waarin een minnaar zijn
onbereikbare liefde (platonische liefde) aanbidt en bezingt.
- Elegieën: bezingen van dood van dierbare of ander droevige situatie →
Egidiuslied.
- Ballades: verhaal met vaak tragische afloop (Lied van heer Halewijn).
Literaire genres - toneel
Er zijn in de Middeleeuwen waarschijnlijk rondtrekkende artiesten geweest, maar daar is
niets van bewaard gebleven. De oudste middeleeuwse toneelstukken dateren uit de
veertiende eeuw.
- Religieuze toneelstukken: passie en paasspelen, kerstverhaal, heiligenlevens. Het
toneel verplaatste zich vanuit de kerk naar het marktplein.
- Wereldlijk toneel: abele spelen (1400) → Lanseloet van Denemerken - hoofse
liefde en riddercultuur met stedelijk moraal - gevolgd door een sotternie (korte klucht
als komische uitsmijter).
Literaire genres - leerdichten
Geen verzonnen verhalen, maar teksten met feitelijke kennis in de vorm van poëzie.
- Doel: opvoedend / belerend.
- Onderwerpen: wetenschappelijk, opvoedkundig of moralistisch.
- Der nature bloeme van Jacob van Maerlant (1270), Der leken spieghel (1325), Jan
van Boendale.
, Zestiende en zeventiende eeuw - historische achtergrond
- Rooms-Katholieke kerk kwam in diskrediet - aflaten en rijkdom, machtige positie
geestelijkheid, Latijn.
- Gevolg → Hervorming en Reformatie (Maarten Luther en Johannes Calvijn).
- Karel V → opgevolgd door zoon Filips II → legde autonomie van de
Nederlandse Gewesten aan banden.
- Opsporen ketters.
- Opstand onder leiding van Willem van Oranje → aanleiding Tachtigjarige
Oorlog.
- Beeldenstorm.
- Filips stuur Alva → Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) met 12-jarig bestand
(1609-1621).
Zestiende en zeventiende eeuw - historische achtergrond
- Tijdens 12-jarig bestand laaide interne tegenstellingen over de macht in de republiek
op.
- Bestuurders Staten Generaal met raadpensionaris Johannes van
Oldenbarnevelt of aanvoerder van het leger en stadhouder Maurits van
Oranje.
- Ook religieuze discussie: contraremonstranten (Maurits, predestinatie) –
remonstranten (Van Oldenbarnevelt, geen predestinatie).
- Maurits beschuldigd Johannes van landverraad en laat hem in 1619
onthoofden.
- Ideeën remonstranten verworpen tijdens kerkvergadering Synode van
Dordrecht. Getrouw mogelijke Nederlandse vertaling van Bijbel →
Statenbijbel (1637).
- Ontstaan van de Zeven Verenigde Nederlanden in het Noorden (protestants). De
zuidelijke gewesten bleven onder Spanje vallen (katholiek).
- Handel ontwikkelt zich (Spaanse en Portugese zeevaart) → Antwerpen
wordt belangrijke handelsstad.
- Nadat Antwerpen in Spaanse handen valt, vluchten rijke Antwerpenaren
(kooplieden, kunstenaars, geleerden) naar Amsterdam → Amsterdam
groeit explosief → ontstaan Gouden Eeuw.
- Bloeiperiode op gebied van economie, kunst en wetenschap.
- Handel in koloniale waren door VOC en WIC.
- Vooral regentenfamilies en hogere middenklasse profiteerden.
Zestiende en zeventiende eeuw - culturele en literaire achtergrond
- Het theocentrische wereldbeeld (God centraal) maakt plaats voor het
antroposofische wereldbeeld (mens centraal).
- Humanisme: filosofische en wetenschappelijke stroming die zich baseerden op
bronnen uit klassieke oudheid. Desiderius Erasmus (bekende humanist).
- Renaissance: wedergeboorte van klassieke oudheid in beeldhouwkunst,
schilderkunst, architectuur en literatuur.
