INHOUDSTAFEL
EXTRA: Inleiding sociologie en sociologische verbeelding.......................................................................... 5
Niemand is een eiland?.................................................................................................................................. 5
Samenleving(sverbanden) en de temporele en sociale ruimte rond het speelveld........................6
Wat bestudeert de sociologie?.................................................................................................................... 6
HOOFDSTUK 1: Op ontdekkingstocht door bekend gebied? Over de eigen aard van de
samenleving..................................................................................................................................................................... 7
1. Het dagelijkse leven door de bril van de socioloog............................................................................. 7
Sociologische verbeelding..................................................................................................................... 7
1.1 Over eten en drinken......................................................................................................................... 8
1.2. Over sport........................................................................................................................................... 8
1.3. Over lifestyle en lijfstijl.................................................................................................................... 8
1.4. Over liefde...........................................................................................................................................8
1.5. Contingent maar niet arbitrair?.................................................................................................... 9
2. Niemand is een eiland - zeker niet in tijden van corona (lezen).....................................................9
3. Een stap verder: een sociologische blik doet beter begrijpen........................................................ 9
3.1. Echtscheiding.................................................................................................................................... 9
3.2. Suïcide............................................................................................................................................... 10
3.3. Ziekte en dood.................................................................................................................................10
4. Een eerste definitie van sociologie.......................................................................................................10
HOOFDSTUK 2: De samenleving is een veld van tegengestelde krachten............................................11
Samenleving = complex..................................................................................................................11
Tegengestelde krachten in de samenleving............................................................................. 12
1. Individu en samenleving: een strijd van goed tegen kwaad?.......................................................... 12
Actor en factor dilemma............................................................................................................... 13
2. De samenleving: een vat vol mogelijkheden en beperkingen.........................................................15
3. Solidariteit versus strijd...........................................................................................................................15
2.1. Solidariteit en cohesie....................................................................................................................15
2.2. Strijd en conflict..............................................................................................................................16
Soorten conflicten:......................................................................................................................... 16
Drukkingsmiddelen bij conflicten............................................................................................... 17
4. Ongelijkheid versus gelijkheid................................................................................................................17
HOOFDSTUK 3: Welk nut heeft de sociologie voor wie geen socioloog wil worden?.......................17
Vormen van Kennis......................................................................................................................... 17
Wetenschappelijke kennis............................................................................................................ 18
1. De sociologie, een wetenschap als (g)een ander............................................................................... 18
Een late ontdekking?............................................................................................................................. 18
2. Er is meer wetenschap onder de zon dan enkel natuurwetenschap........................................... 19
3. Een socioloog onderzoekt sociale feiten............................................................................................20
4. De sociologie: een van de huizen op het plein van de samenleving, met verschillende
kamers en de bijhorende ramen................................................................................................................ 21
5. Wat brengt de sociologie ons bij?.........................................................................................................22
HOOFDSTUK 4: De ene bril is de andere niet.................................................................................................. 22
1. We dragen allemaal een bril! Over selectieve waarneming............................................................ 22
1
, 2. Over referentiekaders, pygmalion en stereotypes...........................................................................24
3. Het breekpunt tussen common sense en wetenschap................................................................... 26
HOOFDSTUK 5: Eenheid in verscheidenheid, verscheidenheid in eenheid (NIET).......................... 27
HOOFDSTUK 6: Blokken uit de sociologische blokkendoos.......................................................................27
1. Sociaal handelen........................................................................................................................................ 28
2. Interactie en communicatie...................................................................................................................28
2.1 Interactie............................................................................................................................................29
2.2 Communicatie: verbaal en niet-verbaal....................................................................................30
2.3 Impact van sociale media op communicatie (NIET)................................................................31
3. Sociale relaties en posities, sociale rol en status.............................................................................. 31
3.1 Sociale relaties.................................................................................................................................. 31
3.2 Sociale posities................................................................................................................................. 31
3.3 Sociale status................................................................................................................................... 32
3.4 De status(in)congruentiethese (NIET)....................................................................................... 33
4. De sociale rol............................................................................................................................................. 33
4.1 Rollenstellen en rolconflicten.......................................................................................................33
4.2 Stabiliteit van rollenstellen (NIET)..............................................................................................34
5. Rolattributen en statussymbolen........................................................................................................ 34
LEERPAD Kruispuntdenken: over diversiteit, identiteit en machtsprocessen..................................35
Wat is kruispuntdenken?..............................................................................................................35
Kruispuntdenken: een sociologische benadering..................................................................35
Wat is ‘woke’ en waar komt het vandaan?................................................................................36
HOOFDSTUK 7: Een netwerk is geen groep. Over de diversiteit van samenlevingsverbanden.. 37
1. Sociale netwerken..................................................................................................................................... 37
1.1 Netwerken zijn kanalen waarlangs sociale goederen (kunnen) stromen...........................38
1.2. Kenmerken van netwerken.......................................................................................................... 39
Robert Putnam / sociaal kapitaal.............................................................................................. 40
2. Groepen...................................................................................................................................................... 40
2.1 Een typologie als uitgangspunt.....................................................................................................41
Sociale categorie............................................................................................................................. 41
2.3 Het samenzijn...................................................................................................................................42
2.4 Primaire groepen.............................................................................................................................42
2.5 De collectiviteit................................................................................................................................43
3. Referentiegroepen....................................................................................................................................43
3.1 Vergelijkende referentiegroepen................................................................................................. 44
3.2 Normatieve referentiegroepen.................................................................................................... 44
4. Groepen tussen conflict en solidariteit.............................................................................................. 44
5. Het ‘maatschappelijk middenveld’........................................................................................................ 45
6. Sociale bewegingen..................................................................................................................................45
7. De massa, de menigte en de ‘multitude’ (NIET).................................................................................46
LEERPAD: Mediawijsheid (1I) en sociologische verbeelding......................................................................46
1. Sociologische verbeelding...................................................................................................................... 46
Toepassing van sociologische verbeelding..................................................................................... 46
2. Mediawijsheid: over fake new en desinformatie.............................................................................. 46
2
, 3. Beelden via sociale media....................................................................................................................... 47
HOOFDSTUK 8: Moderne samenlevingen zijn altijd multicultureel. Over cultuurpatronen en
hun componenten........................................................................................................................................................47
1. Door de ogen van anderen...................................................................................................................... 47
2. Waarvoor staat cultuur?......................................................................................................................... 48
3. Cultuur is een patroon............................................................................................................................ 49
3.1 Waarden............................................................................................................................................. 50
3.2 Normen..............................................................................................................................................50
3.3 Doeleinden........................................................................................................................................52
3.4 Verwachtingen................................................................................................................................. 52
4. De ene cultuur is de andere niet.......................................................................................................... 52
4.1. ‘Hoge’ versus ‘lage’ cultuur? En wat met ‘beschaving’?......................................................... 53
4.2. Verschillen tussen samenlevingen.............................................................................................53
4.3. Verschillen in tijd NIET.................................................................................................................54
4.4. Verschillen binnen samenlevingen: dominante culturen, tegenculturen en
subculturen............................................................................................................................................. 54
5. Instituties en institutionalisering......................................................................................................... 55
5.2. Het gezin: een primaire groep en een institutie.................................................................... 56
5.3. Kerngezin en uitgebreid gezin................................................................................................... 56
5.4. Het gezin getransformeerd?....................................................................................................... 56
Belangrijke functieverschuiving kerngezin............................................................................. 56
5.5. Nieuwe samenlevingsvormen: Relatie- en gezinsvorming.................................................. 57
HOOFDSTUK 9: Levenslang leren - om in het gareel te lopen?................................................................57
Over socialisatie en sociale controle, conformisme en deviantie...................................... 57
1. Cultuur wordt aangeleerd....................................................................................................................... 57
2. De januskop van socialisatie.................................................................................................................. 58
3. Primaire, secundaire en tertiaire socialisatie....................................................................................59
Primaire socialisatie...................................................................................................................... 59
Secundaire socialisatie................................................................................................................. 59
Tertiaire socialisatie....................................................................................................................... 61
4. Differentiële socialisatie.......................................................................................................................... 61
Genderspecifieke socialisatie...................................................................................................... 61
Socialisatie in de subcultuur van de eigen klasse................................................................... 61
5. Sociale controle en sociale sancties.................................................................................................... 63
6. Conformisme en deviantie..................................................................................................................... 64
6.1.De spanning tussen cultureel aanvaarde doelstellingen en middelen: Mertons
typologie.................................................................................................................................................. 64
6.2. Conformisme: gedrag zoals het hoort?.................................................................................... 64
6.3. Deviantie: gedrag zoals het niet hoort?................................................................................... 66
7. Verklaringen voor deviantie................................................................................................................... 66
Sociale contexttheorie – Durkheim (1897/1967).................................................................... 66
Labelingstheorie - Becker............................................................................................................ 67
De learned deviance-theorie...................................................................................................... 68
De conflicttheorie.......................................................................................................................... 68
3
, 8. Functies van deviantie.............................................................................................................................69
HOOFDSTUK 10: Organisaties. (Niet zo) kleine samenleving (Niet)....................................................... 69
HOOFDSTUK 11: Ongelijkheid is van alle tijden............................................................................................. 69
1. Ontbrekende breuklijnen........................................................................................................................ 69
2. Vier soorten van sociale verschillen.................................................................................................... 70
2.1 Sociale differentiatie....................................................................................................................... 70
2.2 Sociale fragmentering..................................................................................................................... 71
2.3 Sociale ongelijkheid......................................................................................................................... 71
2.4 Sociale uitsluiting............................................................................................................................ 72
3. De stoet van Pen........................................................................................................................................72
4. Slavernij, standen, kasten en klassen...................................................................................................73
4.1 Is een ongelaagde samenleving mogelijk?................................................................................. 73
4.2 Slavernij..............................................................................................................................................73
4.3 De standensamenleving................................................................................................................. 74
4.4 De Kastensamenleving................................................................................................................... 74
4.5 De klassenmaatschappij: 3 modellen..........................................................................................74
5. Over macht en gezag............................................................................................................................... 76
5.1 Beïnvloeding...................................................................................................................................... 76
5.2 Gezag.................................................................................................................................................. 77
5.3 Macht..................................................................................................................................................78
5.4 Machtsbronnen, machtsmiddelen en elites............................................................................. 79
6. Sociale mobiliteit...................................................................................................................................... 79
6.1 Soorten sociale mobiliteit..............................................................................................................79
HOOFDSTUK 12: Sociale Klassen (Niet)..............................................................................................................80
HOOFDSTUK 13: Ook een film is een opeenvolging van stills.................................................................. 80
2. Denken in dichotomieën........................................................................................................................ 80
3. Denken in meervoud............................................................................................................................... 80
HOOFDSTUK 14: De toestand vandaag: voortzetting van het verleden of bruuske breuken?......81
8. Van diversiteit via superdiversiteit naar hyperdiversiteit.............................................................. 81
4
EXTRA: Inleiding sociologie en sociologische verbeelding.......................................................................... 5
Niemand is een eiland?.................................................................................................................................. 5
Samenleving(sverbanden) en de temporele en sociale ruimte rond het speelveld........................6
Wat bestudeert de sociologie?.................................................................................................................... 6
HOOFDSTUK 1: Op ontdekkingstocht door bekend gebied? Over de eigen aard van de
samenleving..................................................................................................................................................................... 7
1. Het dagelijkse leven door de bril van de socioloog............................................................................. 7
Sociologische verbeelding..................................................................................................................... 7
1.1 Over eten en drinken......................................................................................................................... 8
1.2. Over sport........................................................................................................................................... 8
1.3. Over lifestyle en lijfstijl.................................................................................................................... 8
1.4. Over liefde...........................................................................................................................................8
1.5. Contingent maar niet arbitrair?.................................................................................................... 9
2. Niemand is een eiland - zeker niet in tijden van corona (lezen).....................................................9
3. Een stap verder: een sociologische blik doet beter begrijpen........................................................ 9
3.1. Echtscheiding.................................................................................................................................... 9
3.2. Suïcide............................................................................................................................................... 10
3.3. Ziekte en dood.................................................................................................................................10
4. Een eerste definitie van sociologie.......................................................................................................10
HOOFDSTUK 2: De samenleving is een veld van tegengestelde krachten............................................11
Samenleving = complex..................................................................................................................11
Tegengestelde krachten in de samenleving............................................................................. 12
1. Individu en samenleving: een strijd van goed tegen kwaad?.......................................................... 12
Actor en factor dilemma............................................................................................................... 13
2. De samenleving: een vat vol mogelijkheden en beperkingen.........................................................15
3. Solidariteit versus strijd...........................................................................................................................15
2.1. Solidariteit en cohesie....................................................................................................................15
2.2. Strijd en conflict..............................................................................................................................16
Soorten conflicten:......................................................................................................................... 16
Drukkingsmiddelen bij conflicten............................................................................................... 17
4. Ongelijkheid versus gelijkheid................................................................................................................17
HOOFDSTUK 3: Welk nut heeft de sociologie voor wie geen socioloog wil worden?.......................17
Vormen van Kennis......................................................................................................................... 17
Wetenschappelijke kennis............................................................................................................ 18
1. De sociologie, een wetenschap als (g)een ander............................................................................... 18
Een late ontdekking?............................................................................................................................. 18
2. Er is meer wetenschap onder de zon dan enkel natuurwetenschap........................................... 19
3. Een socioloog onderzoekt sociale feiten............................................................................................20
4. De sociologie: een van de huizen op het plein van de samenleving, met verschillende
kamers en de bijhorende ramen................................................................................................................ 21
5. Wat brengt de sociologie ons bij?.........................................................................................................22
HOOFDSTUK 4: De ene bril is de andere niet.................................................................................................. 22
1. We dragen allemaal een bril! Over selectieve waarneming............................................................ 22
1
, 2. Over referentiekaders, pygmalion en stereotypes...........................................................................24
3. Het breekpunt tussen common sense en wetenschap................................................................... 26
HOOFDSTUK 5: Eenheid in verscheidenheid, verscheidenheid in eenheid (NIET).......................... 27
HOOFDSTUK 6: Blokken uit de sociologische blokkendoos.......................................................................27
1. Sociaal handelen........................................................................................................................................ 28
2. Interactie en communicatie...................................................................................................................28
2.1 Interactie............................................................................................................................................29
2.2 Communicatie: verbaal en niet-verbaal....................................................................................30
2.3 Impact van sociale media op communicatie (NIET)................................................................31
3. Sociale relaties en posities, sociale rol en status.............................................................................. 31
3.1 Sociale relaties.................................................................................................................................. 31
3.2 Sociale posities................................................................................................................................. 31
3.3 Sociale status................................................................................................................................... 32
3.4 De status(in)congruentiethese (NIET)....................................................................................... 33
4. De sociale rol............................................................................................................................................. 33
4.1 Rollenstellen en rolconflicten.......................................................................................................33
4.2 Stabiliteit van rollenstellen (NIET)..............................................................................................34
5. Rolattributen en statussymbolen........................................................................................................ 34
LEERPAD Kruispuntdenken: over diversiteit, identiteit en machtsprocessen..................................35
Wat is kruispuntdenken?..............................................................................................................35
Kruispuntdenken: een sociologische benadering..................................................................35
Wat is ‘woke’ en waar komt het vandaan?................................................................................36
HOOFDSTUK 7: Een netwerk is geen groep. Over de diversiteit van samenlevingsverbanden.. 37
1. Sociale netwerken..................................................................................................................................... 37
1.1 Netwerken zijn kanalen waarlangs sociale goederen (kunnen) stromen...........................38
1.2. Kenmerken van netwerken.......................................................................................................... 39
Robert Putnam / sociaal kapitaal.............................................................................................. 40
2. Groepen...................................................................................................................................................... 40
2.1 Een typologie als uitgangspunt.....................................................................................................41
Sociale categorie............................................................................................................................. 41
2.3 Het samenzijn...................................................................................................................................42
2.4 Primaire groepen.............................................................................................................................42
2.5 De collectiviteit................................................................................................................................43
3. Referentiegroepen....................................................................................................................................43
3.1 Vergelijkende referentiegroepen................................................................................................. 44
3.2 Normatieve referentiegroepen.................................................................................................... 44
4. Groepen tussen conflict en solidariteit.............................................................................................. 44
5. Het ‘maatschappelijk middenveld’........................................................................................................ 45
6. Sociale bewegingen..................................................................................................................................45
7. De massa, de menigte en de ‘multitude’ (NIET).................................................................................46
LEERPAD: Mediawijsheid (1I) en sociologische verbeelding......................................................................46
1. Sociologische verbeelding...................................................................................................................... 46
Toepassing van sociologische verbeelding..................................................................................... 46
2. Mediawijsheid: over fake new en desinformatie.............................................................................. 46
2
, 3. Beelden via sociale media....................................................................................................................... 47
HOOFDSTUK 8: Moderne samenlevingen zijn altijd multicultureel. Over cultuurpatronen en
hun componenten........................................................................................................................................................47
1. Door de ogen van anderen...................................................................................................................... 47
2. Waarvoor staat cultuur?......................................................................................................................... 48
3. Cultuur is een patroon............................................................................................................................ 49
3.1 Waarden............................................................................................................................................. 50
3.2 Normen..............................................................................................................................................50
3.3 Doeleinden........................................................................................................................................52
3.4 Verwachtingen................................................................................................................................. 52
4. De ene cultuur is de andere niet.......................................................................................................... 52
4.1. ‘Hoge’ versus ‘lage’ cultuur? En wat met ‘beschaving’?......................................................... 53
4.2. Verschillen tussen samenlevingen.............................................................................................53
4.3. Verschillen in tijd NIET.................................................................................................................54
4.4. Verschillen binnen samenlevingen: dominante culturen, tegenculturen en
subculturen............................................................................................................................................. 54
5. Instituties en institutionalisering......................................................................................................... 55
5.2. Het gezin: een primaire groep en een institutie.................................................................... 56
5.3. Kerngezin en uitgebreid gezin................................................................................................... 56
5.4. Het gezin getransformeerd?....................................................................................................... 56
Belangrijke functieverschuiving kerngezin............................................................................. 56
5.5. Nieuwe samenlevingsvormen: Relatie- en gezinsvorming.................................................. 57
HOOFDSTUK 9: Levenslang leren - om in het gareel te lopen?................................................................57
Over socialisatie en sociale controle, conformisme en deviantie...................................... 57
1. Cultuur wordt aangeleerd....................................................................................................................... 57
2. De januskop van socialisatie.................................................................................................................. 58
3. Primaire, secundaire en tertiaire socialisatie....................................................................................59
Primaire socialisatie...................................................................................................................... 59
Secundaire socialisatie................................................................................................................. 59
Tertiaire socialisatie....................................................................................................................... 61
4. Differentiële socialisatie.......................................................................................................................... 61
Genderspecifieke socialisatie...................................................................................................... 61
Socialisatie in de subcultuur van de eigen klasse................................................................... 61
5. Sociale controle en sociale sancties.................................................................................................... 63
6. Conformisme en deviantie..................................................................................................................... 64
6.1.De spanning tussen cultureel aanvaarde doelstellingen en middelen: Mertons
typologie.................................................................................................................................................. 64
6.2. Conformisme: gedrag zoals het hoort?.................................................................................... 64
6.3. Deviantie: gedrag zoals het niet hoort?................................................................................... 66
7. Verklaringen voor deviantie................................................................................................................... 66
Sociale contexttheorie – Durkheim (1897/1967).................................................................... 66
Labelingstheorie - Becker............................................................................................................ 67
De learned deviance-theorie...................................................................................................... 68
De conflicttheorie.......................................................................................................................... 68
3
, 8. Functies van deviantie.............................................................................................................................69
HOOFDSTUK 10: Organisaties. (Niet zo) kleine samenleving (Niet)....................................................... 69
HOOFDSTUK 11: Ongelijkheid is van alle tijden............................................................................................. 69
1. Ontbrekende breuklijnen........................................................................................................................ 69
2. Vier soorten van sociale verschillen.................................................................................................... 70
2.1 Sociale differentiatie....................................................................................................................... 70
2.2 Sociale fragmentering..................................................................................................................... 71
2.3 Sociale ongelijkheid......................................................................................................................... 71
2.4 Sociale uitsluiting............................................................................................................................ 72
3. De stoet van Pen........................................................................................................................................72
4. Slavernij, standen, kasten en klassen...................................................................................................73
4.1 Is een ongelaagde samenleving mogelijk?................................................................................. 73
4.2 Slavernij..............................................................................................................................................73
4.3 De standensamenleving................................................................................................................. 74
4.4 De Kastensamenleving................................................................................................................... 74
4.5 De klassenmaatschappij: 3 modellen..........................................................................................74
5. Over macht en gezag............................................................................................................................... 76
5.1 Beïnvloeding...................................................................................................................................... 76
5.2 Gezag.................................................................................................................................................. 77
5.3 Macht..................................................................................................................................................78
5.4 Machtsbronnen, machtsmiddelen en elites............................................................................. 79
6. Sociale mobiliteit...................................................................................................................................... 79
6.1 Soorten sociale mobiliteit..............................................................................................................79
HOOFDSTUK 12: Sociale Klassen (Niet)..............................................................................................................80
HOOFDSTUK 13: Ook een film is een opeenvolging van stills.................................................................. 80
2. Denken in dichotomieën........................................................................................................................ 80
3. Denken in meervoud............................................................................................................................... 80
HOOFDSTUK 14: De toestand vandaag: voortzetting van het verleden of bruuske breuken?......81
8. Van diversiteit via superdiversiteit naar hyperdiversiteit.............................................................. 81
4
