Penologie en victimologie
Module 1 – Inleiding tot de penologie en straftheorieën
Penologie
= wetenschappelijke studie van bestraffing van normoverschrijdend gedrag
Heel ruime studie; domein waar recht, sociologie, ethiek, politieke wetenschappen, economie,
filosofie, geschiedenis,… elkaar ontmoeten
Victimologie
= wetenschappelijke studie van slachtoffers en slachtofferschap
Rechtvaardiging van een straf
Als de straf in verhouding staat tot de daad die je gepleegd hebt. We zeggen dat een straf
rechtvaardig is als ze aan het legaliteitsprincipe (= er mag geen straf gegeven worden zonder
wet), proportionaliteitsprincipe (= de straf dient in verhouding te staan met hetgeen dat je
gedaan hebt) en het subsidiariteitsprincipe (= de straf moet als laatste redmiddel gebruikt
worden, is de straf wel nodig) voldoet.
Wanneer is een straf zinvol?
Een straf is zinvol als je het kan linken aan 1 van de 5 doelen. Je kan ze niet alle 5 tegelijk in een
straf steken. Als je er meer afschrikking in wil steken dan kan het zijn dat je voor herstel niet
veel zal kunnen doen.
5 strafdoelen
1. Vergelding: een straf heeft als doel om de schade aan de rechtsorde die toegebracht is
door de dader te vergelden. Een dader verdient straf
2. Onschadelijkmaking: een straf heeft als doel om diegene die de straf ondergaat
onschadelijk te maken – via bijvoorbeeld een gevangenisstraf, enkelband, schorsing –
zodat het onmogelijk wordt gedurende die straf nog een misdrijf te plegen
1
,3. Afschrikking: een straf heeft als doel om mensen ervan te weerhouden in het vervolg
een misdaad te begaan. Men ziet af van criminaliteit uit angst voor negatieve
consequenties. Het kan hier gaan om individuele afschrikking (= speciale preventie) of
om algemene preventie (= generale preventie).
4. Resocialisatie: een straf heeft als doel om de dader zodanig te resocialiseren en te re-
integreren in de conventionele samenleving dat herhaling van crimineel gedrag wordt
voorkomen
5. Herstel: een straf heeft als doel om de materiële en/of emotionele schade die
toegebracht is door de dader aan het slachtoffer en/of de maatschappij te herstellen of
te compenseren
Hoe zag een straf eruit in de bepaalde tijden in onze geschiedenis?
• Middeleeuwen: afhakken van lichaamsdelen bij stelen, marteling
• 16e-17e eeuw: de brandstapel
• 18e eeuw: tuchthuis
• 19e eeuw: stokslagen
• 20e eeuw: dwangarbeid
• 21e eeuw: enkelband
Straftheorieën
Retributivisme - Kant – vergeldingstheorie
• Moeder van alle strafrechtstheorieën
• Straf = evenredige schuld betalen, voordeel weghalen, en rechtsorde herstellen
• Vergelding, iemand iets betaald zetten
• Lex Talionis: “Oog om oog, tand om tand.”
• Mensen moeten hun schuld betalen aan de samenleving
• Kijken naar de dader en het misdrijf, hierop gaan we reageren
Principes Retributivisme
− Altijd straffen, ongeacht de consequenties
− Straafmaat & ernst misdrijf
− Straf is het doel, op zichzelf goed en gerechtvaardigd
− Gericht op gerechtigheid voor slachtoffer en maatschappij
2
, Kritiek retributivisme
− Als een veroordeelde ook positieve aspecten van de straf ervaart, zoals iets bijleren in
het geval van een leermaatregel, is er dan geen sprake meer van straf?
− Is doodstraf dan een straf, als het leed niet gevoeld wordt?
− En wat met het leed dat berokkend wordt aan de naasten van de dader door de straf.
− Mens is geen rationeel wezen
− Negatief strafdoel
− Geen ruimte voor individualisering
− Leed slachtoffers compenseren door ‘vereffening’?
Utilitarisme - Bentham – nutstheorie
• Hedonistische mensvisie
• Doel straf in het algemeen: algemene preventie
• Doel straf in het bijzonder: individuele preventie – door individuele afschrikking, of
resocialisering of neutralisering/ onschadelijkmaking
• Rechtvaardiging straf: vergroten van het geluk, betere samenleving, voorkomen onheil
in de samenleving
Principes Utilitarisme
− Individuele preventie kan op verschillende manieren:
o Wegnemen mogelijkheid
o Wegnemen verlangen
o Wegnemen durf
− Strafmaat – te verwachten toekomstig gedrag en verleiding tot het misdrijf (alleen
straffen als meer voordelen dan nadelen opbrengt)
− Straf is middel (pragmatisch, instrumenteel) gericht op toekomstig maatschappelijk
nut en geluk
− Gericht op dader en maatschappij
Kritiek retributivisme
− Zware straffen als afschrikking: proportionaliteit?
− Resocialisatie: is de mens te genezen?
− Wat na onschadelijkmaking?
− Welke plaats krijgt slachtoffer?
3
Module 1 – Inleiding tot de penologie en straftheorieën
Penologie
= wetenschappelijke studie van bestraffing van normoverschrijdend gedrag
Heel ruime studie; domein waar recht, sociologie, ethiek, politieke wetenschappen, economie,
filosofie, geschiedenis,… elkaar ontmoeten
Victimologie
= wetenschappelijke studie van slachtoffers en slachtofferschap
Rechtvaardiging van een straf
Als de straf in verhouding staat tot de daad die je gepleegd hebt. We zeggen dat een straf
rechtvaardig is als ze aan het legaliteitsprincipe (= er mag geen straf gegeven worden zonder
wet), proportionaliteitsprincipe (= de straf dient in verhouding te staan met hetgeen dat je
gedaan hebt) en het subsidiariteitsprincipe (= de straf moet als laatste redmiddel gebruikt
worden, is de straf wel nodig) voldoet.
Wanneer is een straf zinvol?
Een straf is zinvol als je het kan linken aan 1 van de 5 doelen. Je kan ze niet alle 5 tegelijk in een
straf steken. Als je er meer afschrikking in wil steken dan kan het zijn dat je voor herstel niet
veel zal kunnen doen.
5 strafdoelen
1. Vergelding: een straf heeft als doel om de schade aan de rechtsorde die toegebracht is
door de dader te vergelden. Een dader verdient straf
2. Onschadelijkmaking: een straf heeft als doel om diegene die de straf ondergaat
onschadelijk te maken – via bijvoorbeeld een gevangenisstraf, enkelband, schorsing –
zodat het onmogelijk wordt gedurende die straf nog een misdrijf te plegen
1
,3. Afschrikking: een straf heeft als doel om mensen ervan te weerhouden in het vervolg
een misdaad te begaan. Men ziet af van criminaliteit uit angst voor negatieve
consequenties. Het kan hier gaan om individuele afschrikking (= speciale preventie) of
om algemene preventie (= generale preventie).
4. Resocialisatie: een straf heeft als doel om de dader zodanig te resocialiseren en te re-
integreren in de conventionele samenleving dat herhaling van crimineel gedrag wordt
voorkomen
5. Herstel: een straf heeft als doel om de materiële en/of emotionele schade die
toegebracht is door de dader aan het slachtoffer en/of de maatschappij te herstellen of
te compenseren
Hoe zag een straf eruit in de bepaalde tijden in onze geschiedenis?
• Middeleeuwen: afhakken van lichaamsdelen bij stelen, marteling
• 16e-17e eeuw: de brandstapel
• 18e eeuw: tuchthuis
• 19e eeuw: stokslagen
• 20e eeuw: dwangarbeid
• 21e eeuw: enkelband
Straftheorieën
Retributivisme - Kant – vergeldingstheorie
• Moeder van alle strafrechtstheorieën
• Straf = evenredige schuld betalen, voordeel weghalen, en rechtsorde herstellen
• Vergelding, iemand iets betaald zetten
• Lex Talionis: “Oog om oog, tand om tand.”
• Mensen moeten hun schuld betalen aan de samenleving
• Kijken naar de dader en het misdrijf, hierop gaan we reageren
Principes Retributivisme
− Altijd straffen, ongeacht de consequenties
− Straafmaat & ernst misdrijf
− Straf is het doel, op zichzelf goed en gerechtvaardigd
− Gericht op gerechtigheid voor slachtoffer en maatschappij
2
, Kritiek retributivisme
− Als een veroordeelde ook positieve aspecten van de straf ervaart, zoals iets bijleren in
het geval van een leermaatregel, is er dan geen sprake meer van straf?
− Is doodstraf dan een straf, als het leed niet gevoeld wordt?
− En wat met het leed dat berokkend wordt aan de naasten van de dader door de straf.
− Mens is geen rationeel wezen
− Negatief strafdoel
− Geen ruimte voor individualisering
− Leed slachtoffers compenseren door ‘vereffening’?
Utilitarisme - Bentham – nutstheorie
• Hedonistische mensvisie
• Doel straf in het algemeen: algemene preventie
• Doel straf in het bijzonder: individuele preventie – door individuele afschrikking, of
resocialisering of neutralisering/ onschadelijkmaking
• Rechtvaardiging straf: vergroten van het geluk, betere samenleving, voorkomen onheil
in de samenleving
Principes Utilitarisme
− Individuele preventie kan op verschillende manieren:
o Wegnemen mogelijkheid
o Wegnemen verlangen
o Wegnemen durf
− Strafmaat – te verwachten toekomstig gedrag en verleiding tot het misdrijf (alleen
straffen als meer voordelen dan nadelen opbrengt)
− Straf is middel (pragmatisch, instrumenteel) gericht op toekomstig maatschappelijk
nut en geluk
− Gericht op dader en maatschappij
Kritiek retributivisme
− Zware straffen als afschrikking: proportionaliteit?
− Resocialisatie: is de mens te genezen?
− Wat na onschadelijkmaking?
− Welke plaats krijgt slachtoffer?
3
