Samenvatting Staatsrecht
Rechtsstaat en democratie
II
Staatsrecht: Het recht dat ziet op inhoud en functioneren van de instellingen van de staat
Grondwet: Document waarin de meest belangrijke regels over de staatsorganisatie en de verhouding
tussen staat en burgers zijn neergelegd.
Rigide: Voor het wijzigen van de geschreven regels van de constitutie geldt een zwaardere
procedure dan voor wijziging van gewone wetten (verg. art. 137-142 GW met art. 81-88 GW).
Flexibel: Het is juridisch eenvoudig om de grondwet te veranderen.
Constitutie: Het geheel van regels en beginselen dat een staat constitueert en ordent.
Nederlandse GW is niet alleen formeel rigide, maar ook in materiële zin, vooral door het ontbreken
van rechterlijk toetsingsrecht (art. 120 GW).
Kenmerken staat:
1. Territoriale organisatie
2. Gezag over een op het grondgebied woonachtige bevolking
3. Machtsmiddelen zoals geweldsmonopolie
Soevereiniteit ligt in Nederland bij de grondwetgever (degene die met twee lezingen, waarvan de
tweede een twee derde meerderheid moet hebben, een voorstel tot wijziging in de GW aanvaart).
Dit is de regering + Staten-Generaal. Zij hebben de hoogst juridische macht.
Betekenis Soevereiniteit en staat:
1. Internationaalrechtelijk: Andere staten mogen zich niet met interne aangelegenheden
bemoeien
2. Aanduiding wie de constituante is van statelijk gezag
3. Uitleg over welk orgaan de hoogste bevoegdheid toekomt
Conventie: informele regels die het gedrag van instituties reguleren.
Een belangrijke ongeschreven staatsrechtelijke regel is de vertrouwensregel. Komt erop neer dat een
minister het vertrouwen van de Staten-Generaal dient te hebben, er is sprake van vertrouwen zolang
het tegendeel niet is gebleken. Bij gebrek aan vertrouwen (bijv. motie van wantrouwen) stapt de
minister op.
Eenheidsstaat: Aan de centrale overheid komt in beginsel alle bevoegdheden toe
(Con)federale staat: Deelstaten hebben eigen bevoegdheden waar het centrale gezag geen inbreuk
op mag maken. Het federale recht gaat boven deelstaat recht (supremacy clause). Er is een
constitutionele arbiter om geschillen inzake competentieverschillen tussen centrale overheden en
deelstaten kan beslechten. Kenmerkend voor een federale staat is dat onderdelen van die staat geen
vetorecht hebben omtrent grondwetswijzigingen of onderlinge bevoegdhedenafbakening. Ze kunnen
ook niet uit het federale verband stappen.
III
4 eisen rechtsstaat:
1. Legaliteitsbeginsel: bevoegdheden van overheidsorganen bestaan alleen op grond van een
wet en dienen volgens die wet uitgeoefend te worden
2. Scheiding van machten; wetgeving, uitvoering en rechtsspraak
1
, 3. Onafhankelijke rechterlijke macht die toeziet op uitvoeringen door de overheid van haar
bevoegdheden
4. Bescherming grondrechten burgers
Het legaliteitsbeginsel is van belang omdat er beoogd werd om inperkingen van de vrijheid te laten
berusten op een wettelijke grondslag. Ook wil deze eis de burger beschermen tegen machtsmisbruik
en willekeur.
De trias politica (Montesqieu) is de scheiding van drie machten; wetgevende, uitvoerende en
rechterlijke. Deze scheiding is er om de vrijheid van de burger te beschermen door
machtsconcentratie en daarmee machtsmisbruik te voorkomen. NL wijkt af van zuivere trias politica:
De wetgevende macht is regering en parlement (uitvoerende macht en
volksvertegenwoordiging) formele wetgever
Formele wetten: wetten die tot stand worden gebracht door de formele wetgever (regering en
parlement) volgens artikel 81-88 Grondwet. Dit worden vaak kaderwetten waarbij enkel de
richtlijnen zijn uitgewerkt maar ze later verder worden ingevuld door AMvB.
Materiële weten: een algemeen verbindend voorschrift gemaakt door bevoegde wetgevers.
Bevoegde wetgevers: formele wetgever, regering, minister, provinciale staten en gemeenteraden. Zij
moeten deze bevoegdheid wel gedelegeerd hebben gekregen. Bij Algemene Maatregelen van
Bestuur is het parlement niet betrokken, dit is een bestuurstaak.
De uitvoerende macht is officieel dualistisch: ministers mogen geen lid zijn van de Staten-Generaal,
regering heeft eigen wetgevende taak. De Staten-Generaal kan niet de bevoegdheden van de
regering uitoefenen of de ministers tot bepaalde handelingen dwingen. Toch is er ook sprake van
monisme omdat ministers en verwante Kamerfracties een zeer nauwe band onderhouden d.m.v.
vooroverleg (Torentjesoverleg).
De positie van de NL’se rechterlijke macht wordt medebepaald doordat zij wetgeving niet aan de
Grondwet mag toetsen (art. 120 GW) en door de openheid die de Grondwet oplegt t.o.v.
internationaal recht. Formele wetten mogen dus niet aan de Grondwet getoetst worden maar wel
aan verbindende bepalingen van verdragen.
Art. 6 van EVRM geeft houvast bij bepaling grondregels voor uitoefening van rechtspraak:
- Recht op toegang tot rechter
- Recht op eerlijk proces
- Equality of arms
- Recht op kennisname van alle stukken en op getuigenverklaringen en op weerlegging
- Recht op berechting binnen redelijke termijn
- Recht op onpartijdige en onafhankelijke rechter
- Recht op rechter die het voorgelegde geschil bindend kan beslechten die niet gebonden is
aan vaststelling van feiten
- Recht op openbaarheid
- Alsmede recht op enkele specifieke in lid 2 & 3 genoemde waarborgen
Het EVRM is in NL van groot belang omdat rechters formele wetten niet mogen toetsen aan de
Grondwet maar wel aan de EVRM en omdat er in de EVRM meer rechten beschermen dan in de
NL’se Grondwet.
Democratische rechtsstaat: Staatsvorm waar macht wordt verworven, gelegitimeerd en
gecontroleerd door zeggenschap aan bevolking toe te kennen.
Sociale rechtsstaat: Voorwaarden scheppen; de staat intervenieert ook in positieve zin om
misstanden te corrigeren.
2
, IV
Drie belangen die in staatsrecht een rol spelen t.o.v. Nederlandse staat:
1. De staat; burgers effectief beschermen en financiële middelen efficiënt aan algemeen belang
besteden
2. Democratie; democratische grondslag, burgers hebben zeggenschap via representatieve
organen.
3. Rechtsbescherming/ rechtsstaat; overheid moet zorgvuldig omgaan met belangen, rechten
en vrijheden van burgers
X
Organen van centrale overheid
Organen met wetgevende functie:
1. Formele wetgever (regering + parlement)
2. Regering (koning + ministers)
3. Ministers
4. Enkele ZBO’s
Organen met bestuurlijke functie:
1. Regering
2. Ministers
3. ZBO’s
4. Decentrale overheden
Organen met een rechterlijke functie:
1. Rechtbanken
2. Gerechtshoven
3. Hoge raad
4. Afdeling bestuursrechtspraak Raad van State
Organen met een complementaire functie (hoge colleges van staat):
1. Algemene Rekenkamer
2. Nationale Ombudsman
3. Raad van State
4. Andere Vaste Colleges van Advies (art. 79 GW)
Taken van bestuurders:
1. Ervoor zorgen dat bepaalde feitelijke handelingen gebeuren die ervoor zorgen dat
doelstellingen worden gediend met een wet worden bereikt
2. Besluiten tot het al dan niet verrichten van rechtshandelingen
3. Houden van toezicht op naleving van wetten en handhavend optreden
4. Ontwikkelen van beleid
XI
Actief kiesrecht komt toe aan mensen die Nederlander, 18 jaar en niet uitgesloten van kiesrecht zijn
(art. 54 GW).
RvO= Regelement van Orde
Verbod van last: Een Kamerlid kan door niemand gedwongen worden op een bepaalde manier te
stemmen (art. 67 GW).
Vrije mandaat: Het Kamerlid mag zelf bepalen op welke wijze hij zijn mandaat uitoefent. Er is een
verbod van last en het Kamerlid kan niet gedwongen worden zijn zeten af te staan.
De regering heeft het recht om de Kamers van het parlement te ontbinden (art. 64 GW). Dit wordt
veelal gedaan om na een kabinetscrisis uit een politieke impasse te komen. Er volgen namelijk altijd
nieuwe verkiezingen. Er zit altijd tijd tussen het ontbinden en de daadwerkelijke ontbinding omdat er
3
Rechtsstaat en democratie
II
Staatsrecht: Het recht dat ziet op inhoud en functioneren van de instellingen van de staat
Grondwet: Document waarin de meest belangrijke regels over de staatsorganisatie en de verhouding
tussen staat en burgers zijn neergelegd.
Rigide: Voor het wijzigen van de geschreven regels van de constitutie geldt een zwaardere
procedure dan voor wijziging van gewone wetten (verg. art. 137-142 GW met art. 81-88 GW).
Flexibel: Het is juridisch eenvoudig om de grondwet te veranderen.
Constitutie: Het geheel van regels en beginselen dat een staat constitueert en ordent.
Nederlandse GW is niet alleen formeel rigide, maar ook in materiële zin, vooral door het ontbreken
van rechterlijk toetsingsrecht (art. 120 GW).
Kenmerken staat:
1. Territoriale organisatie
2. Gezag over een op het grondgebied woonachtige bevolking
3. Machtsmiddelen zoals geweldsmonopolie
Soevereiniteit ligt in Nederland bij de grondwetgever (degene die met twee lezingen, waarvan de
tweede een twee derde meerderheid moet hebben, een voorstel tot wijziging in de GW aanvaart).
Dit is de regering + Staten-Generaal. Zij hebben de hoogst juridische macht.
Betekenis Soevereiniteit en staat:
1. Internationaalrechtelijk: Andere staten mogen zich niet met interne aangelegenheden
bemoeien
2. Aanduiding wie de constituante is van statelijk gezag
3. Uitleg over welk orgaan de hoogste bevoegdheid toekomt
Conventie: informele regels die het gedrag van instituties reguleren.
Een belangrijke ongeschreven staatsrechtelijke regel is de vertrouwensregel. Komt erop neer dat een
minister het vertrouwen van de Staten-Generaal dient te hebben, er is sprake van vertrouwen zolang
het tegendeel niet is gebleken. Bij gebrek aan vertrouwen (bijv. motie van wantrouwen) stapt de
minister op.
Eenheidsstaat: Aan de centrale overheid komt in beginsel alle bevoegdheden toe
(Con)federale staat: Deelstaten hebben eigen bevoegdheden waar het centrale gezag geen inbreuk
op mag maken. Het federale recht gaat boven deelstaat recht (supremacy clause). Er is een
constitutionele arbiter om geschillen inzake competentieverschillen tussen centrale overheden en
deelstaten kan beslechten. Kenmerkend voor een federale staat is dat onderdelen van die staat geen
vetorecht hebben omtrent grondwetswijzigingen of onderlinge bevoegdhedenafbakening. Ze kunnen
ook niet uit het federale verband stappen.
III
4 eisen rechtsstaat:
1. Legaliteitsbeginsel: bevoegdheden van overheidsorganen bestaan alleen op grond van een
wet en dienen volgens die wet uitgeoefend te worden
2. Scheiding van machten; wetgeving, uitvoering en rechtsspraak
1
, 3. Onafhankelijke rechterlijke macht die toeziet op uitvoeringen door de overheid van haar
bevoegdheden
4. Bescherming grondrechten burgers
Het legaliteitsbeginsel is van belang omdat er beoogd werd om inperkingen van de vrijheid te laten
berusten op een wettelijke grondslag. Ook wil deze eis de burger beschermen tegen machtsmisbruik
en willekeur.
De trias politica (Montesqieu) is de scheiding van drie machten; wetgevende, uitvoerende en
rechterlijke. Deze scheiding is er om de vrijheid van de burger te beschermen door
machtsconcentratie en daarmee machtsmisbruik te voorkomen. NL wijkt af van zuivere trias politica:
De wetgevende macht is regering en parlement (uitvoerende macht en
volksvertegenwoordiging) formele wetgever
Formele wetten: wetten die tot stand worden gebracht door de formele wetgever (regering en
parlement) volgens artikel 81-88 Grondwet. Dit worden vaak kaderwetten waarbij enkel de
richtlijnen zijn uitgewerkt maar ze later verder worden ingevuld door AMvB.
Materiële weten: een algemeen verbindend voorschrift gemaakt door bevoegde wetgevers.
Bevoegde wetgevers: formele wetgever, regering, minister, provinciale staten en gemeenteraden. Zij
moeten deze bevoegdheid wel gedelegeerd hebben gekregen. Bij Algemene Maatregelen van
Bestuur is het parlement niet betrokken, dit is een bestuurstaak.
De uitvoerende macht is officieel dualistisch: ministers mogen geen lid zijn van de Staten-Generaal,
regering heeft eigen wetgevende taak. De Staten-Generaal kan niet de bevoegdheden van de
regering uitoefenen of de ministers tot bepaalde handelingen dwingen. Toch is er ook sprake van
monisme omdat ministers en verwante Kamerfracties een zeer nauwe band onderhouden d.m.v.
vooroverleg (Torentjesoverleg).
De positie van de NL’se rechterlijke macht wordt medebepaald doordat zij wetgeving niet aan de
Grondwet mag toetsen (art. 120 GW) en door de openheid die de Grondwet oplegt t.o.v.
internationaal recht. Formele wetten mogen dus niet aan de Grondwet getoetst worden maar wel
aan verbindende bepalingen van verdragen.
Art. 6 van EVRM geeft houvast bij bepaling grondregels voor uitoefening van rechtspraak:
- Recht op toegang tot rechter
- Recht op eerlijk proces
- Equality of arms
- Recht op kennisname van alle stukken en op getuigenverklaringen en op weerlegging
- Recht op berechting binnen redelijke termijn
- Recht op onpartijdige en onafhankelijke rechter
- Recht op rechter die het voorgelegde geschil bindend kan beslechten die niet gebonden is
aan vaststelling van feiten
- Recht op openbaarheid
- Alsmede recht op enkele specifieke in lid 2 & 3 genoemde waarborgen
Het EVRM is in NL van groot belang omdat rechters formele wetten niet mogen toetsen aan de
Grondwet maar wel aan de EVRM en omdat er in de EVRM meer rechten beschermen dan in de
NL’se Grondwet.
Democratische rechtsstaat: Staatsvorm waar macht wordt verworven, gelegitimeerd en
gecontroleerd door zeggenschap aan bevolking toe te kennen.
Sociale rechtsstaat: Voorwaarden scheppen; de staat intervenieert ook in positieve zin om
misstanden te corrigeren.
2
, IV
Drie belangen die in staatsrecht een rol spelen t.o.v. Nederlandse staat:
1. De staat; burgers effectief beschermen en financiële middelen efficiënt aan algemeen belang
besteden
2. Democratie; democratische grondslag, burgers hebben zeggenschap via representatieve
organen.
3. Rechtsbescherming/ rechtsstaat; overheid moet zorgvuldig omgaan met belangen, rechten
en vrijheden van burgers
X
Organen van centrale overheid
Organen met wetgevende functie:
1. Formele wetgever (regering + parlement)
2. Regering (koning + ministers)
3. Ministers
4. Enkele ZBO’s
Organen met bestuurlijke functie:
1. Regering
2. Ministers
3. ZBO’s
4. Decentrale overheden
Organen met een rechterlijke functie:
1. Rechtbanken
2. Gerechtshoven
3. Hoge raad
4. Afdeling bestuursrechtspraak Raad van State
Organen met een complementaire functie (hoge colleges van staat):
1. Algemene Rekenkamer
2. Nationale Ombudsman
3. Raad van State
4. Andere Vaste Colleges van Advies (art. 79 GW)
Taken van bestuurders:
1. Ervoor zorgen dat bepaalde feitelijke handelingen gebeuren die ervoor zorgen dat
doelstellingen worden gediend met een wet worden bereikt
2. Besluiten tot het al dan niet verrichten van rechtshandelingen
3. Houden van toezicht op naleving van wetten en handhavend optreden
4. Ontwikkelen van beleid
XI
Actief kiesrecht komt toe aan mensen die Nederlander, 18 jaar en niet uitgesloten van kiesrecht zijn
(art. 54 GW).
RvO= Regelement van Orde
Verbod van last: Een Kamerlid kan door niemand gedwongen worden op een bepaalde manier te
stemmen (art. 67 GW).
Vrije mandaat: Het Kamerlid mag zelf bepalen op welke wijze hij zijn mandaat uitoefent. Er is een
verbod van last en het Kamerlid kan niet gedwongen worden zijn zeten af te staan.
De regering heeft het recht om de Kamers van het parlement te ontbinden (art. 64 GW). Dit wordt
veelal gedaan om na een kabinetscrisis uit een politieke impasse te komen. Er volgen namelijk altijd
nieuwe verkiezingen. Er zit altijd tijd tussen het ontbinden en de daadwerkelijke ontbinding omdat er
3
