Orthopedagogiek
Deel 1: Orthopedagogisch denken en kijken
1. Situering orthopedagogiek
1.1 De term ortho-ped-a-gogie-k
Ortho =
๐ Recht maken
๐ Specifieke opvoeding
๐ Problematisch ervaren situatie
๐ Grens met ‘gewone pedagogiek’ niet scherp af te bakenen
à In bijzondere situaties werken; bewuste, specifieke manier van begeleiden
à Moeras: er is al hard in gewerkt door ouders, maar ze ervaren de opvoeding nog steeds
als perspectiefloos à een weg maken, perspectief bieden, een uitzicht bieden
Ped =
๐ Pais (Grieks) = kind
๐ Kinderen en jeugdigen
• Bij de start van de wetenschap
• Uitbreiding naar andere doelgroepen: ortho-agogiek
§ Volwassenen met een verstandelijke beperking
§ Volwassen met NAH (niet-aangeboren hersenletsel)
§ Volwassen met dementie
Agogie =
๐ Begeleiden naar … een doel
๐ Leiden naar … een doel
๐ Normatieve element
๐ Visie of idee over wat wenselijk is
à Wenselijk doel? à normen, waarden, ethische dimensie, visies, tendensen
à Doel, praktijk gericht, begeleiden naar een bepaald doel, dingen doen, keuzes
maken, naar waar begeleiden? Wat is goed? Wat is goede opvoeding? Wat is
kwaliteit? … Veel ethiek
K=
๐ De wetenschappelijke studie van
à Professionele bachelor in de orthopedagogie: nadruk op de praktijk van het
begeleiden vanuit orthopedagogische inzichten.
à Master in de orthopedagogiek: wetenschappelijke aspecten binnen het vakgebied.
Samengevat: Kinderen en jongeren en volwassenen in een probleemsituatie waarin het perspectief is
weggevallen om hen te begeleiden naar een doel, de wetenschap ervan (k), zonder k = praktijkgericht
1
,1.2 Verhoudingen tussen pedagogiek en orthopedagogiek
Ortho = Specialisatie van de algemene pedagogiek:
Waarbij gewone opvoedingsmethoden weinig effect hebben.
De uitdrukking van de essentie van het pedagogische: ortho voegt iets toe aan peda.
Pedagogiek en orthopedagogiek:
Opvoedings- en begeleidingsproces gekenmerkt door op weg zijn zonder de zekerheid te
hebben dat het einddoel van de opvoeding bereikt zal worden.
Pedagogiek
๐ Algemene principes van en kennis over opvoeding
๐ Kleine dagelijkse problemen en vragen; algemene opvoedingsvragen in situaties waar
er geen specifieke problemen zijn
๐ Opvoedingsverrijking en -ondersteuning
à Geduld, tact, creativiteit…
à Indien moeilijk gezinsondersteuning (Brede Instap)
Orthopedagogiek
๐ Zeer specifieke noden of vastlopen van opvoeding of problematisch worden van de
opvoeding
๐ Problemen zijn erger, duidelijker
๐ Weerstanden zijn hardnekkiger
๐ Het problematische staat centraal
๐ Als die humor, consequent zijn, er zijn, als de ‘normale’ opvoeding vastloopt en de
problemen erger worden, als therapie of een goed gesprek niet meer helpt
o Bijvoorbeeld: Kinderen kunnen niet meer thuis wonen
๐ Kok: specifiek opvoeden
Waarom loopt de opvoeding vast?
๐ Soms duidelijke factoren (problematiek van het kind/de volwassene)
๐ Soms zeer complex (het vanzelfsprekende is weggevallen)
o Alle factoren + actoren + interacties bestuderen
Voorbeeld:
Wat loopt niet goed?
• Arnie: autisme
• Mama sluit zichzelf op à kan opvoedingstaken niet
opnemen
• Gilbert à neemt opvoeding over, parentificatie
• Weinig geduld en begrip van de omgeving
Wat loopt wel goed?
• De band in het gezin (sterk)
• Geduld van Gilbert (waarderen, erkennen)
• Onvoorwaardelijke liefde van de moeder (haar kracht)
Hoe kunnen we verder?
• De moeder ondersteunen om de opvoedende rol op te nemen
• De moeder voor zichzelf laten zorgen
• De gemeenschap uitleggen hoe ze ermee moeten omgaan (sensibiliseren van de
gemeenschap)
• Gilbert een hobby laten zoeken, zorg aan zichzelf, tijd voor zichzelf
2
,Vanuit problematische wordt de essentie van het gewone duidelijk: Door dingen die mislopen,
gaan we beter begrijpen wat er moet verbeteren.
Besluit: Orthopedagogiek toont ons vaak de weg naar de essentie van de pedagogiek, het
gaat om de studie van het specifiek opvoeden en begeleiden.
• bewust
• grondige analyse
1.3 Het doel en object van de orthopedagogiek
Klassieke benadering Moderne benadering
Object Opvallende of afwijkende of Problematische
gehandicaptenkind opvoedingssituatie
Classificatie van verschillende Opvoeders en kind
handicaps en stoornissen en
verantwoorde methodieken
Doel Ontwikkeling kind optimaliseren/ Opvoeding optimaliseren
gevolgen stoornis zo klein
mogelijk maken
๐ Klassieke ortho: opvoeding van ‘afwijkende’ kind centraal + methodische hulpverlening à
sterk verweven met medische + psychiatrische denken
à gebeurde buiten gewone milieu in gespecialiseerde omgevingen
๐ Focus verschuift van: kind dat moeilijk opvoedbaar is naar à gezin in opvoedingsnood
๐ Persoon: beter begrepen dmv kijk op hele context
๐ Moderne: object: problematische of vastgelopen opvoedingssituatie +
doel: opvoeding vlot te krijgen dmv:
1. aanpassing opvoedingsfactoren
2. samenwerking met andere betrokkenen en disciplines
๐ JFW Kok + W ter Horst (1980)
๐ DOEL: optimaliseren van opvoeding ipv rechtstreeks optimaliseren ontwikkeling kind
• Kok: niet meer focussen op afwijking kind maar op wat kind nodig heeft
• Hulpvraag kind?
• Opvoedingsnood = 1. behoefte kind – 2. appél aan ouder om aan behoefte te
beantwoorden
Focus verschoof van een kind dat moeilijk opvoedbaar is naar een gezin in opvoedingsnood.
Systeemdenken: hele context in rekening brengen.
Problematische opvoedingssituatie (POS)
• Situatie
• Ervaren geen perspectief meer
• Deskundige hulp van buitenaf nodig
Definitie Ter Horst: De orthopedagogiek is de menselijke planwetenschap die als veld van
actie het opvoedingsgebeuren heeft, dat zodanig leed met zich meebrengt dat men
meent niet verder te kunnen.
Definitie: Deze, door de betrokkenen als nagenoeg perspectiefloos ervaren
opvoedingssituatie, waarin men er zonder deskundige hulp van buitenaf niet in slaagt het
3
, geheel zodanig te veranderen dat het weer perspectiefbiedend wordt, noemen we de
problematische opvoedingssituatie.
à grens pedagogiek – orthopedagogiek: inzet professionele hulp om perspectief te
bieden.
Kok: de vraag stellen naar wat dit kind nodig heeft i.p.v. zicht te richten op de afwijking
van het kind.
à Gedrag van het kind leren lezen
à De hulpvraag van het kind achterhalen
Opvoedingsnood:
• Behoefte van het kind
• De ouder moet voldoende aan die behoefte beantwoorden
LET OP: POS was ook centrale term in Jeugdzorg:
• Juridisch onderscheid
o POS: problematische opvoedingssituatie
o PLS: problematische leefsituatie à problemen buiten de strikte
thuisopvoeding, bv. spijbelen
o VOS: verontrustende opvoedingssituatie à professionals moeten
voldoende alert zijn voor signalen van verontrusting bij misbruik,
mishandeling, verwaarlozing… en ook de eigen verantwoordelijkheid hierin
nemen.
o MOF: misdrijf omschreven feit à wordt jeugddelict
• Orthopedagogisch gezien geen onderscheid: onder heel wat ernstige MOF-en
schuilt een POS
Samengevat: Het object is de problematische of vastgelopen opvoedings- of
begeleidingssituatie. Het doel is deze weer vlot te krijgen (micro), door een aanpassing van de
opvoedingsfactoren zelf (micro) en door samenwerking met andere betrokkenen en
disciplines (meso).
1.4 Praktijkgerichte wetenschap
Wisselwerking tussen wetenschap en praktijk
vragen
Praktijk Wetenschap
ontwikkelingen
Voortdurende wisselwerking met praktijk
Praktijk: eerste bron voor vragen aan wetenschap + ontwikkeling in wetenschap bepaalt hoe
men naar praktijk kijkt
Ter Horst: Begint en eindigt de orthopedagogiek in de opvoedingswerkelijkheid van alledag.
à Geen ondersteuning nodig? = Geen ortho
1.5 De orthopedagogiek is een dynamische wetenschap
Voortdurende beweging vanuit
1. Nieuwe inzichten uit onderzoek
2. Nieuwe tendensen uit kritische kijk
3. Nieuwe en andere problemen
4
Deel 1: Orthopedagogisch denken en kijken
1. Situering orthopedagogiek
1.1 De term ortho-ped-a-gogie-k
Ortho =
๐ Recht maken
๐ Specifieke opvoeding
๐ Problematisch ervaren situatie
๐ Grens met ‘gewone pedagogiek’ niet scherp af te bakenen
à In bijzondere situaties werken; bewuste, specifieke manier van begeleiden
à Moeras: er is al hard in gewerkt door ouders, maar ze ervaren de opvoeding nog steeds
als perspectiefloos à een weg maken, perspectief bieden, een uitzicht bieden
Ped =
๐ Pais (Grieks) = kind
๐ Kinderen en jeugdigen
• Bij de start van de wetenschap
• Uitbreiding naar andere doelgroepen: ortho-agogiek
§ Volwassenen met een verstandelijke beperking
§ Volwassen met NAH (niet-aangeboren hersenletsel)
§ Volwassen met dementie
Agogie =
๐ Begeleiden naar … een doel
๐ Leiden naar … een doel
๐ Normatieve element
๐ Visie of idee over wat wenselijk is
à Wenselijk doel? à normen, waarden, ethische dimensie, visies, tendensen
à Doel, praktijk gericht, begeleiden naar een bepaald doel, dingen doen, keuzes
maken, naar waar begeleiden? Wat is goed? Wat is goede opvoeding? Wat is
kwaliteit? … Veel ethiek
K=
๐ De wetenschappelijke studie van
à Professionele bachelor in de orthopedagogie: nadruk op de praktijk van het
begeleiden vanuit orthopedagogische inzichten.
à Master in de orthopedagogiek: wetenschappelijke aspecten binnen het vakgebied.
Samengevat: Kinderen en jongeren en volwassenen in een probleemsituatie waarin het perspectief is
weggevallen om hen te begeleiden naar een doel, de wetenschap ervan (k), zonder k = praktijkgericht
1
,1.2 Verhoudingen tussen pedagogiek en orthopedagogiek
Ortho = Specialisatie van de algemene pedagogiek:
Waarbij gewone opvoedingsmethoden weinig effect hebben.
De uitdrukking van de essentie van het pedagogische: ortho voegt iets toe aan peda.
Pedagogiek en orthopedagogiek:
Opvoedings- en begeleidingsproces gekenmerkt door op weg zijn zonder de zekerheid te
hebben dat het einddoel van de opvoeding bereikt zal worden.
Pedagogiek
๐ Algemene principes van en kennis over opvoeding
๐ Kleine dagelijkse problemen en vragen; algemene opvoedingsvragen in situaties waar
er geen specifieke problemen zijn
๐ Opvoedingsverrijking en -ondersteuning
à Geduld, tact, creativiteit…
à Indien moeilijk gezinsondersteuning (Brede Instap)
Orthopedagogiek
๐ Zeer specifieke noden of vastlopen van opvoeding of problematisch worden van de
opvoeding
๐ Problemen zijn erger, duidelijker
๐ Weerstanden zijn hardnekkiger
๐ Het problematische staat centraal
๐ Als die humor, consequent zijn, er zijn, als de ‘normale’ opvoeding vastloopt en de
problemen erger worden, als therapie of een goed gesprek niet meer helpt
o Bijvoorbeeld: Kinderen kunnen niet meer thuis wonen
๐ Kok: specifiek opvoeden
Waarom loopt de opvoeding vast?
๐ Soms duidelijke factoren (problematiek van het kind/de volwassene)
๐ Soms zeer complex (het vanzelfsprekende is weggevallen)
o Alle factoren + actoren + interacties bestuderen
Voorbeeld:
Wat loopt niet goed?
• Arnie: autisme
• Mama sluit zichzelf op à kan opvoedingstaken niet
opnemen
• Gilbert à neemt opvoeding over, parentificatie
• Weinig geduld en begrip van de omgeving
Wat loopt wel goed?
• De band in het gezin (sterk)
• Geduld van Gilbert (waarderen, erkennen)
• Onvoorwaardelijke liefde van de moeder (haar kracht)
Hoe kunnen we verder?
• De moeder ondersteunen om de opvoedende rol op te nemen
• De moeder voor zichzelf laten zorgen
• De gemeenschap uitleggen hoe ze ermee moeten omgaan (sensibiliseren van de
gemeenschap)
• Gilbert een hobby laten zoeken, zorg aan zichzelf, tijd voor zichzelf
2
,Vanuit problematische wordt de essentie van het gewone duidelijk: Door dingen die mislopen,
gaan we beter begrijpen wat er moet verbeteren.
Besluit: Orthopedagogiek toont ons vaak de weg naar de essentie van de pedagogiek, het
gaat om de studie van het specifiek opvoeden en begeleiden.
• bewust
• grondige analyse
1.3 Het doel en object van de orthopedagogiek
Klassieke benadering Moderne benadering
Object Opvallende of afwijkende of Problematische
gehandicaptenkind opvoedingssituatie
Classificatie van verschillende Opvoeders en kind
handicaps en stoornissen en
verantwoorde methodieken
Doel Ontwikkeling kind optimaliseren/ Opvoeding optimaliseren
gevolgen stoornis zo klein
mogelijk maken
๐ Klassieke ortho: opvoeding van ‘afwijkende’ kind centraal + methodische hulpverlening à
sterk verweven met medische + psychiatrische denken
à gebeurde buiten gewone milieu in gespecialiseerde omgevingen
๐ Focus verschuift van: kind dat moeilijk opvoedbaar is naar à gezin in opvoedingsnood
๐ Persoon: beter begrepen dmv kijk op hele context
๐ Moderne: object: problematische of vastgelopen opvoedingssituatie +
doel: opvoeding vlot te krijgen dmv:
1. aanpassing opvoedingsfactoren
2. samenwerking met andere betrokkenen en disciplines
๐ JFW Kok + W ter Horst (1980)
๐ DOEL: optimaliseren van opvoeding ipv rechtstreeks optimaliseren ontwikkeling kind
• Kok: niet meer focussen op afwijking kind maar op wat kind nodig heeft
• Hulpvraag kind?
• Opvoedingsnood = 1. behoefte kind – 2. appél aan ouder om aan behoefte te
beantwoorden
Focus verschoof van een kind dat moeilijk opvoedbaar is naar een gezin in opvoedingsnood.
Systeemdenken: hele context in rekening brengen.
Problematische opvoedingssituatie (POS)
• Situatie
• Ervaren geen perspectief meer
• Deskundige hulp van buitenaf nodig
Definitie Ter Horst: De orthopedagogiek is de menselijke planwetenschap die als veld van
actie het opvoedingsgebeuren heeft, dat zodanig leed met zich meebrengt dat men
meent niet verder te kunnen.
Definitie: Deze, door de betrokkenen als nagenoeg perspectiefloos ervaren
opvoedingssituatie, waarin men er zonder deskundige hulp van buitenaf niet in slaagt het
3
, geheel zodanig te veranderen dat het weer perspectiefbiedend wordt, noemen we de
problematische opvoedingssituatie.
à grens pedagogiek – orthopedagogiek: inzet professionele hulp om perspectief te
bieden.
Kok: de vraag stellen naar wat dit kind nodig heeft i.p.v. zicht te richten op de afwijking
van het kind.
à Gedrag van het kind leren lezen
à De hulpvraag van het kind achterhalen
Opvoedingsnood:
• Behoefte van het kind
• De ouder moet voldoende aan die behoefte beantwoorden
LET OP: POS was ook centrale term in Jeugdzorg:
• Juridisch onderscheid
o POS: problematische opvoedingssituatie
o PLS: problematische leefsituatie à problemen buiten de strikte
thuisopvoeding, bv. spijbelen
o VOS: verontrustende opvoedingssituatie à professionals moeten
voldoende alert zijn voor signalen van verontrusting bij misbruik,
mishandeling, verwaarlozing… en ook de eigen verantwoordelijkheid hierin
nemen.
o MOF: misdrijf omschreven feit à wordt jeugddelict
• Orthopedagogisch gezien geen onderscheid: onder heel wat ernstige MOF-en
schuilt een POS
Samengevat: Het object is de problematische of vastgelopen opvoedings- of
begeleidingssituatie. Het doel is deze weer vlot te krijgen (micro), door een aanpassing van de
opvoedingsfactoren zelf (micro) en door samenwerking met andere betrokkenen en
disciplines (meso).
1.4 Praktijkgerichte wetenschap
Wisselwerking tussen wetenschap en praktijk
vragen
Praktijk Wetenschap
ontwikkelingen
Voortdurende wisselwerking met praktijk
Praktijk: eerste bron voor vragen aan wetenschap + ontwikkeling in wetenschap bepaalt hoe
men naar praktijk kijkt
Ter Horst: Begint en eindigt de orthopedagogiek in de opvoedingswerkelijkheid van alledag.
à Geen ondersteuning nodig? = Geen ortho
1.5 De orthopedagogiek is een dynamische wetenschap
Voortdurende beweging vanuit
1. Nieuwe inzichten uit onderzoek
2. Nieuwe tendensen uit kritische kijk
3. Nieuwe en andere problemen
4
