Aantekeningen werkcolleges Staatsrecht 1e semester
Inhoudsopgave
AANTEKENINGEN WERKCOLLEGES STAATSRECHT 1E SEMESTER......................................................................1
WEEK 1 4 SEPTEMBER 2019............................................................................................................................ 3
VOORBEREIDENDE VRAGEN..........................................................................................................................................3
OPDRACHT................................................................................................................................................................4
ACTUALITEIT..............................................................................................................................................................4
WEEK 2 11 SEPTEMBER 2019.......................................................................................................................... 6
VOORBEREIDINGSVRAGEN............................................................................................................................................6
OPDRACHT................................................................................................................................................................7
WEEK 3 18 SEPTEMBER 2019.......................................................................................................................... 8
VOORBEREIDINGSVRAGEN............................................................................................................................................8
OPDRACHT..............................................................................................................................................................14
WEEK 4 25 SEPTEMBER 2019........................................................................................................................ 16
VOORBEREIDINGSVRAGEN..........................................................................................................................................16
OPDRACHT..............................................................................................................................................................16
EXTRA AANTEKENINGEN.............................................................................................................................................17
WEEK 5 2 OKTOBER 2019............................................................................................................................. 19
VOORBEREIDINGSVRAGEN..........................................................................................................................................19
OPDRACHT..............................................................................................................................................................19
EXTRA AANTEKENINGEN.............................................................................................................................................20
WEEK 6 9 OKTOBER 2019............................................................................................................................. 21
VOORBEREIDINGSVRAGEN..........................................................................................................................................21
OPDRACHT..............................................................................................................................................................21
WEEK 7 23 OKTOBER 2019........................................................................................................................... 23
VOORBEREIDINGSVRAGEN..........................................................................................................................................23
OPDRACHT..............................................................................................................................................................23
EXTRA AANTEKENINGEN.............................................................................................................................................23
WEEK 8 30 OKTOBER 2019........................................................................................................................... 24
VOORBEREIDINGSVRAGEN..........................................................................................................................................24
OPDRACHT..............................................................................................................................................................24
EXTRA AANTEKENINGEN.............................................................................................................................................25
WEEK 9 6 NOVEMBER 2019.......................................................................................................................... 26
VOORBEREIDINGSVRAGEN..........................................................................................................................................26
OPDRACHT..............................................................................................................................................................26
WEEK 10 13 NOVEMBER 2019...................................................................................................................... 27
VOORBEREIDINGSVRAGEN..........................................................................................................................................27
OPDRACHT..............................................................................................................................................................27
WEEK 11 20 NOVEMBER 2019...................................................................................................................... 29
VOORBEREIDINGSVRAGEN..........................................................................................................................................29
OPDRACHT..............................................................................................................................................................29
EXTRA AANTEKENINGEN.............................................................................................................................................30
WEEK 12 27 NOVEMBER 2019...................................................................................................................... 32
VOORBEREIDINGSVRAGEN..........................................................................................................................................32
, OPDRACHT..............................................................................................................................................................33
WEEK 13 4 DECEMBER 2019......................................................................................................................... 35
CASUS....................................................................................................................................................................35
,Week 1 4 september 2019
Voorbereidende vragen
1. Welke functies heeft het Staatsrecht volgens Kortmann? Leg aan de hand van
voorbeelden uit wat deze functies betekenen.
Deze kenmerken van het staatsrecht leiden tot de navolgende functies:
- De constituerende of instellingsfunctie;
o Richt de ambten in.
- De attribuerende of bevoegdheidsverlenende functie;
o Het toekennen van bevoegdheden.
- De regulerende of matigende functie, zowel inzake de ambten onderling als met betrekking tot
de relatie tussen ambt en onderdaan.
o Het beperken van die bevoegdheden.
Als eerst dient er een overheid, in de vorm van een of meer ambten (Staten-Generaal, regering en
rechtsprekende macht) worden ingesteld (constitueren). Vervolgens kunnen aan een ingesteld ambt
bevoegdheden worden toegekend (attribueren). Ten slotte kan de uitoefening van deze
bevoegdheden aan beperkingen en begrenzingen worden gebonden (reguleren).
2. Wat houdt het voorstel voor de toevoeging van een algemene bepaling aan de Grondwet
in (zie Kamerstukken 34516) en wat is de stand van zaken?
Het houdt in om een algemene bepaling aan de Grondwet toe te voegen, luidende: «De Grondwet
waarborgt de democratie, de rechtsstaat en de grondrechten». Het kabinet acht het passend de
kernbeginselen democratie en rechtsstaat, tezamen met de grondrechten (nader) in de Grondwet te
expliciteren.
De eerste lezing is afgerond. Je hebt twee lezingen nodig. Tussendoor moeten verkiezingen
plaatsvinden. Ontbinding tweede kamer. Daarna tweede lezing en dan met een gekwalificeerde
meerderheid moet de herziening worden aangenomen.
3. Wat is het verschil tussen een preambule en een algemene bepaling?
Het belangrijkste verschil tussen beide is dat een preambule niet zonder meer een juridische status
heeft – geen integraal onderdeel uitmaakt van de grondwet – terwijl een algemene bepaling
nadrukkelijk dezelfde juridische status heeft als de overige grondwetsartikelen. Verder is een
algemene bepaling als juridische norm primair gericht tot de overheid, terwijl een preambule juist ook
tot de burgers van het land spreekt
Preambule is een inleidende tekst. Algemene bepaling ziet meer op terminologie en begrippen en
heeft een juridische status. Nederland heeft geen preambule, andere landen veelal wel.
4. Welke elementen van de rechtsstaat onderscheidt Kortmann?
Uit het Nederlandse constitutionele recht zijn zes basiselementen van de rechtsstaatgedachte te
destilleren:
1. Het legaliteitsbeginsel: elk overheidsoptreden moet berusten op algemene, d.w.z. voor
herhaalde toepassing vatbare regel, hetzij krachtens attributie, hetzij krachtens delegatie
vastgesteld. Tevens moet dat optreden conform de algemene regel zijn qua inhoud en
procedure;
2. Een voorafgaande algemene regel ten aanzien van burgers belastend overheidsoptreden. Men
kan stellen dat het een algemene eis van de rechtsstaat is dat met name voor de onderdaan
belastende voorschriften geen terugwerkende kracht hebben;
3. Regelgeving en uitvoering dienen niet in één hand (ambt) gelegd te worden. In dit licht bezien
zijn door een minister uit te voeren ministeriële verordeningen en beleidsregels van een dubieus
rechtsstatelijk gehalte: regelgeving en uitvoering liggen dan immers bij een en hetzelfde ambt;
4. Het democratieprincipe. Men gaat ervan uit dat de wetgeving of althans de belangrijkste
wetgeving door de kiezers zelf of (mede) door een volksvertegenwoordiging tot stand moet
worden gebracht;
, 5. De trias-eis is tevens een element van de rechtsstaatgedachte, dat steeds meer nadruk heeft
gekregen, zowel in Nederland als op internationaal niveau.
6. Klassieke grondrechten als element van de rechtsstaat. Zij vormen er het meest inhoudelijke
element van. De klassieke grondrechten of vrijheidsrechten beogen een totalitaire staat te
voorkomen door bepaalde privé-sferen te beschermen tegen overheidsbemoeienis.
5. Op welke wijze vinden de verschillende elementen van de rechtsstaat bescherming in de
Grondwet en/of jurisprudentie?
- Het legaliteitsbeginsel: art. 1 Gw, art. 16 Gw (ziet op strafrecht), art. 88 Gw (kenbaarheid van
wetten). Jurisprudentie: Meerenberg-arrest en Fluoridering-arrest;
- Voorafgaande algemene regel: artikel 16 Gw en art. 1 Sr;
- Scheiding regelgeving en uitvoering: art. 57 Gw;
- Democratieprincipe/-beginsel: art. 50, 54 Gw;
- Trias-eis: art. 81 Gw, art. 112 Gw, art. 45 Gw, art. 117 Gw;
- Klassieke grondrechten: artt. 1 – 23 Gw:
o Klassieke grondrechten: de burgerlijke en politieke rechten. Dit zijn onder andere het
kiesrecht, vrijheid van meningsuiting, recht op privacy, godsdienstvrijheid en het
discriminatieverbod.
o Sociale grondrechten: de economische, sociale en culturele rechten. Dit zijn onder
andere het recht op huisvesting, sociale zekerheid, gezondheidszorg en onderwijs.
Opdracht
Uit welke elementen bestaat een rechtsstaat volgens de toelichting bij dit voorstel?
Vier elementen (3.2):
1. Legaliteitsbeginsel;
2. Machtenscheiding;
3. de onafhankelijkheid van het met rechtspraak belaste deel van de rechterlijke macht
4. Grond- en mensenrechten.
Wat zouden de consequenties zijn van het opnemen van deze algemene bepaling in de
Grondwet (zie m.n. par. 4 van de toelichting)?
Door de algemene bepaling als openingsartikel aan het begin van de Grondwet op te nemen wijst zij
vooruit naar de bepalingen die volgen. De algemene bepaling geeft de contouren aan waarbinnen
onze Grondwet door eenieder gelezen en begrepen dient te worden. De algemene bepaling maakt
duidelijk dat de kernbeginselen van onze Grondwet zich uitstrekken over de verschillende onderdelen
van de overheid; aldus zijn zij bijvoorbeeld ook voor decentrale overheden van belang. Met de
algemene bepaling wordt beoogd de waarborgfunctie van de Grondwet voor de democratie, de
rechtsstaat en de grondrechten voor het land Nederland uit te drukken. De bepaling ziet niet op het
Koninkrijk als geheel en wordt daarom vastgesteld bij wet en niet bij rijkswet.
Het is dan voor iedereen helder dat Nederland een democratische rechtsstaat. Het zorgt ook voor een
interpretatiekader voor de interpretatie van de overige bepalingen. De burger kan het ook inroepen bij
de rechter. De rechter zou dus ook die begrippen moeten gaan interpreteren en gaan uitleggen. Het is
maar de vraag of deze bepaling veel zal toevoegen, aangezien de begrippen voor vele uitleggen
mogelijk zijn.
Actualiteit
Aan welke elementen hebben de opstellers van het rapport de verkiezingsprogramma's
getoetst om de rechtsstatelijkheid daarvan te beoordelen?
De minimumeisen van de rechtsstaat waarnaar de commissie heeft gekeken, zijn:
De overheid is zelf gebonden aan het geldend recht en aan rechterlijke uitspraken. Haar
beleid moet ten opzichte van de burgers voorspelbaar en controleerbaar zijn;
Fundamentele rechten en vrijheden van burgers worden geëerbiedigd;
Iedereen moet een effectieve toegang tot een onpartijdige en onafhankelijke rechter hebben.
Wat vindt u van de uitkomsten van deze toetsing?
Bij vijf van de dertien onderzochte verkiezingsprogramma’s heeft de commissie maatregelen
gevonden die met de minimumeisen van de rechtsstaat strijden en daarom als “rood” zijn gemarkeerd,
Inhoudsopgave
AANTEKENINGEN WERKCOLLEGES STAATSRECHT 1E SEMESTER......................................................................1
WEEK 1 4 SEPTEMBER 2019............................................................................................................................ 3
VOORBEREIDENDE VRAGEN..........................................................................................................................................3
OPDRACHT................................................................................................................................................................4
ACTUALITEIT..............................................................................................................................................................4
WEEK 2 11 SEPTEMBER 2019.......................................................................................................................... 6
VOORBEREIDINGSVRAGEN............................................................................................................................................6
OPDRACHT................................................................................................................................................................7
WEEK 3 18 SEPTEMBER 2019.......................................................................................................................... 8
VOORBEREIDINGSVRAGEN............................................................................................................................................8
OPDRACHT..............................................................................................................................................................14
WEEK 4 25 SEPTEMBER 2019........................................................................................................................ 16
VOORBEREIDINGSVRAGEN..........................................................................................................................................16
OPDRACHT..............................................................................................................................................................16
EXTRA AANTEKENINGEN.............................................................................................................................................17
WEEK 5 2 OKTOBER 2019............................................................................................................................. 19
VOORBEREIDINGSVRAGEN..........................................................................................................................................19
OPDRACHT..............................................................................................................................................................19
EXTRA AANTEKENINGEN.............................................................................................................................................20
WEEK 6 9 OKTOBER 2019............................................................................................................................. 21
VOORBEREIDINGSVRAGEN..........................................................................................................................................21
OPDRACHT..............................................................................................................................................................21
WEEK 7 23 OKTOBER 2019........................................................................................................................... 23
VOORBEREIDINGSVRAGEN..........................................................................................................................................23
OPDRACHT..............................................................................................................................................................23
EXTRA AANTEKENINGEN.............................................................................................................................................23
WEEK 8 30 OKTOBER 2019........................................................................................................................... 24
VOORBEREIDINGSVRAGEN..........................................................................................................................................24
OPDRACHT..............................................................................................................................................................24
EXTRA AANTEKENINGEN.............................................................................................................................................25
WEEK 9 6 NOVEMBER 2019.......................................................................................................................... 26
VOORBEREIDINGSVRAGEN..........................................................................................................................................26
OPDRACHT..............................................................................................................................................................26
WEEK 10 13 NOVEMBER 2019...................................................................................................................... 27
VOORBEREIDINGSVRAGEN..........................................................................................................................................27
OPDRACHT..............................................................................................................................................................27
WEEK 11 20 NOVEMBER 2019...................................................................................................................... 29
VOORBEREIDINGSVRAGEN..........................................................................................................................................29
OPDRACHT..............................................................................................................................................................29
EXTRA AANTEKENINGEN.............................................................................................................................................30
WEEK 12 27 NOVEMBER 2019...................................................................................................................... 32
VOORBEREIDINGSVRAGEN..........................................................................................................................................32
, OPDRACHT..............................................................................................................................................................33
WEEK 13 4 DECEMBER 2019......................................................................................................................... 35
CASUS....................................................................................................................................................................35
,Week 1 4 september 2019
Voorbereidende vragen
1. Welke functies heeft het Staatsrecht volgens Kortmann? Leg aan de hand van
voorbeelden uit wat deze functies betekenen.
Deze kenmerken van het staatsrecht leiden tot de navolgende functies:
- De constituerende of instellingsfunctie;
o Richt de ambten in.
- De attribuerende of bevoegdheidsverlenende functie;
o Het toekennen van bevoegdheden.
- De regulerende of matigende functie, zowel inzake de ambten onderling als met betrekking tot
de relatie tussen ambt en onderdaan.
o Het beperken van die bevoegdheden.
Als eerst dient er een overheid, in de vorm van een of meer ambten (Staten-Generaal, regering en
rechtsprekende macht) worden ingesteld (constitueren). Vervolgens kunnen aan een ingesteld ambt
bevoegdheden worden toegekend (attribueren). Ten slotte kan de uitoefening van deze
bevoegdheden aan beperkingen en begrenzingen worden gebonden (reguleren).
2. Wat houdt het voorstel voor de toevoeging van een algemene bepaling aan de Grondwet
in (zie Kamerstukken 34516) en wat is de stand van zaken?
Het houdt in om een algemene bepaling aan de Grondwet toe te voegen, luidende: «De Grondwet
waarborgt de democratie, de rechtsstaat en de grondrechten». Het kabinet acht het passend de
kernbeginselen democratie en rechtsstaat, tezamen met de grondrechten (nader) in de Grondwet te
expliciteren.
De eerste lezing is afgerond. Je hebt twee lezingen nodig. Tussendoor moeten verkiezingen
plaatsvinden. Ontbinding tweede kamer. Daarna tweede lezing en dan met een gekwalificeerde
meerderheid moet de herziening worden aangenomen.
3. Wat is het verschil tussen een preambule en een algemene bepaling?
Het belangrijkste verschil tussen beide is dat een preambule niet zonder meer een juridische status
heeft – geen integraal onderdeel uitmaakt van de grondwet – terwijl een algemene bepaling
nadrukkelijk dezelfde juridische status heeft als de overige grondwetsartikelen. Verder is een
algemene bepaling als juridische norm primair gericht tot de overheid, terwijl een preambule juist ook
tot de burgers van het land spreekt
Preambule is een inleidende tekst. Algemene bepaling ziet meer op terminologie en begrippen en
heeft een juridische status. Nederland heeft geen preambule, andere landen veelal wel.
4. Welke elementen van de rechtsstaat onderscheidt Kortmann?
Uit het Nederlandse constitutionele recht zijn zes basiselementen van de rechtsstaatgedachte te
destilleren:
1. Het legaliteitsbeginsel: elk overheidsoptreden moet berusten op algemene, d.w.z. voor
herhaalde toepassing vatbare regel, hetzij krachtens attributie, hetzij krachtens delegatie
vastgesteld. Tevens moet dat optreden conform de algemene regel zijn qua inhoud en
procedure;
2. Een voorafgaande algemene regel ten aanzien van burgers belastend overheidsoptreden. Men
kan stellen dat het een algemene eis van de rechtsstaat is dat met name voor de onderdaan
belastende voorschriften geen terugwerkende kracht hebben;
3. Regelgeving en uitvoering dienen niet in één hand (ambt) gelegd te worden. In dit licht bezien
zijn door een minister uit te voeren ministeriële verordeningen en beleidsregels van een dubieus
rechtsstatelijk gehalte: regelgeving en uitvoering liggen dan immers bij een en hetzelfde ambt;
4. Het democratieprincipe. Men gaat ervan uit dat de wetgeving of althans de belangrijkste
wetgeving door de kiezers zelf of (mede) door een volksvertegenwoordiging tot stand moet
worden gebracht;
, 5. De trias-eis is tevens een element van de rechtsstaatgedachte, dat steeds meer nadruk heeft
gekregen, zowel in Nederland als op internationaal niveau.
6. Klassieke grondrechten als element van de rechtsstaat. Zij vormen er het meest inhoudelijke
element van. De klassieke grondrechten of vrijheidsrechten beogen een totalitaire staat te
voorkomen door bepaalde privé-sferen te beschermen tegen overheidsbemoeienis.
5. Op welke wijze vinden de verschillende elementen van de rechtsstaat bescherming in de
Grondwet en/of jurisprudentie?
- Het legaliteitsbeginsel: art. 1 Gw, art. 16 Gw (ziet op strafrecht), art. 88 Gw (kenbaarheid van
wetten). Jurisprudentie: Meerenberg-arrest en Fluoridering-arrest;
- Voorafgaande algemene regel: artikel 16 Gw en art. 1 Sr;
- Scheiding regelgeving en uitvoering: art. 57 Gw;
- Democratieprincipe/-beginsel: art. 50, 54 Gw;
- Trias-eis: art. 81 Gw, art. 112 Gw, art. 45 Gw, art. 117 Gw;
- Klassieke grondrechten: artt. 1 – 23 Gw:
o Klassieke grondrechten: de burgerlijke en politieke rechten. Dit zijn onder andere het
kiesrecht, vrijheid van meningsuiting, recht op privacy, godsdienstvrijheid en het
discriminatieverbod.
o Sociale grondrechten: de economische, sociale en culturele rechten. Dit zijn onder
andere het recht op huisvesting, sociale zekerheid, gezondheidszorg en onderwijs.
Opdracht
Uit welke elementen bestaat een rechtsstaat volgens de toelichting bij dit voorstel?
Vier elementen (3.2):
1. Legaliteitsbeginsel;
2. Machtenscheiding;
3. de onafhankelijkheid van het met rechtspraak belaste deel van de rechterlijke macht
4. Grond- en mensenrechten.
Wat zouden de consequenties zijn van het opnemen van deze algemene bepaling in de
Grondwet (zie m.n. par. 4 van de toelichting)?
Door de algemene bepaling als openingsartikel aan het begin van de Grondwet op te nemen wijst zij
vooruit naar de bepalingen die volgen. De algemene bepaling geeft de contouren aan waarbinnen
onze Grondwet door eenieder gelezen en begrepen dient te worden. De algemene bepaling maakt
duidelijk dat de kernbeginselen van onze Grondwet zich uitstrekken over de verschillende onderdelen
van de overheid; aldus zijn zij bijvoorbeeld ook voor decentrale overheden van belang. Met de
algemene bepaling wordt beoogd de waarborgfunctie van de Grondwet voor de democratie, de
rechtsstaat en de grondrechten voor het land Nederland uit te drukken. De bepaling ziet niet op het
Koninkrijk als geheel en wordt daarom vastgesteld bij wet en niet bij rijkswet.
Het is dan voor iedereen helder dat Nederland een democratische rechtsstaat. Het zorgt ook voor een
interpretatiekader voor de interpretatie van de overige bepalingen. De burger kan het ook inroepen bij
de rechter. De rechter zou dus ook die begrippen moeten gaan interpreteren en gaan uitleggen. Het is
maar de vraag of deze bepaling veel zal toevoegen, aangezien de begrippen voor vele uitleggen
mogelijk zijn.
Actualiteit
Aan welke elementen hebben de opstellers van het rapport de verkiezingsprogramma's
getoetst om de rechtsstatelijkheid daarvan te beoordelen?
De minimumeisen van de rechtsstaat waarnaar de commissie heeft gekeken, zijn:
De overheid is zelf gebonden aan het geldend recht en aan rechterlijke uitspraken. Haar
beleid moet ten opzichte van de burgers voorspelbaar en controleerbaar zijn;
Fundamentele rechten en vrijheden van burgers worden geëerbiedigd;
Iedereen moet een effectieve toegang tot een onpartijdige en onafhankelijke rechter hebben.
Wat vindt u van de uitkomsten van deze toetsing?
Bij vijf van de dertien onderzochte verkiezingsprogramma’s heeft de commissie maatregelen
gevonden die met de minimumeisen van de rechtsstaat strijden en daarom als “rood” zijn gemarkeerd,
