INTERVENTION MAPPING
DI ABETES MELLITUS
Naam | Student nummer | Klas| Toetscode | Docent| 28 oktober 2019
,Inhoudsopgave
Samenvatting ...................................................................................................................................................... 4
Achtergrond gezondheidsprobleem ............................................................................................................... 4
Uitkomst van de stappen van Intervention Mapping ..................................................................................... 4
Inleiding .............................................................................................................................................................. 6
Aanleiding en achtergronden van het gezondheidsprobleem ........................................................................ 6
Intervention Mapping en de bijdrage aan zelfmanagement........................................................................... 6
Opbouw .......................................................................................................................................................... 6
Begrippenlijst .................................................................................................................................................. 7
Stap 1: Needs assesment .................................................................................................................................... 8
Analyse van het gezondheidsprobleem .......................................................................................................... 8
Gedragsanalyse ............................................................................................................................................. 14
Omgevingsanalyse ........................................................................................................................................ 15
Determinantenanalyse.................................................................................................................................. 17
Conclusie stap 1 ............................................................................................................................................ 22
Stap 2: Definiëren van gedrags- en veranderdoelen ........................................................................................ 23
Gedrags- en veranderdoelen lichaamsbeweging .......................................................................................... 23
Gedrags- en veranderdoelen gezond eetgedrag .......................................................................................... 24
Stap 3: Methoden en theorieën om intentie en gedrag te veranderen ........................................................... 26
Risicoperceptie – kennis ............................................................................................................................... 26
Decisional balance – attitude ........................................................................................................................ 26
Resistance to social pressure & Mobilizing others for support – sociale invloed ......................................... 26
Guided practice – eigen-effectiviteit ............................................................................................................ 27
Coping planning – barrières .......................................................................................................................... 27
Action planning – intentie ............................................................................................................................. 27
Relapse prevention – gedrag ........................................................................................................................ 27
Stap 4: Gezondheidskundige interventie .......................................................................................................... 29
Stap 1: Contact leggen met de doelgroep .................................................................................................... 29
Stap 2: Verandering van attitude .................................................................................................................. 32
Stap 2: Verandering van sociale invloed ....................................................................................................... 33
Stap 4: Verandering van eigen-effectiviteit .................................................................................................. 34
Stap 5: Gedragsverandering.......................................................................................................................... 35
Stap 6: Gedragsbehoud ................................................................................................................................ 37
Ethische afweging ............................................................................................................................................. 38
2
,Stap 5: Implementatieplan................................................................................................................................ 39
Interventiedoelen ......................................................................................................................................... 39
Implementatiedoelen ................................................................................................................................... 39
Implementatieplan........................................................................................................................................ 39
Randvoorwaarden......................................................................................................................................... 44
Stap 6: Evaluatieplan......................................................................................................................................... 46
Effectevaluatie .............................................................................................................................................. 46
Procesevaluatie ............................................................................................................................................. 47
Literatuurlijst..................................................................................................................................................... 49
Bijlage 1 – Resultatentabel ............................................................................................................................... 56
Lichaamsbeweging ........................................................................................................................................ 56
Gezond eetgedrag......................................................................................................................................... 59
3
, Samenvatting
Achtergr ond gezondheidspr obleem
Deze opdracht is uitgevoerd in opdracht van de Hogeschool Utrecht en bestaat uit het stapsgewijs doorlopen
van het protocol Intervention Mapping om een gezondheidskundige interventie te ontwikkelen.
Vanuit de ‘top tien’ van belangrijke gezondheidsproblemen in Nederland is gekozen voor een uitwerking van
het ziektebeeld Diabetes Mellitus (DM). In 2015 stond DM op de ranglijst van meest voorkomende
aandoeningen in Nederland op de derde plaats. Complicaties als hart- en vaatziekten, nierschade en perifeer
vaatlijden liggen op de loer. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat het ontstaan en het beloop van DM
type II beïnvloed kan worden door aanpassingen in leefstijl en gedrag.
Uitkomst van de stappen van Inter vention Mapping
De opdracht is gestart met een gezondheidskundige analyse welke bestaat uit een gezondheids-, gedrags-,
omgevings- en determinantenanalyse.
De gezondheidskundige analyse laat zien dat er de komende jaren steeds meer patiënten met DM zullen zijn.
Deze stijging is voornamelijk te zien vanaf de leeftijd van 45 jaar. De ziekte komt vaker voor bij mannen dan
bij vrouwen. Verder komt deze ziekte vaker voor bij Turken, Marokkanen, Surinamers en Antillianen dan bij
Nederlanders. De sociaaleconomische status blijkt ook van invloed te zijn op het hebben van DM. Van de
mensen met DM heeft het overgrote gedeelte DM type II.
Uit de gedragsanalyse kwam duidelijk naar voren dat leefstijl van invloed is op het ontstaan en de progressie
van DM type II. Roken, te kort of te lang slapen, alcoholgebruik, overgewicht en te weinig lichaamsbeweging
kunnen bijdragen aan het ontstaan van DM type II. Overgewicht en te weinig lichaamsbeweging dragen niet
alleen bij aan het ontstaan van DM type II maar ook aan de progressie van de aandoening. Een betere leefstijl
bleek de basis van de behandeling van DM type II om progressie en complicaties te voorkomen.
De omgevingsanalyse liet zien dat zowel de fysieke omgeving als de maatschappelijke omgeving van invloed
kunnen zijn op het gezondheidsprobleem. Zo kan de fysieke omgeving de gezondheid bevorderen door de
inrichting van de wijk. De meeste diabetespatiënten wonen in het Noordoosten van Nederland en in de
stedelijke gebieden. De maatschappelijke omgeving heeft invloed op het gezondheidsprobleem door het
uitwisselen van sociale steun. Daarnaast kunnen normen en waarden het gedrag van mensen beïnvloeden.
Uit het onderzoek blijkt de omgeving invloed te hebben op het gezondheidsprobleem, echter is dit niet de
veroorzaker van de ziekte.
Een betere leefstijl is de basis van de behandeling van DM type II. Lichaamsbeweging en een gezond
voedingspatroon zijn centrale thema's voor een betere leefstijl. In de determinantenanalyse zijn de
verschillende gedragsdeterminanten in kaart gebracht aan de hand van het Theory of Planned Behavior (TPB)
model voor deze twee gedragingen. De resultaten tonen aan dat de intentie van diabetespatiënten om meer
te gaan bewegen voornamelijk wordt beïnvloed door de eigen-effectiviteit. De grootste barrière voor het
meer bewegen wordt gevormd door een gebrek aan tijd.
Daarnaast blijkt er een verband te zijn tussen de kennis die een diabetespatiënt bezit over beweging en de
hoeveelheid beweging. Wanneer patiënten meer kennis hebben over de positieve effecten van beweging,
zullen zij ook meer bewegen. Tevens is het van belang dat de patiënt op korte termijn de voordelen van het
4
DI ABETES MELLITUS
Naam | Student nummer | Klas| Toetscode | Docent| 28 oktober 2019
,Inhoudsopgave
Samenvatting ...................................................................................................................................................... 4
Achtergrond gezondheidsprobleem ............................................................................................................... 4
Uitkomst van de stappen van Intervention Mapping ..................................................................................... 4
Inleiding .............................................................................................................................................................. 6
Aanleiding en achtergronden van het gezondheidsprobleem ........................................................................ 6
Intervention Mapping en de bijdrage aan zelfmanagement........................................................................... 6
Opbouw .......................................................................................................................................................... 6
Begrippenlijst .................................................................................................................................................. 7
Stap 1: Needs assesment .................................................................................................................................... 8
Analyse van het gezondheidsprobleem .......................................................................................................... 8
Gedragsanalyse ............................................................................................................................................. 14
Omgevingsanalyse ........................................................................................................................................ 15
Determinantenanalyse.................................................................................................................................. 17
Conclusie stap 1 ............................................................................................................................................ 22
Stap 2: Definiëren van gedrags- en veranderdoelen ........................................................................................ 23
Gedrags- en veranderdoelen lichaamsbeweging .......................................................................................... 23
Gedrags- en veranderdoelen gezond eetgedrag .......................................................................................... 24
Stap 3: Methoden en theorieën om intentie en gedrag te veranderen ........................................................... 26
Risicoperceptie – kennis ............................................................................................................................... 26
Decisional balance – attitude ........................................................................................................................ 26
Resistance to social pressure & Mobilizing others for support – sociale invloed ......................................... 26
Guided practice – eigen-effectiviteit ............................................................................................................ 27
Coping planning – barrières .......................................................................................................................... 27
Action planning – intentie ............................................................................................................................. 27
Relapse prevention – gedrag ........................................................................................................................ 27
Stap 4: Gezondheidskundige interventie .......................................................................................................... 29
Stap 1: Contact leggen met de doelgroep .................................................................................................... 29
Stap 2: Verandering van attitude .................................................................................................................. 32
Stap 2: Verandering van sociale invloed ....................................................................................................... 33
Stap 4: Verandering van eigen-effectiviteit .................................................................................................. 34
Stap 5: Gedragsverandering.......................................................................................................................... 35
Stap 6: Gedragsbehoud ................................................................................................................................ 37
Ethische afweging ............................................................................................................................................. 38
2
,Stap 5: Implementatieplan................................................................................................................................ 39
Interventiedoelen ......................................................................................................................................... 39
Implementatiedoelen ................................................................................................................................... 39
Implementatieplan........................................................................................................................................ 39
Randvoorwaarden......................................................................................................................................... 44
Stap 6: Evaluatieplan......................................................................................................................................... 46
Effectevaluatie .............................................................................................................................................. 46
Procesevaluatie ............................................................................................................................................. 47
Literatuurlijst..................................................................................................................................................... 49
Bijlage 1 – Resultatentabel ............................................................................................................................... 56
Lichaamsbeweging ........................................................................................................................................ 56
Gezond eetgedrag......................................................................................................................................... 59
3
, Samenvatting
Achtergr ond gezondheidspr obleem
Deze opdracht is uitgevoerd in opdracht van de Hogeschool Utrecht en bestaat uit het stapsgewijs doorlopen
van het protocol Intervention Mapping om een gezondheidskundige interventie te ontwikkelen.
Vanuit de ‘top tien’ van belangrijke gezondheidsproblemen in Nederland is gekozen voor een uitwerking van
het ziektebeeld Diabetes Mellitus (DM). In 2015 stond DM op de ranglijst van meest voorkomende
aandoeningen in Nederland op de derde plaats. Complicaties als hart- en vaatziekten, nierschade en perifeer
vaatlijden liggen op de loer. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat het ontstaan en het beloop van DM
type II beïnvloed kan worden door aanpassingen in leefstijl en gedrag.
Uitkomst van de stappen van Inter vention Mapping
De opdracht is gestart met een gezondheidskundige analyse welke bestaat uit een gezondheids-, gedrags-,
omgevings- en determinantenanalyse.
De gezondheidskundige analyse laat zien dat er de komende jaren steeds meer patiënten met DM zullen zijn.
Deze stijging is voornamelijk te zien vanaf de leeftijd van 45 jaar. De ziekte komt vaker voor bij mannen dan
bij vrouwen. Verder komt deze ziekte vaker voor bij Turken, Marokkanen, Surinamers en Antillianen dan bij
Nederlanders. De sociaaleconomische status blijkt ook van invloed te zijn op het hebben van DM. Van de
mensen met DM heeft het overgrote gedeelte DM type II.
Uit de gedragsanalyse kwam duidelijk naar voren dat leefstijl van invloed is op het ontstaan en de progressie
van DM type II. Roken, te kort of te lang slapen, alcoholgebruik, overgewicht en te weinig lichaamsbeweging
kunnen bijdragen aan het ontstaan van DM type II. Overgewicht en te weinig lichaamsbeweging dragen niet
alleen bij aan het ontstaan van DM type II maar ook aan de progressie van de aandoening. Een betere leefstijl
bleek de basis van de behandeling van DM type II om progressie en complicaties te voorkomen.
De omgevingsanalyse liet zien dat zowel de fysieke omgeving als de maatschappelijke omgeving van invloed
kunnen zijn op het gezondheidsprobleem. Zo kan de fysieke omgeving de gezondheid bevorderen door de
inrichting van de wijk. De meeste diabetespatiënten wonen in het Noordoosten van Nederland en in de
stedelijke gebieden. De maatschappelijke omgeving heeft invloed op het gezondheidsprobleem door het
uitwisselen van sociale steun. Daarnaast kunnen normen en waarden het gedrag van mensen beïnvloeden.
Uit het onderzoek blijkt de omgeving invloed te hebben op het gezondheidsprobleem, echter is dit niet de
veroorzaker van de ziekte.
Een betere leefstijl is de basis van de behandeling van DM type II. Lichaamsbeweging en een gezond
voedingspatroon zijn centrale thema's voor een betere leefstijl. In de determinantenanalyse zijn de
verschillende gedragsdeterminanten in kaart gebracht aan de hand van het Theory of Planned Behavior (TPB)
model voor deze twee gedragingen. De resultaten tonen aan dat de intentie van diabetespatiënten om meer
te gaan bewegen voornamelijk wordt beïnvloed door de eigen-effectiviteit. De grootste barrière voor het
meer bewegen wordt gevormd door een gebrek aan tijd.
Daarnaast blijkt er een verband te zijn tussen de kennis die een diabetespatiënt bezit over beweging en de
hoeveelheid beweging. Wanneer patiënten meer kennis hebben over de positieve effecten van beweging,
zullen zij ook meer bewegen. Tevens is het van belang dat de patiënt op korte termijn de voordelen van het
4
