CULTUUR
NIEUWE TIJD
Guido Marnef
Laure Put
Uantwerpen, faculteit letteren en wijsbegeerte, departement geschiedenis
Academiejaar 2023-2024
1
,INHOUD
1. Inleiding: problemen, concepten en methoden ................................................................................................... 2
A. Retour de Martin Guerre .................................................................................................................................. 3
B. Tim Harris: “Problematising Popular Culture” ................................................................................................. 4
C. Rogier Chartier: “Culture as Appropriation” .................................................................................................... 7
D. Bob Sribner: “Historical Anthropology of Early Mordern Europe” .................................................................. 9
E. Robert Darnton: “The Great Cat Massacre” ................................................................................................... 10
2. Cultuur en communicatie: een complexe materie ............................................................................................ 13
A. Intro: rol van de drukpers............................................................................................................................... 13
B. Myriam Chrisman: “Printing and the Evolution of Lay Culture” ................................................................... 13
C. Mark Hailwood: “Rethinking Literacy in Rural England” ................................................................................ 17
D. Pia F. Cuneo: “Constructing the Boundaries of Community” ........................................................................ 20
E. Rosa Salzberg: “In the Mouths of Charlatans” ............................................................................................... 22
3. Cultuur en religie: de periode van confessionalisering ...................................................................................... 24
A. Craig Harline: “Official Religion – Popular Religion” ...................................................................................... 24
B. Marc Forster: “Clericalism and Communalism” ............................................................................................. 26
C. Bridget Heal: “Lutheran Popular Belief and Practice” .................................................................................... 29
D. Heksenvervolging ........................................................................................................................................... 30
I Dick Harrison: “De Grote Vlaamse Heksenjacht” ......................................................................................... 31
II Lyndal Roper: “Sex With the Devil” ............................................................................................................. 31
III Hekserijproces Katelijne Janssens (1641-1642) ......................................................................................... 32
4. De horizon verruimd: Europa ontmoet andere werelden.................................................................................. 33
A. Michiel van Groesen: “The De Bry Collection of Voyages” ............................................................................ 34
B. Rudi Mathee: “The Safavids under Western Eyes” ........................................................................................ 36
5. Gastcolleges ........................................................................................................................................................ 38
A. Rafal Szmytka: Reformatie in het Pools Litouwse Gemenebest .................................................................... 38
B. Evelyn verheggen: Devotionele Prenten ........................................................................................................ 38
6. Slotcollege: Cultuur en Religie te Antwerpen in de Lange Zestiende Eeuw ...................................................... 38
2
,1. INLEIDING: PROBLEMEN, CONCEPTEN EN METHODEN
A. RETOUR DE MARTIN GUERRE
- Film Daniel Vigne (1982)
o Natalie Zemon Davis: conseille historique
▪ Sociaal en cultureel historica, interdisciplinair
▪ Microgeschiedenis: aandacht voor versies van een verhaal en self-fashioning
- Verhaal
o Martin Guerre = boer in Zuid-Frankrijk (Artigat), gaat vechten in oorlog, keert jaren later terug
naar zijn dorp
o Persoon die terugkeert is niet echt Martin Guerre, maar hij neemt zijn leven over (woont drie
jaar met de echte Martin Guerre zijn familie)
- Bronnen
o Jean de Coras: Arrest Memorable du Parlement
▪ De Coras was een geconverteerde calvinist
o Guillaume le Sueur : Admiranda Historia
o Volksboekjes
- Focus
o Centrale punten : rol van religie, cultuur en communicatie
o Identiteit opbouwen en machtsverhoudingen
o Genderverhoudingen: verhouding Bertrande – Martin Guerre
- Bespreking
o Sociale context (machtsverhoudingen)
▪ Priester met religieuze gezag
▪ Grondbezit (poging om dit tot één familie te beperken)
• Basis macht
o Mentale leefwereld (betoverd wereldbeeld, decline of magic, rol van de dorpspastoor)
▪ Magie en bijgeloof sterk aanwezig (voorchristelijke praktijken)
• vb. vloek van Martin Guerre (onvruchtbaar); rituelen in het dorp; kennis van
de oplichter over de echte Martin Guerre
▪ Decline of magic
• De wereld (en het geloof) worden rationeler door de opkomst van het
protestantisme, MAAR magie blijft deel van het wereldbeeld
▪ Rol dorpspastoor
• Pastoor bepaald alle rituelen en neemt dus deel aan magische wereldbeeld
• Syncretisme van lokale voorchristelijke gebruiken en christelijke geloof
o Communicatie:
▪ Oraal: vb. een kind verkondigt in het dorp de terugkeeer van Martin Guerre; de echte
Martin Guerre hoort een gerucht over de bedrieger
▪ Auditief: vb. de klokken luiden op verschillende manieren bij verschillende soorten
nieuws
▪ Schriftelijk: zeldzaam, er was zeer lage geletterdheid
▪ Rituelen met communicatie: CHARIVARI
• Als iemand tegen de sociale normen inging (overspel, onvruchtbaar, …) werd
er een spotritueel georganiseerd door de gemeenschap
• Communiceert naar persoon in kwestie dat ze hun gedrag moeten aanpassen
o Sociale verhoudingen (relatie Martin Guerre – Bertrande, agency vrouw)
▪ Patriarchale samenleving bepaald door grondbezit
• Persoon met meeste grond werd gezien als soort clanoverste (Pierre Guerre)
3
, ▪ Positie van de vrouw in huwelijk:
• Kwestie van de gemeenschap (dus niet alleen privé)
• Rol van de vrouw is kinderen baren, vruchtbaarheid
• Dienstbaarheid en onderdanigheid
▪ Agency vrouw (Bertrande – Martin Guerre)
• Eerste huwelijk: liep stroef, Martin was bot en grof, Bertrande werd
uitgescholden en moest onderdanig zijn
• Tweede huwelijk: loopt gemoedelijker, Bertrande krijgt een beetje ruimte
voor zelfontwikkeling, mag zelfstandiger zijn etc.
o Bertrande komt erachter dat de man niet de echte Martin Guerre is
o Ze kiest er zelfstandig voor om toch bij hem te blijven omdat ze
gelukkiger is in dit huwelijk
o Beperkte agency om voor eigen huwelijksgeluk te kiezen
▪ Dubbele standaard
• Martin Guerre vertrekt voor acht jaar en keert dan pas terug
o Komt huwelijksplicht niet na, maar zonder weinig gevolgen
• Bertrande verzaakt huwelijksplicht ook door andere man in huis te nemen
o Waarvoor ze gestraft kan worden
o Algemeen
▪ Slechts twee bronnen: Coras laat sterk zijn eigen bevindingen doorschijnen
▪ Verhaal van Martin Guerre werd enorm populair (opgenomen in volksverhaal,
onderwerp van een belangrijke orale traditie
▪ Procesdossier is verloren gegaan, enkel de vonnissen overleven
B. TIM HARRIS: “PROBLEMATISING POPULAR CULTURE ”
- Tim Harris = Amerikaans; vroegmoderne Engelse geschiedenis: politieke cultuur, sociale geschiedenis
en cultuurgeschiedenis in brede zin
- Context (focus artikel)
o Engeland, bredere sociale context
▪ Gelaagde en gefragmenteerde religieuze situatie (Katholiek tegen Protestant)
▪ Constante strijd om het herstel van katholicisme en het anglicanisme
▪ => heeft dit impact op sociale lagen?
o Belang van geletterde elite EN gewone volk
- Probleemstelling (vertrekt vanuit belangrijke studie van Peter Burke)
o Peter Burke
▪ Stelt dat er doorheen de vroegmoderne periode twee cultuursferen uit elkaar groeien
• Great Tradition = elitaire cultuur
• Little Tradition = populaire cultuur
▪ Evolutie
• Voor 18e eeuw behoren ze tot één cultuur
• Eind 18e eeuw staan deze culturen sterk uit elkaar
• In de 19e eeuw krijgt de elite een hernieuwde interesse voor de volkscultuur
o Ontstaan etnografie, opschrijven volksverhalen etc. (DOOR ELITE)
o Elite trekt naar platteland om lokale boeren etc. te ondervragen
over hun verhalen en deze op te schrijven
• = proces van distantiëring, creatie van twee verschillende cultuursferen
4
NIEUWE TIJD
Guido Marnef
Laure Put
Uantwerpen, faculteit letteren en wijsbegeerte, departement geschiedenis
Academiejaar 2023-2024
1
,INHOUD
1. Inleiding: problemen, concepten en methoden ................................................................................................... 2
A. Retour de Martin Guerre .................................................................................................................................. 3
B. Tim Harris: “Problematising Popular Culture” ................................................................................................. 4
C. Rogier Chartier: “Culture as Appropriation” .................................................................................................... 7
D. Bob Sribner: “Historical Anthropology of Early Mordern Europe” .................................................................. 9
E. Robert Darnton: “The Great Cat Massacre” ................................................................................................... 10
2. Cultuur en communicatie: een complexe materie ............................................................................................ 13
A. Intro: rol van de drukpers............................................................................................................................... 13
B. Myriam Chrisman: “Printing and the Evolution of Lay Culture” ................................................................... 13
C. Mark Hailwood: “Rethinking Literacy in Rural England” ................................................................................ 17
D. Pia F. Cuneo: “Constructing the Boundaries of Community” ........................................................................ 20
E. Rosa Salzberg: “In the Mouths of Charlatans” ............................................................................................... 22
3. Cultuur en religie: de periode van confessionalisering ...................................................................................... 24
A. Craig Harline: “Official Religion – Popular Religion” ...................................................................................... 24
B. Marc Forster: “Clericalism and Communalism” ............................................................................................. 26
C. Bridget Heal: “Lutheran Popular Belief and Practice” .................................................................................... 29
D. Heksenvervolging ........................................................................................................................................... 30
I Dick Harrison: “De Grote Vlaamse Heksenjacht” ......................................................................................... 31
II Lyndal Roper: “Sex With the Devil” ............................................................................................................. 31
III Hekserijproces Katelijne Janssens (1641-1642) ......................................................................................... 32
4. De horizon verruimd: Europa ontmoet andere werelden.................................................................................. 33
A. Michiel van Groesen: “The De Bry Collection of Voyages” ............................................................................ 34
B. Rudi Mathee: “The Safavids under Western Eyes” ........................................................................................ 36
5. Gastcolleges ........................................................................................................................................................ 38
A. Rafal Szmytka: Reformatie in het Pools Litouwse Gemenebest .................................................................... 38
B. Evelyn verheggen: Devotionele Prenten ........................................................................................................ 38
6. Slotcollege: Cultuur en Religie te Antwerpen in de Lange Zestiende Eeuw ...................................................... 38
2
,1. INLEIDING: PROBLEMEN, CONCEPTEN EN METHODEN
A. RETOUR DE MARTIN GUERRE
- Film Daniel Vigne (1982)
o Natalie Zemon Davis: conseille historique
▪ Sociaal en cultureel historica, interdisciplinair
▪ Microgeschiedenis: aandacht voor versies van een verhaal en self-fashioning
- Verhaal
o Martin Guerre = boer in Zuid-Frankrijk (Artigat), gaat vechten in oorlog, keert jaren later terug
naar zijn dorp
o Persoon die terugkeert is niet echt Martin Guerre, maar hij neemt zijn leven over (woont drie
jaar met de echte Martin Guerre zijn familie)
- Bronnen
o Jean de Coras: Arrest Memorable du Parlement
▪ De Coras was een geconverteerde calvinist
o Guillaume le Sueur : Admiranda Historia
o Volksboekjes
- Focus
o Centrale punten : rol van religie, cultuur en communicatie
o Identiteit opbouwen en machtsverhoudingen
o Genderverhoudingen: verhouding Bertrande – Martin Guerre
- Bespreking
o Sociale context (machtsverhoudingen)
▪ Priester met religieuze gezag
▪ Grondbezit (poging om dit tot één familie te beperken)
• Basis macht
o Mentale leefwereld (betoverd wereldbeeld, decline of magic, rol van de dorpspastoor)
▪ Magie en bijgeloof sterk aanwezig (voorchristelijke praktijken)
• vb. vloek van Martin Guerre (onvruchtbaar); rituelen in het dorp; kennis van
de oplichter over de echte Martin Guerre
▪ Decline of magic
• De wereld (en het geloof) worden rationeler door de opkomst van het
protestantisme, MAAR magie blijft deel van het wereldbeeld
▪ Rol dorpspastoor
• Pastoor bepaald alle rituelen en neemt dus deel aan magische wereldbeeld
• Syncretisme van lokale voorchristelijke gebruiken en christelijke geloof
o Communicatie:
▪ Oraal: vb. een kind verkondigt in het dorp de terugkeeer van Martin Guerre; de echte
Martin Guerre hoort een gerucht over de bedrieger
▪ Auditief: vb. de klokken luiden op verschillende manieren bij verschillende soorten
nieuws
▪ Schriftelijk: zeldzaam, er was zeer lage geletterdheid
▪ Rituelen met communicatie: CHARIVARI
• Als iemand tegen de sociale normen inging (overspel, onvruchtbaar, …) werd
er een spotritueel georganiseerd door de gemeenschap
• Communiceert naar persoon in kwestie dat ze hun gedrag moeten aanpassen
o Sociale verhoudingen (relatie Martin Guerre – Bertrande, agency vrouw)
▪ Patriarchale samenleving bepaald door grondbezit
• Persoon met meeste grond werd gezien als soort clanoverste (Pierre Guerre)
3
, ▪ Positie van de vrouw in huwelijk:
• Kwestie van de gemeenschap (dus niet alleen privé)
• Rol van de vrouw is kinderen baren, vruchtbaarheid
• Dienstbaarheid en onderdanigheid
▪ Agency vrouw (Bertrande – Martin Guerre)
• Eerste huwelijk: liep stroef, Martin was bot en grof, Bertrande werd
uitgescholden en moest onderdanig zijn
• Tweede huwelijk: loopt gemoedelijker, Bertrande krijgt een beetje ruimte
voor zelfontwikkeling, mag zelfstandiger zijn etc.
o Bertrande komt erachter dat de man niet de echte Martin Guerre is
o Ze kiest er zelfstandig voor om toch bij hem te blijven omdat ze
gelukkiger is in dit huwelijk
o Beperkte agency om voor eigen huwelijksgeluk te kiezen
▪ Dubbele standaard
• Martin Guerre vertrekt voor acht jaar en keert dan pas terug
o Komt huwelijksplicht niet na, maar zonder weinig gevolgen
• Bertrande verzaakt huwelijksplicht ook door andere man in huis te nemen
o Waarvoor ze gestraft kan worden
o Algemeen
▪ Slechts twee bronnen: Coras laat sterk zijn eigen bevindingen doorschijnen
▪ Verhaal van Martin Guerre werd enorm populair (opgenomen in volksverhaal,
onderwerp van een belangrijke orale traditie
▪ Procesdossier is verloren gegaan, enkel de vonnissen overleven
B. TIM HARRIS: “PROBLEMATISING POPULAR CULTURE ”
- Tim Harris = Amerikaans; vroegmoderne Engelse geschiedenis: politieke cultuur, sociale geschiedenis
en cultuurgeschiedenis in brede zin
- Context (focus artikel)
o Engeland, bredere sociale context
▪ Gelaagde en gefragmenteerde religieuze situatie (Katholiek tegen Protestant)
▪ Constante strijd om het herstel van katholicisme en het anglicanisme
▪ => heeft dit impact op sociale lagen?
o Belang van geletterde elite EN gewone volk
- Probleemstelling (vertrekt vanuit belangrijke studie van Peter Burke)
o Peter Burke
▪ Stelt dat er doorheen de vroegmoderne periode twee cultuursferen uit elkaar groeien
• Great Tradition = elitaire cultuur
• Little Tradition = populaire cultuur
▪ Evolutie
• Voor 18e eeuw behoren ze tot één cultuur
• Eind 18e eeuw staan deze culturen sterk uit elkaar
• In de 19e eeuw krijgt de elite een hernieuwde interesse voor de volkscultuur
o Ontstaan etnografie, opschrijven volksverhalen etc. (DOOR ELITE)
o Elite trekt naar platteland om lokale boeren etc. te ondervragen
over hun verhalen en deze op te schrijven
• = proces van distantiëring, creatie van twee verschillende cultuursferen
4
