Cursus 12: Twintigste eeuw: van 1900 tot 1940
H1: Historische achtergronden
§1.1 Eerste wereldoorlog
- Tot 1914 meer spanning door nationalisme en imperialisme.
- In 1914 Frans Ferdinand vermoord; Eerste wereldoorlog.
- Verschrikkingen van wereldoorlog 1 zorgen voor morele ontreddering.
- Politiek werd bepaald door totalitaire en antidemocratische regimes.
- Democratie en individualisme kwamen onder druk te staan.
- Staat is almachtig en bepalend.
§1.2 Totalitaire staten
- Russische revolutie; Lenin aan de macht. Na dood van Lenin was Stalin aan de macht.
- Fascisme (anti alles) heerste in Italië met Mussolini aan de macht.
- Nationaal-socialisme (steunt grote groep ontevreden burgers) heerste in Duitsland met
Hitler aan de macht.
- In Spanje woedde een Burgeroorlog die leidde tot de ondergang van de Spaanse
democratie.
- In wereld oorlog 1 was Nederland neutraal.
- In 1917; mannenkiesrecht. In 1919; vrouwenkiesrecht.
- Door de opkomende industrie werd er een basis gelegd voor de massaproductie van
goederen.
- In 1929 was er een economische crisis die wereldwijd leidde tot koopkrachtverlies en
grote werkeloosheid.
- Spanningen en ontwikkelingen leidden in Europa tot de tweede wereldoorlog (1939-
1945)
§1.3 Massacultuur
- Ontgoocheling en morele ontreddering door oorlog leiden tot cultuurkritiek (angst voor
de massa en het verlangen de bedreigde individualiteit te beschermen.
- Veel technologische veranderingen; Auto’s, vliegtuigen en telefoons.
- Henry Ford gaf enorme impuls aan industriële productie.
- Veranderingen van de technologie, nieuwe dansvormen en vrijere omgang tussen
mannen en vrouwen lokten twee soorten reacties uit.
1. Omarmen van de vernieuwingen.
2. Pessimisme, somberheid en cultuurkritiek
H2 Culturele achtergronden
§2.1 Psychoanalyse
- Sigmund Freud: Overgrote deel van menselijk gedrag wordt bepaald door het
onbewuste. Nieuw mensbeeld; driften en lusten. Dit ontstond in de oedipale fase =
ontwikkeling van zuigeling tot volwassene. Moeder werd als object van lustbevrediging
gezien.
- Moederfiguur werd vereerd.
- Onder invloed van realiteit en normen en waarden van de buitenwereld leert kind de
lustverlangens uit te stellen en te verdringen. (Realiteitsprincipe) Hierdoor ontstaan het
onbewuste, dromen en versprekingen.
- Oedipuscomplex; jongens zien de vaderfiguur als concurrent.
- Neurotisch gedrag; het onbewuste uit zich in gedrag.
, §2.2 Filosofie; tijd, taal en techniek
- Henri Bergson; beschouwde intuïtie als middel tot kennis.
1. Meetbare tijd
3. Zuivere tijd (Duree). Tijd die we in onszelf ervaren, als innerlijke stroom, als
opeenvolgingen van niet van elkaar gescheiden en te scheiden momenten.
Belangrijkste kenmerk = continuïteit.
- Neopositivisme; filosofie moet net als de natuurwetenschap exacte uitspraken doen.
Doormiddel van logica en fysica.
- Taalfilosofie; scepsis over ontoereikendheid van taal. Taal als onbetrouwbaar medium.
- Ludwig Wittgenstein; Van dat, waarover niet kan worden gesproken, moet men zwijgen.
- Walter Benjamin: Het snelle, moderne stadse leven zorgt voor shock. Door moderniteit
werd het steeds moeilijker om nieuwe informatie te integreren in de ervaring. In de
moderne kunst werd reproduceerbaarheid kenmerkend, door uitvinding fotografie. Niks
is meer origineel, kunst verloor hun aura.
§2.3 Kunst in de periode 1900-1940
- Historische avant-garde; zij die voorlopen. Vorm van abstractie, vorm, kleur en
compositie gingen de inhoud domineren.
- Wassily Kandinsky en Piet Mondriaan zochten zuiverheid.
- Bedoeling van de kunst was een shockeffect bewerkstelligen bij het publiek.
§2.4 Expressionisme
- Tegengif tegenover vervreemding.
- 2 richtingen:
1. Die Brücke; direct en eerlijk schilderen om zich te bevrijden van de academische
kunst. Vereenvoudigde composities, contouren en spontaan aangebrachte verf.
Persoonlijke expressie en het intuïtieve stonden centraal.
4. Der Blaue Reiter; Moderne kunst moet spirituele weg inslaan, ze waren kritisch over
het materialisme en de vervreemding van hun tijd. Men beschouwde de abstractie als
mogelijkheid. De ruiter symboliseerde voor Kandinsky de bestrijder van het
materialisme en het niet-spirituele. Het werk van Marc getuigt van eerbied voor
eenheid van dier en natuur. De dood van Marc in de loopgraven is symbolisch voor het
einde van dee fase van het expressionisme.
§2.5 Dadaïsme en surrealisme
- Dadaïsme was reactie op eerste wereldoorlog. Dada wilde door chaos te scheppen
antiburgerlijk, antikunst en cultuurkritiek te zijn. Iedereen is kunstenmaker.
- Naam verwijst naar gebrabbel van een kind, of juist een wilde. Ze wilde zich zo
bevrijden van de cultuur.
- Ze werden onderdeel van de kunst waar ze juist heel erg tegen waren.
- Toeval toelaten.
- Dada was internationale antiburgerlijke beweging. Uiting nihilistisch wereldbeeld (geen
idealen werden verdedigd en er was geen geloof in verbetering van de maatschappij)
- Walging over eerste wereldoorlog was de drijfveer.
- Surrealisme; Minachting voor de burgerlijke en materialistische maatschappij, want die
waren verantwoordelijk voor wereld oorlog 1.
- Vanuit Zurich vertrokken dadaïsten naar Parijs en Berlijn en daar ontstond het
surrealisme.
- André Beton; wilde in de kunst het onderbewuste, de droom en de verbeelding de
ruimte geven.
H1: Historische achtergronden
§1.1 Eerste wereldoorlog
- Tot 1914 meer spanning door nationalisme en imperialisme.
- In 1914 Frans Ferdinand vermoord; Eerste wereldoorlog.
- Verschrikkingen van wereldoorlog 1 zorgen voor morele ontreddering.
- Politiek werd bepaald door totalitaire en antidemocratische regimes.
- Democratie en individualisme kwamen onder druk te staan.
- Staat is almachtig en bepalend.
§1.2 Totalitaire staten
- Russische revolutie; Lenin aan de macht. Na dood van Lenin was Stalin aan de macht.
- Fascisme (anti alles) heerste in Italië met Mussolini aan de macht.
- Nationaal-socialisme (steunt grote groep ontevreden burgers) heerste in Duitsland met
Hitler aan de macht.
- In Spanje woedde een Burgeroorlog die leidde tot de ondergang van de Spaanse
democratie.
- In wereld oorlog 1 was Nederland neutraal.
- In 1917; mannenkiesrecht. In 1919; vrouwenkiesrecht.
- Door de opkomende industrie werd er een basis gelegd voor de massaproductie van
goederen.
- In 1929 was er een economische crisis die wereldwijd leidde tot koopkrachtverlies en
grote werkeloosheid.
- Spanningen en ontwikkelingen leidden in Europa tot de tweede wereldoorlog (1939-
1945)
§1.3 Massacultuur
- Ontgoocheling en morele ontreddering door oorlog leiden tot cultuurkritiek (angst voor
de massa en het verlangen de bedreigde individualiteit te beschermen.
- Veel technologische veranderingen; Auto’s, vliegtuigen en telefoons.
- Henry Ford gaf enorme impuls aan industriële productie.
- Veranderingen van de technologie, nieuwe dansvormen en vrijere omgang tussen
mannen en vrouwen lokten twee soorten reacties uit.
1. Omarmen van de vernieuwingen.
2. Pessimisme, somberheid en cultuurkritiek
H2 Culturele achtergronden
§2.1 Psychoanalyse
- Sigmund Freud: Overgrote deel van menselijk gedrag wordt bepaald door het
onbewuste. Nieuw mensbeeld; driften en lusten. Dit ontstond in de oedipale fase =
ontwikkeling van zuigeling tot volwassene. Moeder werd als object van lustbevrediging
gezien.
- Moederfiguur werd vereerd.
- Onder invloed van realiteit en normen en waarden van de buitenwereld leert kind de
lustverlangens uit te stellen en te verdringen. (Realiteitsprincipe) Hierdoor ontstaan het
onbewuste, dromen en versprekingen.
- Oedipuscomplex; jongens zien de vaderfiguur als concurrent.
- Neurotisch gedrag; het onbewuste uit zich in gedrag.
, §2.2 Filosofie; tijd, taal en techniek
- Henri Bergson; beschouwde intuïtie als middel tot kennis.
1. Meetbare tijd
3. Zuivere tijd (Duree). Tijd die we in onszelf ervaren, als innerlijke stroom, als
opeenvolgingen van niet van elkaar gescheiden en te scheiden momenten.
Belangrijkste kenmerk = continuïteit.
- Neopositivisme; filosofie moet net als de natuurwetenschap exacte uitspraken doen.
Doormiddel van logica en fysica.
- Taalfilosofie; scepsis over ontoereikendheid van taal. Taal als onbetrouwbaar medium.
- Ludwig Wittgenstein; Van dat, waarover niet kan worden gesproken, moet men zwijgen.
- Walter Benjamin: Het snelle, moderne stadse leven zorgt voor shock. Door moderniteit
werd het steeds moeilijker om nieuwe informatie te integreren in de ervaring. In de
moderne kunst werd reproduceerbaarheid kenmerkend, door uitvinding fotografie. Niks
is meer origineel, kunst verloor hun aura.
§2.3 Kunst in de periode 1900-1940
- Historische avant-garde; zij die voorlopen. Vorm van abstractie, vorm, kleur en
compositie gingen de inhoud domineren.
- Wassily Kandinsky en Piet Mondriaan zochten zuiverheid.
- Bedoeling van de kunst was een shockeffect bewerkstelligen bij het publiek.
§2.4 Expressionisme
- Tegengif tegenover vervreemding.
- 2 richtingen:
1. Die Brücke; direct en eerlijk schilderen om zich te bevrijden van de academische
kunst. Vereenvoudigde composities, contouren en spontaan aangebrachte verf.
Persoonlijke expressie en het intuïtieve stonden centraal.
4. Der Blaue Reiter; Moderne kunst moet spirituele weg inslaan, ze waren kritisch over
het materialisme en de vervreemding van hun tijd. Men beschouwde de abstractie als
mogelijkheid. De ruiter symboliseerde voor Kandinsky de bestrijder van het
materialisme en het niet-spirituele. Het werk van Marc getuigt van eerbied voor
eenheid van dier en natuur. De dood van Marc in de loopgraven is symbolisch voor het
einde van dee fase van het expressionisme.
§2.5 Dadaïsme en surrealisme
- Dadaïsme was reactie op eerste wereldoorlog. Dada wilde door chaos te scheppen
antiburgerlijk, antikunst en cultuurkritiek te zijn. Iedereen is kunstenmaker.
- Naam verwijst naar gebrabbel van een kind, of juist een wilde. Ze wilde zich zo
bevrijden van de cultuur.
- Ze werden onderdeel van de kunst waar ze juist heel erg tegen waren.
- Toeval toelaten.
- Dada was internationale antiburgerlijke beweging. Uiting nihilistisch wereldbeeld (geen
idealen werden verdedigd en er was geen geloof in verbetering van de maatschappij)
- Walging over eerste wereldoorlog was de drijfveer.
- Surrealisme; Minachting voor de burgerlijke en materialistische maatschappij, want die
waren verantwoordelijk voor wereld oorlog 1.
- Vanuit Zurich vertrokken dadaïsten naar Parijs en Berlijn en daar ontstond het
surrealisme.
- André Beton; wilde in de kunst het onderbewuste, de droom en de verbeelding de
ruimte geven.
