Quincy Verhelst
2018-2019
Sociale Psychologie
Hoofdstuk 1: Inleiding
1. De mens is een sociaal dier
We zijn verzot op nadenken over onszelf en anderen en over hoe te reageren in sociale situaties.
Anderen observeren, hun gedrag analyseren, is een fulltime activiteit. We zijn dagdagelijks bezig met
sociaalpsychologische vraagstukken (bv. Heb je een conflict met je partner? Heb je een
sollicitatiegesprek...) We hebben eveneens ook een grote belangstelling voor sociaalpsychologische
thema’s in de media. De wereld zoekt antwoorden op de vragen die de sociale psychologie
bestudeert.
2. Sociale psychologie: definitie en verwante disciplines.
= Sociale psychologie is de wetenschappelijke studie naar de wijze waarop gedachten, gevoelens,
motivaties en gedragingen van mensen worden beïnvloed door de aanwezigheid van anderen en hoe
wij zelf een invloed uitoefenen op hoe andere personen denken, voelen en zich gedragen.
o Wetenschappelijke studie: er wordt vaak gebruik gemaakt van experimenten/vragenlijsten,
systematische observatie, beschrijving en metingen. Het is eerder wetenschappelijk dan
anekdotisch en eerder systematisch dan toevallig. Het leidt dus tot inzichten die we
onmogelijk louter intuïtief kunnen verwerven.
o Gedachten, gevoelens, motivaties en gedragingen: studie van de subjectieve interpretatie
van objectieve eigenschappen, niet enkel oog voor cognitief aspect, maar ook voor affectieve
en motivatiecomponenten.
(Gedrag wordt dus bepaald door cognitieve (denk)-, affectieve (emoties)-, en motivationele
(drijfveren) processen.
bv. Vooroordelen: negatieve gevoelens tegenover andere personen gebaseerd op hun
lidmaatschap van bepaalde sociale groepen.
o De aanwezigheid van anderen: Benadrukt de sociale aard van het individu. “Het sociale”
staat voor:
1. De sociale invloed van anderen op het individuele functioneren
2. Individuele processen die intern spelen (bv. Anderen waarnemen, ervaren van emoties
t.a.v. hen)
3. Niet sociale factoren die impact hebben op gedachten, gevoelens, motivaties en
handelingen van het individu. (Bv. Hitte maakt mensen agressiever)
4. Gedachten/gevoelens van personen over niet-sociale objecten (bv. Attitudes t.a.v. Adidas-
voetbalschoenen -> goed voor reclame)
2. 1 De kracht van de situatie: een voorbeeld van een
sociaalpsychologische studie
Stanford Prison Experiment: Mensen werden in een gevangenis-simulatie gestoken, de ene groep
krijgt de rol van de bewaker, de andere van de gevangene. Hoewel geen instructies gegeven waren,
besloten de bewakers hun rol met de nodige hardheid uit te voeren en de gevangen wreed te
behandelen.
1
, Quincy Verhelst
2018-2019
o Slechte omgeving zet mensen aan tot het stellen van slecht gedrag
o Sociale context heeft een grote invloed op ons gedrag
2.2 De sociale psychologie en verwante disciplines
Sociale psychologie - sociologie
Gelijkenissen Verschillen
Beiden interesse voor soortgelijke onderwerpen Sociologie: klasseert volgens nationaliteit/ras
die meestal een groot maatschappelijk belang (in groep)
hebben Sociale P: klasseert personen op het individuele
niveau
Complementair en verklaren ze elk een Onderscheid op het vlak van
belangrijk deel van sociaal gedrag onderzoeksmethoden:
Sociale P maakt veel meer gebruik van
experimenten
Wanneer beide samen gebruikt worden, levert dit een vollediger inzicht op. Sociaal gedrag wordt
immers beïnvloed door systematische variabelen die zich op het niveau van de groep bevinden,
maar ook door individuele/persoonlijke opvattingen.
Bovendien is er een tendens om verschillende disciplines te combineren. Door de opkomst van
slimme analysetechnieken.
Multilevelanalyse: Analyse die effecten bepaalt van de verschillende hiërarchische niveaus op een
uitkomstvariabele, waarbij het individuele niveau het ondergeschikte niveau vormt en de groep,
organisatie of maatschappij het bovengeschikte niveau uitmaakt.
(Meer specifiek wordt er nagegaan of de verbanden tussen variabelen op het individuele niveau mee
bepaald worden door variabelen gemeten op het collectieve niveau.)
Sociale psychologie – persoonlijkheidspsychologie
Gelijkenissen Verschillen
Stellen modellen voor die op basis van Gerichtheid op respectievelijk individuele
gedachten, affect en motivaties gedrag verschillen (=disposities) en situaties.
voorspellen.
Persoonlijkheid P: belangstelling voor cross-
situationele consistentie (vaststaand gedrag
ongeacht de situatie)
Sociale P: belangstelling voor hoe situaties een
impact hebben op personen, ondanks hun
verschillende persoonlijkheden.
Interactionisme: is een dynamische wisselwerking tussen dispositie (individuele verschillen) en
situatie, waarbij uitingen van disposities afhankelijk zijn van de situatie.
o Zwakke situatie: beïnvloeden het gedrag slechts matig, waardoor disposities een grotere
impact hebben op het gedrag (bv. Wachtzaal bij de dokter, niet echt een norm)
2
, Quincy Verhelst
2018-2019
o Sterke situatie: geven op een meer dwingende wijze richting aan het gedrag waardoor
persoonlijkheid een kleinere rol speelt. (Norm in een auditorium om stil te zijn)
2.3 Andere psychologische domeinen
Persoonlijkheidspsychologie De studie van de structuur en de effecten van
stabiele en cross-situationele eigenschappen
van individuen
Klinische psychologie Proberen personen met psychische problemen
of stoornissen te begrijpen en te behandelen
Cognitieve psychologie Bestudeert mentale processen die betrekking
hebben op informatieverwerking, zoals leren,
onthouden en redeneren
Arbeids-en organisatiepsychologen Bestuderen de mens in relatie tot zijn werk en
zijn (werk) organisatie
Sociologie Deze discipline is gericht op groepsvariabelen
zoals geslacht en sociaaleconomische status
2.4 Sociale psychologie en mensenkennis
Wetenschappelijk onderzoek heeft uitgewezen de ‘soort – zoek – soort’ –verklaring het dichtst bij de
waarheid staat. Mensenkennis is vaak beperkt geldig en het is niet mogelijk om ze te hanteren als
basis van meer omvattende theorieën.
3. De geschiedenis van de sociale psychologie
Het is pas sinds begin van de 20e eeuw dat er gestructureerd sociaalpsychologisch onderzoek verricht
wordt.
3.1 De beginjaren van de sociale psychologie (1880-1935)
Eerste belangrijke werk: Gustave Le Bon – Psychologie des Foules (1895)
o Bestudeerde massageweld in de late 19 e eeuw
o Dit werk kan met recht de eerste sociaalpsychologische bijdrage genoemd worden omdat
massageweld (een sociologisch fenomeen) gerelateerd wordt aan psychologische principes
(aan processen binnen het individu)
o Beschrijft dat massa het individu een gevoel van anonimiteit bezorgt, waardoor dit individu
elk gevoel van verantwoordelijkheid verliest.
Eerste sociaalpsychologische onderzoek artikel: Norman Triplett (1897-1898)
o Bestudeerde dat fietsers de neiging hadden om sneller te fietsen in het bijzijn van anderen.
Om dit fenomeen van nabij te bestuderen, ontwierp hij een ‘compititiemachine’, een soort
van vismolen waarbij deelnemers aan een wieltje dienden te draaien, waardoor een touw
opgewonden werd. De resultaten gaven aan dat kinderen sneller aan het wieltje draaien
indien ze in het gezelschap zijn van een ander kind, dan wanneer ze alleen waren.
Eerste onderzoeken die echter geen coherent programma vormen: (bv. Max Ringelman)
o Vergelijking van groepsprestatie met individuele prestaties (touwtrekken)
3
, Quincy Verhelst
2018-2019
o In groep presteert men minder dan alleen
Eerste handboeken: William McDougall (1908), Edward Ross (1908) en Floyd Allport (1924)
3.2 De jaren van bevestiging (1936-1960)
WO II & Jodenvervolging zorgen voor verhoogde belangstelling voor sociale psychologie.
Veel aandacht voor linkse partijen -> stichten “Society fort he Psychological Study of Social Issues”.
Door Hitler groeide de aandacht voor oorzaken van geweld, vooroordelen, genocide...
Kurt Lewin (1935): wordt gezien als de vader van de sociale psychologie. Hij is vooral belangrijk
omdat hij de fundamentele grondbeginselen van de discipline formuleerde.
Basisbeginselen:
o Gedrag wordt bepaald door hoe we de wereld om ons heen waarnemen en interpreteren.
(Belangrijk om de situatie te bekijken door de ogen van diegene die we willen begrijpen)
o Gedrag is afhankelijk van de persoon en de omgeving (2 soorten gedragsdeterminanten:
interne en externe)
o Sociaalpsychologische theorieën kunnen worden toegepast voor de oplossing van
maatschappelijke problemen. (Lewins motto: “geen onderzoek zonder actie, en geen actie
zonder onderzoek”).
o Hij probeerde fundamentele sociaalpsychologische inzichten toe te passen op
maatschappelijke interventies.
Fundamenteel onderzoek: onderzoek met het oog op een beter begrip van menselijk gedrag,
voornamelijk door het toetsen van hypothesen die uit een theorie zijn afgeleid.
Toegepast onderzoek: onderzoek met het oog op het verbeteren van onze kennis over natuurlijke
gebeurtenissen en het oplossen van praktische problemen.
Enkele belangrijke auteurs en hun bijdragen tot de sociale psychologie in de jaren ’50:
Theodor Adorno en collega’s “Authoritarian Personality” een invloedrijk boek
over vooroordelen en ideologische attitudes
Gordon Allport “The nature of prejudice” en werk dat nog altijd
een bron van inspiratie is voor onderzoek naar
stereotypering, vooroordelen en
intergroepscontact.
Solonom Asch Conformiteit en persoonsperceptie
Leon Festinger Sociale vergelijkingstheorie en Cognitieve
dissonantietheorie
Fritz Heider Attributietheorie en balanstheorie
Carl Hovland en collega’s Experimenten over attitudes en overtuigende
communicatie
Harold Kelley Attributietheorie en bestudeerde hoe men de
kosten en baten van sociale relaties analyseert.
4
2018-2019
Sociale Psychologie
Hoofdstuk 1: Inleiding
1. De mens is een sociaal dier
We zijn verzot op nadenken over onszelf en anderen en over hoe te reageren in sociale situaties.
Anderen observeren, hun gedrag analyseren, is een fulltime activiteit. We zijn dagdagelijks bezig met
sociaalpsychologische vraagstukken (bv. Heb je een conflict met je partner? Heb je een
sollicitatiegesprek...) We hebben eveneens ook een grote belangstelling voor sociaalpsychologische
thema’s in de media. De wereld zoekt antwoorden op de vragen die de sociale psychologie
bestudeert.
2. Sociale psychologie: definitie en verwante disciplines.
= Sociale psychologie is de wetenschappelijke studie naar de wijze waarop gedachten, gevoelens,
motivaties en gedragingen van mensen worden beïnvloed door de aanwezigheid van anderen en hoe
wij zelf een invloed uitoefenen op hoe andere personen denken, voelen en zich gedragen.
o Wetenschappelijke studie: er wordt vaak gebruik gemaakt van experimenten/vragenlijsten,
systematische observatie, beschrijving en metingen. Het is eerder wetenschappelijk dan
anekdotisch en eerder systematisch dan toevallig. Het leidt dus tot inzichten die we
onmogelijk louter intuïtief kunnen verwerven.
o Gedachten, gevoelens, motivaties en gedragingen: studie van de subjectieve interpretatie
van objectieve eigenschappen, niet enkel oog voor cognitief aspect, maar ook voor affectieve
en motivatiecomponenten.
(Gedrag wordt dus bepaald door cognitieve (denk)-, affectieve (emoties)-, en motivationele
(drijfveren) processen.
bv. Vooroordelen: negatieve gevoelens tegenover andere personen gebaseerd op hun
lidmaatschap van bepaalde sociale groepen.
o De aanwezigheid van anderen: Benadrukt de sociale aard van het individu. “Het sociale”
staat voor:
1. De sociale invloed van anderen op het individuele functioneren
2. Individuele processen die intern spelen (bv. Anderen waarnemen, ervaren van emoties
t.a.v. hen)
3. Niet sociale factoren die impact hebben op gedachten, gevoelens, motivaties en
handelingen van het individu. (Bv. Hitte maakt mensen agressiever)
4. Gedachten/gevoelens van personen over niet-sociale objecten (bv. Attitudes t.a.v. Adidas-
voetbalschoenen -> goed voor reclame)
2. 1 De kracht van de situatie: een voorbeeld van een
sociaalpsychologische studie
Stanford Prison Experiment: Mensen werden in een gevangenis-simulatie gestoken, de ene groep
krijgt de rol van de bewaker, de andere van de gevangene. Hoewel geen instructies gegeven waren,
besloten de bewakers hun rol met de nodige hardheid uit te voeren en de gevangen wreed te
behandelen.
1
, Quincy Verhelst
2018-2019
o Slechte omgeving zet mensen aan tot het stellen van slecht gedrag
o Sociale context heeft een grote invloed op ons gedrag
2.2 De sociale psychologie en verwante disciplines
Sociale psychologie - sociologie
Gelijkenissen Verschillen
Beiden interesse voor soortgelijke onderwerpen Sociologie: klasseert volgens nationaliteit/ras
die meestal een groot maatschappelijk belang (in groep)
hebben Sociale P: klasseert personen op het individuele
niveau
Complementair en verklaren ze elk een Onderscheid op het vlak van
belangrijk deel van sociaal gedrag onderzoeksmethoden:
Sociale P maakt veel meer gebruik van
experimenten
Wanneer beide samen gebruikt worden, levert dit een vollediger inzicht op. Sociaal gedrag wordt
immers beïnvloed door systematische variabelen die zich op het niveau van de groep bevinden,
maar ook door individuele/persoonlijke opvattingen.
Bovendien is er een tendens om verschillende disciplines te combineren. Door de opkomst van
slimme analysetechnieken.
Multilevelanalyse: Analyse die effecten bepaalt van de verschillende hiërarchische niveaus op een
uitkomstvariabele, waarbij het individuele niveau het ondergeschikte niveau vormt en de groep,
organisatie of maatschappij het bovengeschikte niveau uitmaakt.
(Meer specifiek wordt er nagegaan of de verbanden tussen variabelen op het individuele niveau mee
bepaald worden door variabelen gemeten op het collectieve niveau.)
Sociale psychologie – persoonlijkheidspsychologie
Gelijkenissen Verschillen
Stellen modellen voor die op basis van Gerichtheid op respectievelijk individuele
gedachten, affect en motivaties gedrag verschillen (=disposities) en situaties.
voorspellen.
Persoonlijkheid P: belangstelling voor cross-
situationele consistentie (vaststaand gedrag
ongeacht de situatie)
Sociale P: belangstelling voor hoe situaties een
impact hebben op personen, ondanks hun
verschillende persoonlijkheden.
Interactionisme: is een dynamische wisselwerking tussen dispositie (individuele verschillen) en
situatie, waarbij uitingen van disposities afhankelijk zijn van de situatie.
o Zwakke situatie: beïnvloeden het gedrag slechts matig, waardoor disposities een grotere
impact hebben op het gedrag (bv. Wachtzaal bij de dokter, niet echt een norm)
2
, Quincy Verhelst
2018-2019
o Sterke situatie: geven op een meer dwingende wijze richting aan het gedrag waardoor
persoonlijkheid een kleinere rol speelt. (Norm in een auditorium om stil te zijn)
2.3 Andere psychologische domeinen
Persoonlijkheidspsychologie De studie van de structuur en de effecten van
stabiele en cross-situationele eigenschappen
van individuen
Klinische psychologie Proberen personen met psychische problemen
of stoornissen te begrijpen en te behandelen
Cognitieve psychologie Bestudeert mentale processen die betrekking
hebben op informatieverwerking, zoals leren,
onthouden en redeneren
Arbeids-en organisatiepsychologen Bestuderen de mens in relatie tot zijn werk en
zijn (werk) organisatie
Sociologie Deze discipline is gericht op groepsvariabelen
zoals geslacht en sociaaleconomische status
2.4 Sociale psychologie en mensenkennis
Wetenschappelijk onderzoek heeft uitgewezen de ‘soort – zoek – soort’ –verklaring het dichtst bij de
waarheid staat. Mensenkennis is vaak beperkt geldig en het is niet mogelijk om ze te hanteren als
basis van meer omvattende theorieën.
3. De geschiedenis van de sociale psychologie
Het is pas sinds begin van de 20e eeuw dat er gestructureerd sociaalpsychologisch onderzoek verricht
wordt.
3.1 De beginjaren van de sociale psychologie (1880-1935)
Eerste belangrijke werk: Gustave Le Bon – Psychologie des Foules (1895)
o Bestudeerde massageweld in de late 19 e eeuw
o Dit werk kan met recht de eerste sociaalpsychologische bijdrage genoemd worden omdat
massageweld (een sociologisch fenomeen) gerelateerd wordt aan psychologische principes
(aan processen binnen het individu)
o Beschrijft dat massa het individu een gevoel van anonimiteit bezorgt, waardoor dit individu
elk gevoel van verantwoordelijkheid verliest.
Eerste sociaalpsychologische onderzoek artikel: Norman Triplett (1897-1898)
o Bestudeerde dat fietsers de neiging hadden om sneller te fietsen in het bijzijn van anderen.
Om dit fenomeen van nabij te bestuderen, ontwierp hij een ‘compititiemachine’, een soort
van vismolen waarbij deelnemers aan een wieltje dienden te draaien, waardoor een touw
opgewonden werd. De resultaten gaven aan dat kinderen sneller aan het wieltje draaien
indien ze in het gezelschap zijn van een ander kind, dan wanneer ze alleen waren.
Eerste onderzoeken die echter geen coherent programma vormen: (bv. Max Ringelman)
o Vergelijking van groepsprestatie met individuele prestaties (touwtrekken)
3
, Quincy Verhelst
2018-2019
o In groep presteert men minder dan alleen
Eerste handboeken: William McDougall (1908), Edward Ross (1908) en Floyd Allport (1924)
3.2 De jaren van bevestiging (1936-1960)
WO II & Jodenvervolging zorgen voor verhoogde belangstelling voor sociale psychologie.
Veel aandacht voor linkse partijen -> stichten “Society fort he Psychological Study of Social Issues”.
Door Hitler groeide de aandacht voor oorzaken van geweld, vooroordelen, genocide...
Kurt Lewin (1935): wordt gezien als de vader van de sociale psychologie. Hij is vooral belangrijk
omdat hij de fundamentele grondbeginselen van de discipline formuleerde.
Basisbeginselen:
o Gedrag wordt bepaald door hoe we de wereld om ons heen waarnemen en interpreteren.
(Belangrijk om de situatie te bekijken door de ogen van diegene die we willen begrijpen)
o Gedrag is afhankelijk van de persoon en de omgeving (2 soorten gedragsdeterminanten:
interne en externe)
o Sociaalpsychologische theorieën kunnen worden toegepast voor de oplossing van
maatschappelijke problemen. (Lewins motto: “geen onderzoek zonder actie, en geen actie
zonder onderzoek”).
o Hij probeerde fundamentele sociaalpsychologische inzichten toe te passen op
maatschappelijke interventies.
Fundamenteel onderzoek: onderzoek met het oog op een beter begrip van menselijk gedrag,
voornamelijk door het toetsen van hypothesen die uit een theorie zijn afgeleid.
Toegepast onderzoek: onderzoek met het oog op het verbeteren van onze kennis over natuurlijke
gebeurtenissen en het oplossen van praktische problemen.
Enkele belangrijke auteurs en hun bijdragen tot de sociale psychologie in de jaren ’50:
Theodor Adorno en collega’s “Authoritarian Personality” een invloedrijk boek
over vooroordelen en ideologische attitudes
Gordon Allport “The nature of prejudice” en werk dat nog altijd
een bron van inspiratie is voor onderzoek naar
stereotypering, vooroordelen en
intergroepscontact.
Solonom Asch Conformiteit en persoonsperceptie
Leon Festinger Sociale vergelijkingstheorie en Cognitieve
dissonantietheorie
Fritz Heider Attributietheorie en balanstheorie
Carl Hovland en collega’s Experimenten over attitudes en overtuigende
communicatie
Harold Kelley Attributietheorie en bestudeerde hoe men de
kosten en baten van sociale relaties analyseert.
4
