STAD EN RUIMTE 2024 Prof. Oosterlynck en Van Wymeersch
Inhoudstabel
LES 1: De ruimtelijkheid van het sociale leven ........................................................................................ 4
Wat is ruimte? .................................................................................................................................... 4
Ruimte en sociologie .......................................................................................................................... 5
Spatial turn ......................................................................................................................................... 6
Sociale productie van ruimte .............................................................................................................. 6
Spatial turn ......................................................................................................................................... 8
Ruimte en sociologie vandaag ............................................................................................................ 9
Belangrijkste thema’s en concepten ................................................................................................. 10
Mogelijke examenvragen .................................................................................................................. 10
LES 2: Stad, plaats en gemeenschapsvorming ...................................................................................... 11
Definitie ‘gemeenschap’ ................................................................................................................... 11
Evolutie in gemeenschapsstudies ..................................................................................................... 11
Aanleiding..................................................................................................................................... 11
Hoogtepunt gemeenschapsstudies (1940 – 1960)........................................................................ 12
De dood van de gemeenschapsstudies? (1970 – …) ..................................................................... 14
‘Gemeenschap’ in de stad ................................................................................................................ 14
Meerwaarde gemeenschapsstudie vandaag ? .................................................................................. 15
Case leefstraten Gent ....................................................................................................................... 16
Belangrijkste thema’s en concepten ................................................................................................. 17
Mogelijke examenvragen .................................................................................................................. 17
LES 3: Dimensies van de sociale ruimte ................................................................................................ 18
Opeenvolgende ‘spatial turns’ .......................................................................................................... 18
Dimensies van de sociale ruimte: over territorium, plaats, schaal en netwerken ............................ 19
Plaats ............................................................................................................................................ 19
Territorium ................................................................................................................................... 20
(Geografische) schaal ................................................................................................................... 20
Netwerk ........................................................................................................................................ 21
Overkoepeld voorbeeld .................................................................................................................... 21
Belangrijkste thema’s en concepten ................................................................................................. 22
Mogelijke examenvragen .................................................................................................................. 22
LES 4: Het platteland, een excursie in rurale sociologie ........................................................................ 23
Belang rurale sociologie ................................................................................................................... 23
Afbakening ‘platteland’ .................................................................................................................... 23
Samenvattend............................................................................................................................... 24
1
,STAD EN RUIMTE 2024 Prof. Oosterlynck en Van Wymeersch
Platteland als sociale ruimte ............................................................................................................. 24
Schaalvergroting – landbouw ....................................................................................................... 25
Schaalvergroting – voorzieningenstructuur .................................................................................. 26
Schaalvergroting lokaal bestuur ................................................................................................... 26
Vergrijzing op het platteland ........................................................................................................ 26
Naar een ander perspectief op dorpen ............................................................................................ 27
Belangrijkste thema’s en concepten ................................................................................................. 28
Mogelijke examenvragen .................................................................................................................. 28
LES 5: Publieke, parochiale en private ruimte....................................................................................... 29
Private, parochiale en publieke ruimtes ........................................................................................... 29
Sociaal leven in publieke ruimtes ..................................................................................................... 30
Publieke ruimte en het publiek domein ........................................................................................... 32
Belangrijkste thema’s en concepten ................................................................................................. 33
Mogelijke examenvragen .................................................................................................................. 33
LES 6: Natie- en staatsvorming ............................................................................................................. 34
Staten en naties als territoriale samenlevingsverbanden ................................................................. 34
Territoriale staten als bouwblok: wereldkaart .............................................................................. 34
Staten en naties ............................................................................................................................ 34
Ontstaan van staten ......................................................................................................................... 37
Ontstaan van naties .......................................................................................................................... 38
Hedendaags nationalisme ................................................................................................................ 40
Natiestaten ....................................................................................................................................... 40
Belangrijkste thema’s en concepten ................................................................................................. 41
Mogelijke examenvragen .................................................................................................................. 41
LES 7: De staat in het wereldprobleem: de schaalproblematiek ........................................................... 42
Staat in wereldsysteem: een wereldsysteemanalyse perspectief ..................................................... 42
Sociale productie van schaal: de case van natie-staatsvorming........................................................ 45
Sociaaleconomische breuklijn ...................................................................................................... 46
Belangrijkste thema’s en concepten ................................................................................................. 49
Mogelijke examenvragen .................................................................................................................. 49
LES 8: De heropleving van de stad als politieke actor ........................................................................... 50
Beperkingen van de nationale governance van armoede (in Europa) .............................................. 50
Armoede....................................................................................................................................... 50
Diversiteit ..................................................................................................................................... 50
Veranderende relaties tussen stad en staat ...................................................................................... 52
Stedelijke sociale structuren en stedelijk bestuur (governance) – Le Galès 2002 ......................... 52
2
,STAD EN RUIMTE 2024 Prof. Oosterlynck en Van Wymeersch
Zien als een stad ............................................................................................................................... 53
Rol van de burgermaatschappij (civil society) ............................................................................... 53
Plaatsgebonden regulerende strategieën ..................................................................................... 54
Conclusie .......................................................................................................................................... 54
LES 9: Globalisering .............................................................................................................................. 55
Inleidend .......................................................................................................................................... 55
Globalisering .................................................................................................................................... 55
Kenmerken globalisering .............................................................................................................. 56
Van alle tijden ? ............................................................................................................................ 57
Kanttekeningen ............................................................................................................................. 57
Politieke en sociale gevolgen van globalisering ................................................................................ 58
Winnaars en verliezers van globalisering? .................................................................................... 58
Verzwakking van de macht van de natiestaat? ............................................................................. 60
Globalisering en de stad ................................................................................................................... 61
Globalisering en verschillen TUSSEN steden ................................................................................. 61
Globalisering en ongelijkheid IN steden ....................................................................................... 62
Belangrijke thema’s en concepten .................................................................................................... 62
Mogelijke examenvragen .................................................................................................................. 62
3
, STAD EN RUIMTE 2024 Prof. Oosterlynck en Van Wymeersch
LES 1: De ruimtelijkheid van het sociale leven
- Bestuderen hoe samenleven tussen mensen ruimtelijk georganiseerd is, met een bijzondere
focus op steden
- Verschillende geografische schalen: van pleinen en straten over wijken en steden tot
nationale staten en wereldeconomie
- Aan de hang van sociaal-ruimtelijke theorieën en concrete cases
Wat is ruimte?
Oefening
- Definitie
o Begrensd afgebakend gebied op een wereldkaart waar landen aangeduid worden
met grenzen
- Welke sociologische theorieën of concepten verwijzen naar ruimte ?
o Segregatie, verschillende klassen, groepen zijn niet toevallig geconcentreerd in
bepaalde ruimtes => vb. studentenwijken, arme er rijke buurten …
o Migratie, beweging van mensen over de ruimte heen, langdurig, geeft consequenties
o Urbanisatie => uitbreiding van steden
o Frontstage en backstage => andere soorten gedragingen en rollen, maar metaforisch
Ruimte ?
- Ruimte is datgene wat ‘gelijktijdige co-existentie’ mogelijk maakt
o Tegelijkertijd bestaan van verschillende trajecten
▪ Vb. iemand kan koffie aan het drinken zijn terwijl iemand anders les volgt
▪ Verschillende dingen kunnen gelijktijdig gebeuren zonder dat dat met elkaar
interfereert
- Traditionele visie: ruimte van fysieke wereld, voorgesteld door drie-dimensionele ‘Euclidische
ruimte’
o Scheiding ruimte (leeg) en substantie (die ruimte inneemt)
o Objecten en gebeurtenissen hebben positie en richting in drie-
dimensionele geometrische ruimte (ruimte karakteriseren)
o De traditionele visie is anders (visie in de fysica)
▪ De ruimte is drie-dimensioneel en leeg
▪ Je kan over ruimte spreken/ruimte karakteriseren zonder te
weten wat er leeft/afspeelt
- Sociologische visie: ruimte en substantie (alles wat gebeurd in de ruimte) niet scheiden;
zonder substantie heeft ruimte geen belichaming en effect (geen betekenis)
o Ruimte als product van relaties en interactie (voorbeeld: de wereld als dorp)
▪ Ruimte als een sociale verhouding, maatschappelijke verhouding
• Vb. in een aula: de aula is ontstaan doordat de studenten zijn gaan
zitten en de prof vooraan staat, moest dit omgekeerd zijn zou het een
volledig andere ruimte zijn <= op deze manier wordt de ruimte
belichaamd
• Ruimte wordt gemaakt doordat mensen weten waar hun plaats is =>
we positioneren ons ten opzichte van elkaar <= dat doen wij constant
(vb. als we in een gesprek willen gaan met iemand dan gaan
dichterbij elkaar staan en creëren een gespreksruimte)
▪ Ruimtes scheiden af en sluiten uit
4
Inhoudstabel
LES 1: De ruimtelijkheid van het sociale leven ........................................................................................ 4
Wat is ruimte? .................................................................................................................................... 4
Ruimte en sociologie .......................................................................................................................... 5
Spatial turn ......................................................................................................................................... 6
Sociale productie van ruimte .............................................................................................................. 6
Spatial turn ......................................................................................................................................... 8
Ruimte en sociologie vandaag ............................................................................................................ 9
Belangrijkste thema’s en concepten ................................................................................................. 10
Mogelijke examenvragen .................................................................................................................. 10
LES 2: Stad, plaats en gemeenschapsvorming ...................................................................................... 11
Definitie ‘gemeenschap’ ................................................................................................................... 11
Evolutie in gemeenschapsstudies ..................................................................................................... 11
Aanleiding..................................................................................................................................... 11
Hoogtepunt gemeenschapsstudies (1940 – 1960)........................................................................ 12
De dood van de gemeenschapsstudies? (1970 – …) ..................................................................... 14
‘Gemeenschap’ in de stad ................................................................................................................ 14
Meerwaarde gemeenschapsstudie vandaag ? .................................................................................. 15
Case leefstraten Gent ....................................................................................................................... 16
Belangrijkste thema’s en concepten ................................................................................................. 17
Mogelijke examenvragen .................................................................................................................. 17
LES 3: Dimensies van de sociale ruimte ................................................................................................ 18
Opeenvolgende ‘spatial turns’ .......................................................................................................... 18
Dimensies van de sociale ruimte: over territorium, plaats, schaal en netwerken ............................ 19
Plaats ............................................................................................................................................ 19
Territorium ................................................................................................................................... 20
(Geografische) schaal ................................................................................................................... 20
Netwerk ........................................................................................................................................ 21
Overkoepeld voorbeeld .................................................................................................................... 21
Belangrijkste thema’s en concepten ................................................................................................. 22
Mogelijke examenvragen .................................................................................................................. 22
LES 4: Het platteland, een excursie in rurale sociologie ........................................................................ 23
Belang rurale sociologie ................................................................................................................... 23
Afbakening ‘platteland’ .................................................................................................................... 23
Samenvattend............................................................................................................................... 24
1
,STAD EN RUIMTE 2024 Prof. Oosterlynck en Van Wymeersch
Platteland als sociale ruimte ............................................................................................................. 24
Schaalvergroting – landbouw ....................................................................................................... 25
Schaalvergroting – voorzieningenstructuur .................................................................................. 26
Schaalvergroting lokaal bestuur ................................................................................................... 26
Vergrijzing op het platteland ........................................................................................................ 26
Naar een ander perspectief op dorpen ............................................................................................ 27
Belangrijkste thema’s en concepten ................................................................................................. 28
Mogelijke examenvragen .................................................................................................................. 28
LES 5: Publieke, parochiale en private ruimte....................................................................................... 29
Private, parochiale en publieke ruimtes ........................................................................................... 29
Sociaal leven in publieke ruimtes ..................................................................................................... 30
Publieke ruimte en het publiek domein ........................................................................................... 32
Belangrijkste thema’s en concepten ................................................................................................. 33
Mogelijke examenvragen .................................................................................................................. 33
LES 6: Natie- en staatsvorming ............................................................................................................. 34
Staten en naties als territoriale samenlevingsverbanden ................................................................. 34
Territoriale staten als bouwblok: wereldkaart .............................................................................. 34
Staten en naties ............................................................................................................................ 34
Ontstaan van staten ......................................................................................................................... 37
Ontstaan van naties .......................................................................................................................... 38
Hedendaags nationalisme ................................................................................................................ 40
Natiestaten ....................................................................................................................................... 40
Belangrijkste thema’s en concepten ................................................................................................. 41
Mogelijke examenvragen .................................................................................................................. 41
LES 7: De staat in het wereldprobleem: de schaalproblematiek ........................................................... 42
Staat in wereldsysteem: een wereldsysteemanalyse perspectief ..................................................... 42
Sociale productie van schaal: de case van natie-staatsvorming........................................................ 45
Sociaaleconomische breuklijn ...................................................................................................... 46
Belangrijkste thema’s en concepten ................................................................................................. 49
Mogelijke examenvragen .................................................................................................................. 49
LES 8: De heropleving van de stad als politieke actor ........................................................................... 50
Beperkingen van de nationale governance van armoede (in Europa) .............................................. 50
Armoede....................................................................................................................................... 50
Diversiteit ..................................................................................................................................... 50
Veranderende relaties tussen stad en staat ...................................................................................... 52
Stedelijke sociale structuren en stedelijk bestuur (governance) – Le Galès 2002 ......................... 52
2
,STAD EN RUIMTE 2024 Prof. Oosterlynck en Van Wymeersch
Zien als een stad ............................................................................................................................... 53
Rol van de burgermaatschappij (civil society) ............................................................................... 53
Plaatsgebonden regulerende strategieën ..................................................................................... 54
Conclusie .......................................................................................................................................... 54
LES 9: Globalisering .............................................................................................................................. 55
Inleidend .......................................................................................................................................... 55
Globalisering .................................................................................................................................... 55
Kenmerken globalisering .............................................................................................................. 56
Van alle tijden ? ............................................................................................................................ 57
Kanttekeningen ............................................................................................................................. 57
Politieke en sociale gevolgen van globalisering ................................................................................ 58
Winnaars en verliezers van globalisering? .................................................................................... 58
Verzwakking van de macht van de natiestaat? ............................................................................. 60
Globalisering en de stad ................................................................................................................... 61
Globalisering en verschillen TUSSEN steden ................................................................................. 61
Globalisering en ongelijkheid IN steden ....................................................................................... 62
Belangrijke thema’s en concepten .................................................................................................... 62
Mogelijke examenvragen .................................................................................................................. 62
3
, STAD EN RUIMTE 2024 Prof. Oosterlynck en Van Wymeersch
LES 1: De ruimtelijkheid van het sociale leven
- Bestuderen hoe samenleven tussen mensen ruimtelijk georganiseerd is, met een bijzondere
focus op steden
- Verschillende geografische schalen: van pleinen en straten over wijken en steden tot
nationale staten en wereldeconomie
- Aan de hang van sociaal-ruimtelijke theorieën en concrete cases
Wat is ruimte?
Oefening
- Definitie
o Begrensd afgebakend gebied op een wereldkaart waar landen aangeduid worden
met grenzen
- Welke sociologische theorieën of concepten verwijzen naar ruimte ?
o Segregatie, verschillende klassen, groepen zijn niet toevallig geconcentreerd in
bepaalde ruimtes => vb. studentenwijken, arme er rijke buurten …
o Migratie, beweging van mensen over de ruimte heen, langdurig, geeft consequenties
o Urbanisatie => uitbreiding van steden
o Frontstage en backstage => andere soorten gedragingen en rollen, maar metaforisch
Ruimte ?
- Ruimte is datgene wat ‘gelijktijdige co-existentie’ mogelijk maakt
o Tegelijkertijd bestaan van verschillende trajecten
▪ Vb. iemand kan koffie aan het drinken zijn terwijl iemand anders les volgt
▪ Verschillende dingen kunnen gelijktijdig gebeuren zonder dat dat met elkaar
interfereert
- Traditionele visie: ruimte van fysieke wereld, voorgesteld door drie-dimensionele ‘Euclidische
ruimte’
o Scheiding ruimte (leeg) en substantie (die ruimte inneemt)
o Objecten en gebeurtenissen hebben positie en richting in drie-
dimensionele geometrische ruimte (ruimte karakteriseren)
o De traditionele visie is anders (visie in de fysica)
▪ De ruimte is drie-dimensioneel en leeg
▪ Je kan over ruimte spreken/ruimte karakteriseren zonder te
weten wat er leeft/afspeelt
- Sociologische visie: ruimte en substantie (alles wat gebeurd in de ruimte) niet scheiden;
zonder substantie heeft ruimte geen belichaming en effect (geen betekenis)
o Ruimte als product van relaties en interactie (voorbeeld: de wereld als dorp)
▪ Ruimte als een sociale verhouding, maatschappelijke verhouding
• Vb. in een aula: de aula is ontstaan doordat de studenten zijn gaan
zitten en de prof vooraan staat, moest dit omgekeerd zijn zou het een
volledig andere ruimte zijn <= op deze manier wordt de ruimte
belichaamd
• Ruimte wordt gemaakt doordat mensen weten waar hun plaats is =>
we positioneren ons ten opzichte van elkaar <= dat doen wij constant
(vb. als we in een gesprek willen gaan met iemand dan gaan
dichterbij elkaar staan en creëren een gespreksruimte)
▪ Ruimtes scheiden af en sluiten uit
4
