Inhoudsopgave
1 De ontwikkelingspsychopathologische benadering ....................................................................................... 1
1.1 Definitie en historiek ........................................................................................................................................ 1
1.1.1 Definitie ....................................................................................................................................................... 1
1.1.2 Historiek ...................................................................................................................................................... 1
1.2 Basisprincipes en kernconcepten ..................................................................................................................... 1
1.2.1 Zowel typische als atypische ontwikkeling.................................................................................................. 1
1.2.2 Continuïteit en discontinuïteit in ontwikkeling ........................................................................................... 2
1.2.3 Ontwikkeling in context .............................................................................................................................. 2
1.2.4 Multipele niveaus van analyse .................................................................................................................... 3
1.2.5 Risico, bescherming en aanverwante concepten........................................................................................ 4
1.2.6 Transactioneel ontwikkelingsmodel............................................................................................................ 8
1.2.7 Equifinaliteit en multifinaliteit .................................................................................................................... 9
2 Typische vraagstellingen en onderzoeksdesigns ............................................................................................ 9
2.1 Onderzoeksdesigns .......................................................................................................................................... 9
2.1.1 Retrospectieve designs ............................................................................................................................... 9
2.1.2 Prospectieve designs ................................................................................................................................. 11
2.2 Conceptuele principes .................................................................................................................................... 12
2.3 Belangrijke statistische technieken (1 EXAMENVRAAG!!) ............................................................................. 14
2.3.1 Uitdagingen ............................................................................................................................................... 14
2.3.2 Traditionele Structural Equation Modeling............................................................................................... 14
2.3.3 Growth Curve Modeling ............................................................................................................................ 15
2.3.4 Mixture Modeling...................................................................................................................................... 17
2.3.5 Oefening abstractvraag (examenvraag) .................................................................................................... 18
3 Temperament en persoonlijkheid ............................................................................................................... 22
3.1 Wat is temperament? .................................................................................................................................... 22
3.2 Belangrijkste modellen .................................................................................................................................. 22
3.2.1 Alexander Thomas & Stella Chess ............................................................................................................. 22
3.2.2 Arnold Buss & Robert Plomin .................................................................................................................... 23
3.2.3 Mary Rothbart ( !!) .................................................................................................................................... 23
3.2.4 Jerome Kagan ............................................................................................................................................ 24
3.2.5 Huidige conceptualisatie van temperament ............................................................................................. 25
3.3 . Link met psychopathologie .......................................................................................................................... 25
3.4 Wat is persoonlijkheid?.................................................................................................................................. 29
3.5 Belangrijkste modellen .................................................................................................................................. 29
1
, 3.5.1 Jeffrey Gray ............................................................................................................................................... 29
3.5.2 Vijffactorenmodel ..................................................................................................................................... 30
3.6 Link met psychopathologie ............................................................................................................................ 31
3.7 Integratie ....................................................................................................................................................... 32
3.7.1 vroeger: ..................................................................................................................................................... 32
3.7.2 recenter: .................................................................................................................................................... 33
4 De ontwikkeling van internaliserend probleemgedrag ................................................................................ 36
4.1 Typische en atypische ontwikkeling van angst .............................................................................................. 36
4.2 Risico- en beschermingsfactoren in dynamische transacties ........................................................................ 40
4.2.1 Risico- en beschermende factoren op verschillende niveaus van context ............................................... 40
4.2.2 Integratief ontwikkelingsmodel ................................................................................................................ 44
4.1 Typische en atypische ontwikkeling van stemming ....................................................................................... 46
4.1.1 Prevalentie ................................................................................................................................................ 47
4.2 Risico- en beschermingsfactoren in dynamische transacties ........................................................................ 48
4.2.1 Risico- en beschermende factoren op verschillende niveaus van context ............................................... 48
4.2.2 Integratief ontwikkelingsmodel ................................................................................................................ 53
5 De ontwikkeling van externaliserend probleemgedrag ................................................................................ 55
5.1 Typische en atypische ontwikkeling van agressie, gehoorzaamheid en moraliteit ....................................... 55
5.1.1 Ontwikkeling van agressief gedrag ........................................................................................................... 56
5.1.2 Ontwikkeling van gehoorzaamheid ........................................................................................................... 57
5.1.3 Ontwikkeling van prosociaal gedrag en moraliteit ................................................................................... 57
5.1.4 Gedragsstoornissen ................................................................................................................................... 58
5.2 Risico- en beschermingsfactoren in dynamische transacties ........................................................................ 61
5.2.1 Subtypes .................................................................................................................................................... 61
5.3 Callous-Unemotional traits ............................................................................................................................ 63
5.3.1 Achtergrond: ontwikkelingstraject psychopathie ..................................................................................... 63
5.3.2 Interactief model ➔ ontwikkelingsmodel? .............................................................................................. 68
5.3.3 Vragen voor toekomstig onderzoek: ......................................................................................................... 68
EXAMEN: ........................................................................................................................................................... 70
2
,6 Gehechtheid en de ontwikkeling van psychopathologie .............................................................................. 71
6.1 Normale ontwikkeling van gehechtheid ........................................................................................................ 71
6.2 Categoriale en dimensionale benaderingen van gehechtheid ...................................................................... 72
6.2.1 Indeling in gehechtheidstypes (SSP) ......................................................................................................... 72
6.2.2 Beoordeling van gehechtheid op latere leeftijd........................................................................................ 74
6.2.3 Dimensionale benadering ......................................................................................................................... 74
6.3 Onveilige gehechtheid als kwetsbaarheidsfactor .......................................................................................... 74
6.4 Mechanismen?............................................................................................................................................... 75
6.4.1 Intern werkmodel...................................................................................................................................... 75
6.4.2 Emotieregulatie ......................................................................................................................................... 77
6.4.3 Andere ....................................................................................................................................................... 79
3
, 1 DE ONTWIKKELINGSPSYCHOPATHOLOGISCHE BENADERING
1.1 Definitie en historiek
1.1.1 Definitie
“Developmental psychopathology is an evolving interdisciplinary scientific field that seeks to elucidate the interplay
among the biological, psychological, and social-contextual aspects of normal and abnormal development across the
life course”
“Developmental psychopathology is the study of developmental processes that contribute to, or protect against
psychopathology”
• Brede focus:
o Zowel typische als atypische ontwikkeling (niet alleen psychopathologie)
o Biologische, psychologische en sociaal-contextuele invloeden
o Risicoverhogende en beschermende factoren
• Daardoor noodzakelijkerwijze interdisciplinair
o Verschillende wetenschapsgebieden
o Verschillende theorieën binnen elk gebied
o ‘macroparadigma’
1.1.2 Historiek
• Psychoanalytische school
o Volgde deze gedachten al sterk → Freud: manier waarop we omgaan met gebeurtenissen kan
invloed hebben op verminderde ontwikkeling
• 1974 Achenbach: Developmental Psychopathology
• 1984 Cicchetti: special issue Child Development, over het ‘domein’ van de ontwikkelingspsychopathologie
1.2 Basisprincipes en kernconcepten
1.2.1 Zowel typische als atypische ontwikkeling
• Typische en atypische ontwikkeling verlopen via dezelfde principes
o Kennis van typische ontwikkeling nodig om atypische te begrijpen
o Onderzoek naar atypische ontwikkeling verhoogt ook kennis van de typische ontwikkeling
▪ We moeten het gedrag steeds bekijken in het licht van de leeftijd/ontwikkelingsfase van het
kind
▪ Vb: onderzoek ASS over perspectief van anderen in nemen → brengt veel kennis bij over
theory of mind
• Staat haaks op gebruik van stoorniscategorieën
o Ondersteund door evidentie dat meeste psychiatrische stoornissen dimensioneel zijn
o Vb: dimensie aandachtsmogelijkheden → kan hier laag of hoog op scoren; er zijn individuele
verschillen die zich situeren op continuüm
o Ook al zit het soms op een continuüm, kan het toch nuttig zijn om soms categoriaal te werken
▪ Behandeling nodig; ja of nee? (daarom is dit nog niet altijd empirisch onderbouwd)
1
1 De ontwikkelingspsychopathologische benadering ....................................................................................... 1
1.1 Definitie en historiek ........................................................................................................................................ 1
1.1.1 Definitie ....................................................................................................................................................... 1
1.1.2 Historiek ...................................................................................................................................................... 1
1.2 Basisprincipes en kernconcepten ..................................................................................................................... 1
1.2.1 Zowel typische als atypische ontwikkeling.................................................................................................. 1
1.2.2 Continuïteit en discontinuïteit in ontwikkeling ........................................................................................... 2
1.2.3 Ontwikkeling in context .............................................................................................................................. 2
1.2.4 Multipele niveaus van analyse .................................................................................................................... 3
1.2.5 Risico, bescherming en aanverwante concepten........................................................................................ 4
1.2.6 Transactioneel ontwikkelingsmodel............................................................................................................ 8
1.2.7 Equifinaliteit en multifinaliteit .................................................................................................................... 9
2 Typische vraagstellingen en onderzoeksdesigns ............................................................................................ 9
2.1 Onderzoeksdesigns .......................................................................................................................................... 9
2.1.1 Retrospectieve designs ............................................................................................................................... 9
2.1.2 Prospectieve designs ................................................................................................................................. 11
2.2 Conceptuele principes .................................................................................................................................... 12
2.3 Belangrijke statistische technieken (1 EXAMENVRAAG!!) ............................................................................. 14
2.3.1 Uitdagingen ............................................................................................................................................... 14
2.3.2 Traditionele Structural Equation Modeling............................................................................................... 14
2.3.3 Growth Curve Modeling ............................................................................................................................ 15
2.3.4 Mixture Modeling...................................................................................................................................... 17
2.3.5 Oefening abstractvraag (examenvraag) .................................................................................................... 18
3 Temperament en persoonlijkheid ............................................................................................................... 22
3.1 Wat is temperament? .................................................................................................................................... 22
3.2 Belangrijkste modellen .................................................................................................................................. 22
3.2.1 Alexander Thomas & Stella Chess ............................................................................................................. 22
3.2.2 Arnold Buss & Robert Plomin .................................................................................................................... 23
3.2.3 Mary Rothbart ( !!) .................................................................................................................................... 23
3.2.4 Jerome Kagan ............................................................................................................................................ 24
3.2.5 Huidige conceptualisatie van temperament ............................................................................................. 25
3.3 . Link met psychopathologie .......................................................................................................................... 25
3.4 Wat is persoonlijkheid?.................................................................................................................................. 29
3.5 Belangrijkste modellen .................................................................................................................................. 29
1
, 3.5.1 Jeffrey Gray ............................................................................................................................................... 29
3.5.2 Vijffactorenmodel ..................................................................................................................................... 30
3.6 Link met psychopathologie ............................................................................................................................ 31
3.7 Integratie ....................................................................................................................................................... 32
3.7.1 vroeger: ..................................................................................................................................................... 32
3.7.2 recenter: .................................................................................................................................................... 33
4 De ontwikkeling van internaliserend probleemgedrag ................................................................................ 36
4.1 Typische en atypische ontwikkeling van angst .............................................................................................. 36
4.2 Risico- en beschermingsfactoren in dynamische transacties ........................................................................ 40
4.2.1 Risico- en beschermende factoren op verschillende niveaus van context ............................................... 40
4.2.2 Integratief ontwikkelingsmodel ................................................................................................................ 44
4.1 Typische en atypische ontwikkeling van stemming ....................................................................................... 46
4.1.1 Prevalentie ................................................................................................................................................ 47
4.2 Risico- en beschermingsfactoren in dynamische transacties ........................................................................ 48
4.2.1 Risico- en beschermende factoren op verschillende niveaus van context ............................................... 48
4.2.2 Integratief ontwikkelingsmodel ................................................................................................................ 53
5 De ontwikkeling van externaliserend probleemgedrag ................................................................................ 55
5.1 Typische en atypische ontwikkeling van agressie, gehoorzaamheid en moraliteit ....................................... 55
5.1.1 Ontwikkeling van agressief gedrag ........................................................................................................... 56
5.1.2 Ontwikkeling van gehoorzaamheid ........................................................................................................... 57
5.1.3 Ontwikkeling van prosociaal gedrag en moraliteit ................................................................................... 57
5.1.4 Gedragsstoornissen ................................................................................................................................... 58
5.2 Risico- en beschermingsfactoren in dynamische transacties ........................................................................ 61
5.2.1 Subtypes .................................................................................................................................................... 61
5.3 Callous-Unemotional traits ............................................................................................................................ 63
5.3.1 Achtergrond: ontwikkelingstraject psychopathie ..................................................................................... 63
5.3.2 Interactief model ➔ ontwikkelingsmodel? .............................................................................................. 68
5.3.3 Vragen voor toekomstig onderzoek: ......................................................................................................... 68
EXAMEN: ........................................................................................................................................................... 70
2
,6 Gehechtheid en de ontwikkeling van psychopathologie .............................................................................. 71
6.1 Normale ontwikkeling van gehechtheid ........................................................................................................ 71
6.2 Categoriale en dimensionale benaderingen van gehechtheid ...................................................................... 72
6.2.1 Indeling in gehechtheidstypes (SSP) ......................................................................................................... 72
6.2.2 Beoordeling van gehechtheid op latere leeftijd........................................................................................ 74
6.2.3 Dimensionale benadering ......................................................................................................................... 74
6.3 Onveilige gehechtheid als kwetsbaarheidsfactor .......................................................................................... 74
6.4 Mechanismen?............................................................................................................................................... 75
6.4.1 Intern werkmodel...................................................................................................................................... 75
6.4.2 Emotieregulatie ......................................................................................................................................... 77
6.4.3 Andere ....................................................................................................................................................... 79
3
, 1 DE ONTWIKKELINGSPSYCHOPATHOLOGISCHE BENADERING
1.1 Definitie en historiek
1.1.1 Definitie
“Developmental psychopathology is an evolving interdisciplinary scientific field that seeks to elucidate the interplay
among the biological, psychological, and social-contextual aspects of normal and abnormal development across the
life course”
“Developmental psychopathology is the study of developmental processes that contribute to, or protect against
psychopathology”
• Brede focus:
o Zowel typische als atypische ontwikkeling (niet alleen psychopathologie)
o Biologische, psychologische en sociaal-contextuele invloeden
o Risicoverhogende en beschermende factoren
• Daardoor noodzakelijkerwijze interdisciplinair
o Verschillende wetenschapsgebieden
o Verschillende theorieën binnen elk gebied
o ‘macroparadigma’
1.1.2 Historiek
• Psychoanalytische school
o Volgde deze gedachten al sterk → Freud: manier waarop we omgaan met gebeurtenissen kan
invloed hebben op verminderde ontwikkeling
• 1974 Achenbach: Developmental Psychopathology
• 1984 Cicchetti: special issue Child Development, over het ‘domein’ van de ontwikkelingspsychopathologie
1.2 Basisprincipes en kernconcepten
1.2.1 Zowel typische als atypische ontwikkeling
• Typische en atypische ontwikkeling verlopen via dezelfde principes
o Kennis van typische ontwikkeling nodig om atypische te begrijpen
o Onderzoek naar atypische ontwikkeling verhoogt ook kennis van de typische ontwikkeling
▪ We moeten het gedrag steeds bekijken in het licht van de leeftijd/ontwikkelingsfase van het
kind
▪ Vb: onderzoek ASS over perspectief van anderen in nemen → brengt veel kennis bij over
theory of mind
• Staat haaks op gebruik van stoorniscategorieën
o Ondersteund door evidentie dat meeste psychiatrische stoornissen dimensioneel zijn
o Vb: dimensie aandachtsmogelijkheden → kan hier laag of hoog op scoren; er zijn individuele
verschillen die zich situeren op continuüm
o Ook al zit het soms op een continuüm, kan het toch nuttig zijn om soms categoriaal te werken
▪ Behandeling nodig; ja of nee? (daarom is dit nog niet altijd empirisch onderbouwd)
1
