Psychiatrie voor de sociaal werker - C. Blanken
Hoofdstuk 2 - Autismespectrumstoornis
Voorheen werden onder autisme ook andere stoornissen gerekend, maar door de DSM-5 is dit
onderscheid vervallen en wordt er nog maar van een categorie gesproken: De
autismespectrumstoornis (ASS). ASS is een aangeboren stoornis die beperkingen kan opleveren
in allerlei levensterreinen. ASS heeft zowel invloed op het persoonlijke als
maatschappelijk functioneren. Iedereen met ASS is uniek waardoor het van belang is om bij
ieder individu specifiek te kijken hoe de stoornis zich uit. Ten opzichte van de voorgaande
versie, de DSM-IV is er een aantal belangrijke veranderingen doorgevoerd voor de diagnose
ASS.
Een verandering die direct opvalt is het ontbreken van ASS-subtypen. Het onderscheid tussen
klassiek autisme, syndroom van asperger en PDD-NOS kan niet betrouwbaar worden vastgesteld
net als een voorspelling voor de langetermijnprognose.
De classificatiecriteria van ASS zijn teruggebracht van gedragssymptomen in drie
verschillende domeinen, naar twee domeinen: tekorten in de sociale communicatie en
interactie en beperkte patronen van gedrag, interesses of activiteiten.
De DSM-5 geeft de mogelijkheid om de individuele verschillen binnen het spectrum te
beschrijven. Dit gebeurt ten eerste door verschillen in ernst aan te geven. Bij ernstniveau
1 wordt er aangegeven dat er beperkingen ontstaan door symptomen maar door goede
ondersteuning verminderd kunnen worden. Bij ernstniveau 2 blijven beperkingen duidelijk
zichtbaar ook al is er sprake van ondersteuning. Bij ernstniveau 3 is het functioneren op
alle levensgebieden ernstig beperkt en is er langdurige begeleiding nodig.
Anders dan bij de DSM-IV is het nu ook mogelijk een dubbele diagnose te stellen,
bijvoorbeeld autisme in combinatie met ADHD. De DSM-5 criteria zijn strenger geworden, er
moet aan meer criteria worden voldaan om de diagnose te krijgen.
De beperkingen kunnen zeer verschillend zijn. Bij de meest uitgesproken vorm kan er sprake
zijn van het zich volledig afsluiten voor contact en bij andere is contact maken niet zo
lastig maar ontbreekt er wederkerigheid. De mogelijkheid om een gesprek te beginnen, te
onderhouden of te begrijpen ontbreekt vaak. Grapjes worden vaak letterlijk genomen en
non-verbale taal is vaak moeilijk te begrijpen. Doordat de indirecte boodschap vaak niet
opgevat wordt door mensen met ASS zijn er vaak problemen in de communicatie. Mensen met ASS
klampen zich ook vaak vast aan bepaalde gewoonten, handelingen, routines. Ze kunnen in
paniek raken als er iets plots veranderd. Ook komt vaak voor dat mensen met ASS geobsedeerd
zijn met een bepaald onderwerp. Niet-functionele gewoonten en bewegingen komen vaak voor
bij mensen met ASS.
Het afwijkende gedrag van personen met autisme wordt verklaard vanuit beperkingen in de
theory of mind, centrale coherentie en de executieve functies.
De volgende bijkomende problemen worden ook vaak opgemerkt bij mensen met ASS:
● afwijkende, onhandige motoriek
● onlogische angsten
● gedragsproblemen
● persoonlijkheidsproblematiek
● agressie/frustratie
Voor de DSM-IV-diagnose autisme moet er sprake zijn van kenmerken in drie domeinen:
beperkingen in de sociale interactie, gestoorde communicatie en stereotiepe patronen van
gedrag en interesse.
Bij mensen met het syndroom van Asperger mag er in de ontwikkeling geen sprake zijn geweest
van een algemene achterstand in taal. Hiermee onderscheid het zich van klassiek autisme.
Het syndroom komt vooral naar voren in contact met anderen, dit verloopt moeizaam evenals
het aangaan en onderhouden van relaties. Ook bij PDD-NOS zijn kenmerken van autisme
aanwezig, maar onvoldoende om hiervan te kunnen spreken.
Bij autisme lijken de verbindingen tussen hersengebieden over het algemeen hetzelfde te
zijn als bij personen zonder autisme, alleen het verwerken van informatie kost meer tijd.
, Ook speelt genetica een grote rol. Verschillende genen spelen een rol bij de overerving van
autisme.
Theory of mind is het vermogen om je te verplaatsen in de gedachten, gevoelens en intenties
van anderen. Door ToM kan je het gedrag van anderen begrijpen en voorspellen. Er is bij
mensen met ASS een vertraging in de ontwikkeling van TOM-vaardigheden.
De theorie van Frith is dat mensen met ASS een zwakke centrale coherentie (CC) hebben:
informatie wordt niet automatische globaal en in context verwerkt om tot een
betekenisvolle, samenhangende interpretatie te komen. Ze verwerken informatie in delen en
zijn niet in staat om alle informatie samen te voegen en een beeld te zien. Het gevolg is
dat mensen met ASS gericht zijn op details en niet op de betekenis van een situatie. Mensen
met autisme hebben moeite met het zien van de context en merken relevante informatie
hierdoor niet op. Met als gevolg dat er geen betekenis wordt verleend aan de situatie.
Executieve functies zijn de hogere controlefuncties van de hersenen die nodig zijn om
acties te plannen en problemen doelgericht op te lossen. Hiervoor zijn bepaalde
vaardigheden vereist, zoals plannen, flexibiliteit, gedragsevolutie. Ook kunnen schakelen,
meebewegen en een nieuwe oplossing bedenken. Bevindingen bevestigen dat er problemen zijn
in de executieve functies bij mensen met autisme Een gebrek aan cognitieve flexibiliteit
wordt het meest genoemd als typisch voor ASS.
Het laatste decennium is er een opvallende wereldwijde stijging van het aantal
ASS-diagnosen, dat er wel gesproken wordt van een autisme-epidemie. Het is overigens
onwaarschijnlijk dat het een werkelijke toename van de stoornis betreft. Factoren die wel
meespelen zijn eerdere herkenning en/of verbeterde diagnostiek van ASS en een verruiming
van de definities sinds de invoering van de DSM-IV. De toegenomen complexiteit van de
maatschappij speelt mogelijk ook een rol bij de stijging. Mensen met beperkte sociale en
communicatieve vaardigheden hebben moeite om in de dynamische, veeleisende leefwereld hun
hoofd boven water te houden en lopen hoger risico op hulpverlening. Tegenwoordig melden
steeds meer volwassenen zich met ASS die de werkdruk niet meer aankunnen. Er is daarom
vooral een toename van mensen met een normale begaafdheid en relatief milde symptomen
(PDD-NOS of asperger) binnen het autistisch spectrum. Ten slotte kan ook een financiële
overweging het stellen van een diagnose stimuleren, omdat een diagnose toegang geeft tot
hulpverlening en financiële regelingen die andere buiten bereik blijven.
Het begrip ‘levensloopbegeleiding’ speelt in toenemende mate een rol in de ontwikkeling van
het behandelaanbod voor mensen met ASS. Levenslange hulp moet altijd toegankelijk zijn voor
mensen met ASS, omdat de behoefte aan zorg en begeleiding gedurende het leven wisselt wat
betreft aard en intensiteit. De kern van het begrip ‘levensloopbegeleiding’ houdt dan ook
in dat je er bent voor de cliënt op het moment dat daar behoefte aan is. Dit betekend dus
niet dat de cliënt zijn hele leven begeleid blijft worden. De mogelijkheid tot
maatschappelijke participatie is voor ieder mens met ASS verschillend. Deze is afhankelijk
van de ernst van de ASS-problematiek, ontwikkeling en omgeving.
Vooral in het beroepsonderwijs is de afgelopen jaren het competentiegericht leren
geïntroduceerd. Deze methode richt zich op de zelfstandigheid van leerlingen waardoor ze
beter worden voorbereid op de beroepspraktijk. Onderdelen van competentiegericht leren zijn
onder andere samenwerkend leren ne en probleemgestuurd. Een persoon met ASS heeft hier
veel moeite mee, aangezien er beperkingen zijn in de sociale interactie, met het plannen en
organiseren (executief functioneren) en zwakke centrale coherentie.
In de praktijk komen daarom de volgende problemen naar voren:
● De omgang en samenwerking met medeleerlingen en docenten verloopt moeizaam
● Door een zwakke centrale coherentie worden hoofd en bijzaken onvoldoende
onderscheiden.
● Ze verliezen zich in detail, waardoor een opdracht maar gedeeltelijk wordt gemaakt.
● Het plannen en organiseren van een opdracht is moeilijk of lukt niet.
Het een lukt wel en het ander niet waardoor er geregeld met onbegrip wordt gereageerd op
een leerling met ASS. iemand kan gedemotiveerd raken en een negatief zelfbeeld krijgen met
uitval in het onderwijs tot gevolg. De overgang van leerling naar college is voor mensen
Hoofdstuk 2 - Autismespectrumstoornis
Voorheen werden onder autisme ook andere stoornissen gerekend, maar door de DSM-5 is dit
onderscheid vervallen en wordt er nog maar van een categorie gesproken: De
autismespectrumstoornis (ASS). ASS is een aangeboren stoornis die beperkingen kan opleveren
in allerlei levensterreinen. ASS heeft zowel invloed op het persoonlijke als
maatschappelijk functioneren. Iedereen met ASS is uniek waardoor het van belang is om bij
ieder individu specifiek te kijken hoe de stoornis zich uit. Ten opzichte van de voorgaande
versie, de DSM-IV is er een aantal belangrijke veranderingen doorgevoerd voor de diagnose
ASS.
Een verandering die direct opvalt is het ontbreken van ASS-subtypen. Het onderscheid tussen
klassiek autisme, syndroom van asperger en PDD-NOS kan niet betrouwbaar worden vastgesteld
net als een voorspelling voor de langetermijnprognose.
De classificatiecriteria van ASS zijn teruggebracht van gedragssymptomen in drie
verschillende domeinen, naar twee domeinen: tekorten in de sociale communicatie en
interactie en beperkte patronen van gedrag, interesses of activiteiten.
De DSM-5 geeft de mogelijkheid om de individuele verschillen binnen het spectrum te
beschrijven. Dit gebeurt ten eerste door verschillen in ernst aan te geven. Bij ernstniveau
1 wordt er aangegeven dat er beperkingen ontstaan door symptomen maar door goede
ondersteuning verminderd kunnen worden. Bij ernstniveau 2 blijven beperkingen duidelijk
zichtbaar ook al is er sprake van ondersteuning. Bij ernstniveau 3 is het functioneren op
alle levensgebieden ernstig beperkt en is er langdurige begeleiding nodig.
Anders dan bij de DSM-IV is het nu ook mogelijk een dubbele diagnose te stellen,
bijvoorbeeld autisme in combinatie met ADHD. De DSM-5 criteria zijn strenger geworden, er
moet aan meer criteria worden voldaan om de diagnose te krijgen.
De beperkingen kunnen zeer verschillend zijn. Bij de meest uitgesproken vorm kan er sprake
zijn van het zich volledig afsluiten voor contact en bij andere is contact maken niet zo
lastig maar ontbreekt er wederkerigheid. De mogelijkheid om een gesprek te beginnen, te
onderhouden of te begrijpen ontbreekt vaak. Grapjes worden vaak letterlijk genomen en
non-verbale taal is vaak moeilijk te begrijpen. Doordat de indirecte boodschap vaak niet
opgevat wordt door mensen met ASS zijn er vaak problemen in de communicatie. Mensen met ASS
klampen zich ook vaak vast aan bepaalde gewoonten, handelingen, routines. Ze kunnen in
paniek raken als er iets plots veranderd. Ook komt vaak voor dat mensen met ASS geobsedeerd
zijn met een bepaald onderwerp. Niet-functionele gewoonten en bewegingen komen vaak voor
bij mensen met ASS.
Het afwijkende gedrag van personen met autisme wordt verklaard vanuit beperkingen in de
theory of mind, centrale coherentie en de executieve functies.
De volgende bijkomende problemen worden ook vaak opgemerkt bij mensen met ASS:
● afwijkende, onhandige motoriek
● onlogische angsten
● gedragsproblemen
● persoonlijkheidsproblematiek
● agressie/frustratie
Voor de DSM-IV-diagnose autisme moet er sprake zijn van kenmerken in drie domeinen:
beperkingen in de sociale interactie, gestoorde communicatie en stereotiepe patronen van
gedrag en interesse.
Bij mensen met het syndroom van Asperger mag er in de ontwikkeling geen sprake zijn geweest
van een algemene achterstand in taal. Hiermee onderscheid het zich van klassiek autisme.
Het syndroom komt vooral naar voren in contact met anderen, dit verloopt moeizaam evenals
het aangaan en onderhouden van relaties. Ook bij PDD-NOS zijn kenmerken van autisme
aanwezig, maar onvoldoende om hiervan te kunnen spreken.
Bij autisme lijken de verbindingen tussen hersengebieden over het algemeen hetzelfde te
zijn als bij personen zonder autisme, alleen het verwerken van informatie kost meer tijd.
, Ook speelt genetica een grote rol. Verschillende genen spelen een rol bij de overerving van
autisme.
Theory of mind is het vermogen om je te verplaatsen in de gedachten, gevoelens en intenties
van anderen. Door ToM kan je het gedrag van anderen begrijpen en voorspellen. Er is bij
mensen met ASS een vertraging in de ontwikkeling van TOM-vaardigheden.
De theorie van Frith is dat mensen met ASS een zwakke centrale coherentie (CC) hebben:
informatie wordt niet automatische globaal en in context verwerkt om tot een
betekenisvolle, samenhangende interpretatie te komen. Ze verwerken informatie in delen en
zijn niet in staat om alle informatie samen te voegen en een beeld te zien. Het gevolg is
dat mensen met ASS gericht zijn op details en niet op de betekenis van een situatie. Mensen
met autisme hebben moeite met het zien van de context en merken relevante informatie
hierdoor niet op. Met als gevolg dat er geen betekenis wordt verleend aan de situatie.
Executieve functies zijn de hogere controlefuncties van de hersenen die nodig zijn om
acties te plannen en problemen doelgericht op te lossen. Hiervoor zijn bepaalde
vaardigheden vereist, zoals plannen, flexibiliteit, gedragsevolutie. Ook kunnen schakelen,
meebewegen en een nieuwe oplossing bedenken. Bevindingen bevestigen dat er problemen zijn
in de executieve functies bij mensen met autisme Een gebrek aan cognitieve flexibiliteit
wordt het meest genoemd als typisch voor ASS.
Het laatste decennium is er een opvallende wereldwijde stijging van het aantal
ASS-diagnosen, dat er wel gesproken wordt van een autisme-epidemie. Het is overigens
onwaarschijnlijk dat het een werkelijke toename van de stoornis betreft. Factoren die wel
meespelen zijn eerdere herkenning en/of verbeterde diagnostiek van ASS en een verruiming
van de definities sinds de invoering van de DSM-IV. De toegenomen complexiteit van de
maatschappij speelt mogelijk ook een rol bij de stijging. Mensen met beperkte sociale en
communicatieve vaardigheden hebben moeite om in de dynamische, veeleisende leefwereld hun
hoofd boven water te houden en lopen hoger risico op hulpverlening. Tegenwoordig melden
steeds meer volwassenen zich met ASS die de werkdruk niet meer aankunnen. Er is daarom
vooral een toename van mensen met een normale begaafdheid en relatief milde symptomen
(PDD-NOS of asperger) binnen het autistisch spectrum. Ten slotte kan ook een financiële
overweging het stellen van een diagnose stimuleren, omdat een diagnose toegang geeft tot
hulpverlening en financiële regelingen die andere buiten bereik blijven.
Het begrip ‘levensloopbegeleiding’ speelt in toenemende mate een rol in de ontwikkeling van
het behandelaanbod voor mensen met ASS. Levenslange hulp moet altijd toegankelijk zijn voor
mensen met ASS, omdat de behoefte aan zorg en begeleiding gedurende het leven wisselt wat
betreft aard en intensiteit. De kern van het begrip ‘levensloopbegeleiding’ houdt dan ook
in dat je er bent voor de cliënt op het moment dat daar behoefte aan is. Dit betekend dus
niet dat de cliënt zijn hele leven begeleid blijft worden. De mogelijkheid tot
maatschappelijke participatie is voor ieder mens met ASS verschillend. Deze is afhankelijk
van de ernst van de ASS-problematiek, ontwikkeling en omgeving.
Vooral in het beroepsonderwijs is de afgelopen jaren het competentiegericht leren
geïntroduceerd. Deze methode richt zich op de zelfstandigheid van leerlingen waardoor ze
beter worden voorbereid op de beroepspraktijk. Onderdelen van competentiegericht leren zijn
onder andere samenwerkend leren ne en probleemgestuurd. Een persoon met ASS heeft hier
veel moeite mee, aangezien er beperkingen zijn in de sociale interactie, met het plannen en
organiseren (executief functioneren) en zwakke centrale coherentie.
In de praktijk komen daarom de volgende problemen naar voren:
● De omgang en samenwerking met medeleerlingen en docenten verloopt moeizaam
● Door een zwakke centrale coherentie worden hoofd en bijzaken onvoldoende
onderscheiden.
● Ze verliezen zich in detail, waardoor een opdracht maar gedeeltelijk wordt gemaakt.
● Het plannen en organiseren van een opdracht is moeilijk of lukt niet.
Het een lukt wel en het ander niet waardoor er geregeld met onbegrip wordt gereageerd op
een leerling met ASS. iemand kan gedemotiveerd raken en een negatief zelfbeeld krijgen met
uitval in het onderwijs tot gevolg. De overgang van leerling naar college is voor mensen
