40
, Deel II: effecten
7 Algemene inleiding media-effecten
7.1 Geschiedenis media-effecten onderzoek
- Almacht van de media-paradigma: men ging uit van het idee dat media een zeer sterke
impact hadden op individuen (directe effecten)
- Beperkte effectenparadigma: men ging ervan uit dat media eerder beperkte effecten
hebben, er wordt gesugereerd dat media niet persee direct moeten zijn: effecten kunnen
in 2 stappen plaatsvinden “two-step-flow” (Indirecte effecten)
- Actieve publiek en U&G: gaat in tegen het effect-denken, draait de theorie om niet wat
doet media met mensen maar wel wat doen mensen met media? (gezochten effecten)
- Langetermijneffecten: sterke effecten van media op lange termijn cultivatie, agenda
setting, … (cumulatieve effects)
- Nieuwe media – nieuwe effecten? Als gebruiker ook content plaatsen, deze kunnen een
impact hebben op jezelf (expression effect)
7.2 Classificatie van media-effecten onderzoek:
Inhoud
- Uitgangspunt media effecten onderzoek: blootsteling aan een bepaalde soort inhoud
leidt tot bepaalde soorten
o Bv: als mensen worden blootgesteld aan reclame, gaan ze dan materialistischer
worden? Heeft het een impact op hun koopgedrag? Attitudes?
o Bv: impact van nieuws op belang van maatschappelijke issues
(agendasettingtheoriën)
- Ook studies die los van de inhouden gaan kijken wat effecten kunnen zijn bv: het
veelvuldig gebruik van een bepaald medium en het effect hiervan
o Meer en meer mensen die proberen hun smartphone weg te leggen/minder te
gebruiken met het idee dat het gebruik ervan ten koste gaat van andere waardevolle
activiteiten
Termijn en duur
- Termijn: hoeveel tijd gaat erover heen voor een effect ontstaat. Het idee is dat bepaalde
media effecten heel snel ontstaan (tijdens/vlak na blootstelling), andere effecten vragen
veel meer tijd
- Duur: hoelang duren bepaalde effecten? Vervliegt het snel (fysieke opwinding) of blijft
het lang (wijziging in attitudes/overtuigingen)?
o Voorbeeld: paranormal activity en reacties van de kijkers (zie filmpje PP)
- Rosengren speficieert het tijdsperspectief onderscheid gemaakt tussen:
o Onmiddelijke effecten bv: dorst krijgen bij het zien van reclame over bier
o Uren en dagen bv: nieuwsdiffusie (effecten van (re)tweets)
o Weken en maanden bv: agenda setting
o Maanden en jaren bv: zwijgspiraal (opinies verzwijgen bij minderheid)
o Jaren en decenia bv: socialisatie-effecten
o Decenia en eeuwen bv: grote maatschappelijke veranderingen
41
,Soorten effecten
- Fysiologische effecten: hartkloppingen, zweten, beweging, …
o Bv: het zien van een pak friet, reactie: honger? Speeksel opwekken?
o Bv: bij het spelen van gewelddadige games: opwinding? Bloeddruk? Hartslag?
- Emotionele effecten: bang? Boosheid?
o Bv: reactie op artikel van ongeval door dronken bestuurder
- Attitude-effecten: houdingen tov iets
o Bv: commerciële boodschap over New York wekt positieve attitude op
- Cognitieve effecten: kennis opdoen over bepaalde thema’s
o Bv: aandacht voor nieuws en het gevolg van kennis over thema’s
- Gedragsmatige effecten: verandering in gedrag
o Bv: tijdens corona ons laten vaccineren
o Bv: friendly ATTAC game, ingrijpen bij cyberpesten als effect van een game
Direct vs indirect
- Direct effecten: media-effecten kunnen het direct resultaat zijn van iemands blootstelling
aan bepaalde media-inhouden, zonder de mediëring van andere mensen of processen.
- Indirecte effecten: mensen kunnen onrechtstraaks beïnvloed worden door de media door
veranderingen in hun sociale omgeving of veranderingen in onderliggende processen.
Gaat niet persee over dat er nog andere personen tussen staan maar wel over andere
variabelen (een variabele heeft effect op een andere variabele en deze variabele heeft
invloed op een 3de variabele)
o Mediërende (tussenliggende) variabele: verklaart relatie tussen onafhankelijke en
afhankelijke variabele
Bv: relatie tussen blootstelling aan “dunne” mediamodellen en eetstoornissen,
verklaard door lichaamstevredenheid (mediërende variabele)
o Modererende variabelen: variabelen (bv geslacht, leeftijd) die de sterke of de
richting van het verband tussen een afhankelijke en een onafhankelijke variabele
bepaalt
Bv: leeftijd is modererende variabele in relatie tussen blootstelling aan geweld
en agressief gedrag (kinderen meer beïnvloedbaar dan ouderen)
o Andere “derde” variabelen (die niet mediëren of modereren maar wel een
schijverband doen ontstaan):
Bv: hoeveelheid tv kijken – school resultaten, het hoeveelheid tv kijken kan een
schijnverband zijn en verplaatst worden door opleidingsniveau
Niveau van het effect
- Individueel
- Groepen
o Bv: impact van devices in het huis op het functioneren van een gezin?
- Instituties: politiek, sport, economie, …
o Bv: hoe heeft de komst van bepaalde media de politiek veranderd?
- Cultureel/maatschappelijk
o Bv: impact van technologiën op een samenleving
42
, Intentie: bedoeld of onbedoeld
- Door de zender bedoeld of niet-bedoeld (niet bedoeld vs niet-gewild)
o Bv: uitspraak De Block in corona “blijf in uw kot” heeft veel impact gehad, was dit
bedoeld of niet-bedoeld? Heeft ze bewust deze termen gekozen?
Richting
- Negatieve vs pro-sociale effecten
o Bv: negatieve challenge op tiktok die voor 7 doden zorgde
Verklarende mechanismen
Hoe komen media-effecten tot stand?
- Media-effecten door fysieke opwinding: het zenuwstelsel reageert op de media-input en
leidt ertoe dat mensen op een bepaalde manier reageren
- Media-effecten door cognitieve processen: mensen denken na over de binnenkomende
boodschappen en worden er vervolgens door beïnvloed
o Bv: blootstelling aan slankheidsideale, lichaamsontevredenheid is het resultaat van
een cognitief proces
- Een mix van de twee
7.3 Theorieën voor de verklaring van media-effecten (door
cognitieve processen)
- Social cognitive theory (ook bekend als: social learning, observational learning,
modelling): theorie stelt dat we niet enkel leren gedrag te stellen door zelf te
ondervinden wat de uitkomsten zijn maar ook door gedrag van anderen te observeren en
te kijken naar de positieve/negatieve uitkomsten hierbij (Bandura)
o Vaak gebruik gemaakt van experimenteel onderzoek
- Cultivatietheorie: lange termijn blootstelling aan tv-inhouden, wat gaat dat voor impact
hebben? Zullen de zware tv kijkers een tv-beeld ontwikkelen van de werkelijkheid?
o Vaak gebruik van survey-onderzoek: kan niet gesimuleerd worden in lab
- Schematheorie: gaat uit van het idee dat we mentale abstracte voorstellingen van dingen
ontwikkelen en deze opslagen in ons geheugen, vaak gebruikt bij stereotypes
(voorstelling van groepen mensen)
7.4 Methoden van media-effectenonderzoek
Soorten onderzoek
1) Laboratoriumexperimenten
o Bandura: mensen kunnen ook leren van het zien van gedrag bij anderen
(=observationeel leren)
o Experiment: kunnen kinderen agressief gedrag aanleren door het zien van videos?
(bobo doll experiment)
o Ander experiment: welke vorm van communicatie werkt het beste? Verhalende
(narritive) of didactische (droge) boodschap? Een video of een graphic?
o Randomisatie van proefgroepen (RCT: randomise control trial) is belangrijk: op
toevallige basis mensen toekennen aan groepen maar de groepen moeten wel
vergelijkbaar zijn
43
, Deel II: effecten
7 Algemene inleiding media-effecten
7.1 Geschiedenis media-effecten onderzoek
- Almacht van de media-paradigma: men ging uit van het idee dat media een zeer sterke
impact hadden op individuen (directe effecten)
- Beperkte effectenparadigma: men ging ervan uit dat media eerder beperkte effecten
hebben, er wordt gesugereerd dat media niet persee direct moeten zijn: effecten kunnen
in 2 stappen plaatsvinden “two-step-flow” (Indirecte effecten)
- Actieve publiek en U&G: gaat in tegen het effect-denken, draait de theorie om niet wat
doet media met mensen maar wel wat doen mensen met media? (gezochten effecten)
- Langetermijneffecten: sterke effecten van media op lange termijn cultivatie, agenda
setting, … (cumulatieve effects)
- Nieuwe media – nieuwe effecten? Als gebruiker ook content plaatsen, deze kunnen een
impact hebben op jezelf (expression effect)
7.2 Classificatie van media-effecten onderzoek:
Inhoud
- Uitgangspunt media effecten onderzoek: blootsteling aan een bepaalde soort inhoud
leidt tot bepaalde soorten
o Bv: als mensen worden blootgesteld aan reclame, gaan ze dan materialistischer
worden? Heeft het een impact op hun koopgedrag? Attitudes?
o Bv: impact van nieuws op belang van maatschappelijke issues
(agendasettingtheoriën)
- Ook studies die los van de inhouden gaan kijken wat effecten kunnen zijn bv: het
veelvuldig gebruik van een bepaald medium en het effect hiervan
o Meer en meer mensen die proberen hun smartphone weg te leggen/minder te
gebruiken met het idee dat het gebruik ervan ten koste gaat van andere waardevolle
activiteiten
Termijn en duur
- Termijn: hoeveel tijd gaat erover heen voor een effect ontstaat. Het idee is dat bepaalde
media effecten heel snel ontstaan (tijdens/vlak na blootstelling), andere effecten vragen
veel meer tijd
- Duur: hoelang duren bepaalde effecten? Vervliegt het snel (fysieke opwinding) of blijft
het lang (wijziging in attitudes/overtuigingen)?
o Voorbeeld: paranormal activity en reacties van de kijkers (zie filmpje PP)
- Rosengren speficieert het tijdsperspectief onderscheid gemaakt tussen:
o Onmiddelijke effecten bv: dorst krijgen bij het zien van reclame over bier
o Uren en dagen bv: nieuwsdiffusie (effecten van (re)tweets)
o Weken en maanden bv: agenda setting
o Maanden en jaren bv: zwijgspiraal (opinies verzwijgen bij minderheid)
o Jaren en decenia bv: socialisatie-effecten
o Decenia en eeuwen bv: grote maatschappelijke veranderingen
41
,Soorten effecten
- Fysiologische effecten: hartkloppingen, zweten, beweging, …
o Bv: het zien van een pak friet, reactie: honger? Speeksel opwekken?
o Bv: bij het spelen van gewelddadige games: opwinding? Bloeddruk? Hartslag?
- Emotionele effecten: bang? Boosheid?
o Bv: reactie op artikel van ongeval door dronken bestuurder
- Attitude-effecten: houdingen tov iets
o Bv: commerciële boodschap over New York wekt positieve attitude op
- Cognitieve effecten: kennis opdoen over bepaalde thema’s
o Bv: aandacht voor nieuws en het gevolg van kennis over thema’s
- Gedragsmatige effecten: verandering in gedrag
o Bv: tijdens corona ons laten vaccineren
o Bv: friendly ATTAC game, ingrijpen bij cyberpesten als effect van een game
Direct vs indirect
- Direct effecten: media-effecten kunnen het direct resultaat zijn van iemands blootstelling
aan bepaalde media-inhouden, zonder de mediëring van andere mensen of processen.
- Indirecte effecten: mensen kunnen onrechtstraaks beïnvloed worden door de media door
veranderingen in hun sociale omgeving of veranderingen in onderliggende processen.
Gaat niet persee over dat er nog andere personen tussen staan maar wel over andere
variabelen (een variabele heeft effect op een andere variabele en deze variabele heeft
invloed op een 3de variabele)
o Mediërende (tussenliggende) variabele: verklaart relatie tussen onafhankelijke en
afhankelijke variabele
Bv: relatie tussen blootstelling aan “dunne” mediamodellen en eetstoornissen,
verklaard door lichaamstevredenheid (mediërende variabele)
o Modererende variabelen: variabelen (bv geslacht, leeftijd) die de sterke of de
richting van het verband tussen een afhankelijke en een onafhankelijke variabele
bepaalt
Bv: leeftijd is modererende variabele in relatie tussen blootstelling aan geweld
en agressief gedrag (kinderen meer beïnvloedbaar dan ouderen)
o Andere “derde” variabelen (die niet mediëren of modereren maar wel een
schijverband doen ontstaan):
Bv: hoeveelheid tv kijken – school resultaten, het hoeveelheid tv kijken kan een
schijnverband zijn en verplaatst worden door opleidingsniveau
Niveau van het effect
- Individueel
- Groepen
o Bv: impact van devices in het huis op het functioneren van een gezin?
- Instituties: politiek, sport, economie, …
o Bv: hoe heeft de komst van bepaalde media de politiek veranderd?
- Cultureel/maatschappelijk
o Bv: impact van technologiën op een samenleving
42
, Intentie: bedoeld of onbedoeld
- Door de zender bedoeld of niet-bedoeld (niet bedoeld vs niet-gewild)
o Bv: uitspraak De Block in corona “blijf in uw kot” heeft veel impact gehad, was dit
bedoeld of niet-bedoeld? Heeft ze bewust deze termen gekozen?
Richting
- Negatieve vs pro-sociale effecten
o Bv: negatieve challenge op tiktok die voor 7 doden zorgde
Verklarende mechanismen
Hoe komen media-effecten tot stand?
- Media-effecten door fysieke opwinding: het zenuwstelsel reageert op de media-input en
leidt ertoe dat mensen op een bepaalde manier reageren
- Media-effecten door cognitieve processen: mensen denken na over de binnenkomende
boodschappen en worden er vervolgens door beïnvloed
o Bv: blootstelling aan slankheidsideale, lichaamsontevredenheid is het resultaat van
een cognitief proces
- Een mix van de twee
7.3 Theorieën voor de verklaring van media-effecten (door
cognitieve processen)
- Social cognitive theory (ook bekend als: social learning, observational learning,
modelling): theorie stelt dat we niet enkel leren gedrag te stellen door zelf te
ondervinden wat de uitkomsten zijn maar ook door gedrag van anderen te observeren en
te kijken naar de positieve/negatieve uitkomsten hierbij (Bandura)
o Vaak gebruik gemaakt van experimenteel onderzoek
- Cultivatietheorie: lange termijn blootstelling aan tv-inhouden, wat gaat dat voor impact
hebben? Zullen de zware tv kijkers een tv-beeld ontwikkelen van de werkelijkheid?
o Vaak gebruik van survey-onderzoek: kan niet gesimuleerd worden in lab
- Schematheorie: gaat uit van het idee dat we mentale abstracte voorstellingen van dingen
ontwikkelen en deze opslagen in ons geheugen, vaak gebruikt bij stereotypes
(voorstelling van groepen mensen)
7.4 Methoden van media-effectenonderzoek
Soorten onderzoek
1) Laboratoriumexperimenten
o Bandura: mensen kunnen ook leren van het zien van gedrag bij anderen
(=observationeel leren)
o Experiment: kunnen kinderen agressief gedrag aanleren door het zien van videos?
(bobo doll experiment)
o Ander experiment: welke vorm van communicatie werkt het beste? Verhalende
(narritive) of didactische (droge) boodschap? Een video of een graphic?
o Randomisatie van proefgroepen (RCT: randomise control trial) is belangrijk: op
toevallige basis mensen toekennen aan groepen maar de groepen moeten wel
vergelijkbaar zijn
43
