0. Woordenboeken
0.1. Types woordenboeken
1. Verklarend woordenboek: betekenis van woorden.
a. Algemeen verklarend: algemene woordenschat.
b. Specifiek verklarend: vaktermen, eigennamen, dialectwoorden, etymologie, etc.
2. Vertaalwoordenboek: vertaling in/uit een andere taal. De grens met een verklarend woordenboek kan soms
vaag zijn, we praten van een 'vertaalwoordenboek' als er een vreemde taal wordt beschouwd.
3. Andere woordenboeken: synoniemenwoordenboek, rijmwoordenboek, uitspraakwoordenboek,
puzzelwoordenboek, etc.
0.2. Beknopte geschiedenis van het woordenboek
0.2.1. Oudheid
3100 v.C.: Soemeriërs (Mesopotamië/Irak) met spijkerschrift voor lijsten van beroepen, dieren, bomen, stenen,
voedsel en kleding ≠ vertalen/verklaren.
5e-4e eeuw v.C.: klassieke oudheid met glossen (ingevoegd woord tussen regels of kantlijnen ter vertaling of
verduidelijking), glossaria (lijst van glossen, alfabetisch uit verschillende handschriften al vaak wel van één auteur) en
zonder algemene woordenboeken Grieks/Latijn.
0.2.2. Oudnederlandse periode (500-1200)
Alleen glossen, geen woordenlijsten:
Lex Salica, 6e E: eerste wetboek na de Romeinen door Merovingische koning Clovis, koning van de franken.
Wachtendonckse Psalmen, 10e E: vertaling van psalmen ().
0.2.3. Middeleeuwse glossaria en vocabularia
Glossaria: verzameling van glossen, per auteur of thema (bv. planten), soms eentalig en soms tweetalig (Latijns ->
volkstaal). Ze dienen als hulpmiddel bij de studie van het Latijn.
Vocabularia: vanaf 15e E tweetalige alfabetische woordenboeken om scholieren, klerken, etc. te helpen. Vergelijk
1450: boekdrukkunst met losse loden letters komt op gang.
0.2.4. Het eerste omvangrijke woordenboek van het Nederlands: Kiliaan
Cornelis Kiliaan: Nl-Latijns woordenboek, Dictionarium Teutonico-Latinum in 1573. Werkte voor de drukkerij
Christoffel Plantijn als corrector en proeflezer en vertaalde Spaanse documenten voor de val van A'pen.
0.2.5. Het grootste wetenschappelijke woordenboek van het Nederlands: WNT
Matthias de Vries & Lammert te Winkel: (verklarend) Woordenboek der Nederlandsche Taal, 3m lang en bevat
woordenschat tussen 1500-1921. Er werd aan gewerkt van 1882 tot 1998, de opstart in de 19 E heeft te maken met
het denken in zelfstandige volkeren die van hun eigen geschiedenis, taal en cultuur houden vanuit de romantiek: alles
moet gedocumenteerd worden uit liefde van de taal en geschiedenis.
0.2.6. Woordenboeken voor het hedendaags Nederlands
Algemene verklarende woordenboeken
Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal – den Boon & Hendrickx. In 3 delen met Nederlands
van 1880 tot 2015, waarvan de woorden 2 à 3 jaar aangetroffen moet worden. (= de Dikke van Dale)
Van Dale Groot woordenboek hedendaags Nederlands – Bastiaansen. In 2 delen met taalgebruik sinds 1950
in synchrone beschrijving zonder aandacht aan etymologie. Ze is beknopter en neemt sneller woorden op.
Van Dale-gamma: deel van reeks vertaalwoordenboeken met het eentalige woordenboek als uitgangspunt.
Prisma Handwoordenboek Nederlands – Martin & Smedts. Pioniersrol in lexicografie door BeN en NlN.
Spreekwoorden en uitdrukkingen
Nederlandsche spreekwoorden, uitdrukkingen en gezegden – Stoett, 1943, focust op betekenis.
, Nederlandse zegswijzen: ruim twaalfduizend spreekwoorden en uitdrukkingen uit Nederland en Vlaanderen,
etymologisch, historisch en folkloristisch verklaard – Huizinga, 1965.
Nederlandse spreekwoorden, spreuken en zegswijzen – ter Laan, 2003, focust op betekenis.
Woordenboeken Belgisch-Nederlands
VlaamsBe-Nederlands woordenboek. Van ambetanterik tot zwanzer – Bakema, 2003.
Typisch Vlaams. 4000 woorden en uitdrukkingen – Permentier & Schutz, 2015, focus op register en citaten.
Woordenboeken Surinaams-Nederlands
Woordenboek van het Surinaams-Nederlands – van Donselaar, 1989, vooral over biologische entiteiten.
Prisma Woordenboek Surinaams-Nederlands – de Bies, 2009.
Woordenboek voor anderstaligen
Van Dale Pocketwoordenboek Nederlands als tweede taal – Verbyrg & Stumpel, 2006. Heeft duidelijke visuele
onderscheidingen, geeft splitsing in lettergrepen, klemtoon, etymologie, context, stamtijden, lidwoorden, vaste
verbindingen en labels voor woorden die tot een bepaalde regio horen.
Andere interessante woordenboeken
Groot encyclopedisch woordenboek – Verschueren, 1996, gebaseerd op de Franse Petit Larousse. Als
woordenboek met figuren, gebeurtenissen, plaatsen, etc. Omdat men alleen vertaalwoordenboeken had.
Woordenboek van de familienamen in België en Noord-Frankrijk – Debrabandere, 2003, etymologisch.
Groots beeldwoordenboek Nederlands – Corbeil & Archambault, 2010, met afbeeldingen ipv
woordenboekdefinitie.
0.3. Focus: de Dikke Van Dale
0.3.1. Opbouw van de woordenboekartikelen in de Dikke Van Dale
De artikelen (uitgelegd in de inleiding), bestaan uit 4 niveau's:
1. Kopniveau: trefwoord, grammaticalia, klemtoon. Let op voor aantal betekenissen: eerste 6 betekenissen
2. Betekenisniveau van "tuin" zijn ouder (chronologisch geordend), pas de 7e
3. Voorbeeldniveau alleen aanwezig betekenistoekenning is de huidige betekenis met die
4. Etymologieniveau bij aanleiding daarop volgen als specificiëringen daarop.
Beperkingen van de gratis online Van Dale: minder
woorden, betekenissen en genuanceerde labels!
Kritische omgang met edities en definities: oudere versie = historische waarde (spelling verouderd)
1. Spreken en luisteren
1.1. Presenteren
1.1.1. Motieven om te presenteren
Voordelen voor de spreker: Voordelen voor de luisteraar:
Persoonlijkheid in verhaal brengen. Onmiddellijk vragen stellen.
Goede sprekers hebben een grote invloed. Onmiddellijk reageren.
Non-verbale ondersteuning (zachte stem + gebaren). Chat-communicatie tussen schriftelijke en mondelinge.
Directe (non-verbale) feedback van aanhoorders. Mondelinge ondersteunen met beeld (hand-outs).
Nadelen: je hebt maar 1 kans om je bericht te delen/beluisteren, waarop de spreker het niveau juist moet inschatten,
en de luisteraar geconcentreerd moet noteren.
1.1.2. Voorbereiding van een presentatie
Oriëntatie op het doel: vanuit je doel ga je beslissen hoe je gaat informeren, overtuigen en mening vormen (deze
laatste zijn enkel in het geval van een persuasieve presentatie).
Oriëntatie op het onderwerp: wat is de aanleiding voor het onderwerp (link actualiteit zodat de luisteraars ook een
houvast hebben), wat is de centrale vraag (in 1 zin) en wat is het antwoord hierop (kort en krachtig).
0.1. Types woordenboeken
1. Verklarend woordenboek: betekenis van woorden.
a. Algemeen verklarend: algemene woordenschat.
b. Specifiek verklarend: vaktermen, eigennamen, dialectwoorden, etymologie, etc.
2. Vertaalwoordenboek: vertaling in/uit een andere taal. De grens met een verklarend woordenboek kan soms
vaag zijn, we praten van een 'vertaalwoordenboek' als er een vreemde taal wordt beschouwd.
3. Andere woordenboeken: synoniemenwoordenboek, rijmwoordenboek, uitspraakwoordenboek,
puzzelwoordenboek, etc.
0.2. Beknopte geschiedenis van het woordenboek
0.2.1. Oudheid
3100 v.C.: Soemeriërs (Mesopotamië/Irak) met spijkerschrift voor lijsten van beroepen, dieren, bomen, stenen,
voedsel en kleding ≠ vertalen/verklaren.
5e-4e eeuw v.C.: klassieke oudheid met glossen (ingevoegd woord tussen regels of kantlijnen ter vertaling of
verduidelijking), glossaria (lijst van glossen, alfabetisch uit verschillende handschriften al vaak wel van één auteur) en
zonder algemene woordenboeken Grieks/Latijn.
0.2.2. Oudnederlandse periode (500-1200)
Alleen glossen, geen woordenlijsten:
Lex Salica, 6e E: eerste wetboek na de Romeinen door Merovingische koning Clovis, koning van de franken.
Wachtendonckse Psalmen, 10e E: vertaling van psalmen ().
0.2.3. Middeleeuwse glossaria en vocabularia
Glossaria: verzameling van glossen, per auteur of thema (bv. planten), soms eentalig en soms tweetalig (Latijns ->
volkstaal). Ze dienen als hulpmiddel bij de studie van het Latijn.
Vocabularia: vanaf 15e E tweetalige alfabetische woordenboeken om scholieren, klerken, etc. te helpen. Vergelijk
1450: boekdrukkunst met losse loden letters komt op gang.
0.2.4. Het eerste omvangrijke woordenboek van het Nederlands: Kiliaan
Cornelis Kiliaan: Nl-Latijns woordenboek, Dictionarium Teutonico-Latinum in 1573. Werkte voor de drukkerij
Christoffel Plantijn als corrector en proeflezer en vertaalde Spaanse documenten voor de val van A'pen.
0.2.5. Het grootste wetenschappelijke woordenboek van het Nederlands: WNT
Matthias de Vries & Lammert te Winkel: (verklarend) Woordenboek der Nederlandsche Taal, 3m lang en bevat
woordenschat tussen 1500-1921. Er werd aan gewerkt van 1882 tot 1998, de opstart in de 19 E heeft te maken met
het denken in zelfstandige volkeren die van hun eigen geschiedenis, taal en cultuur houden vanuit de romantiek: alles
moet gedocumenteerd worden uit liefde van de taal en geschiedenis.
0.2.6. Woordenboeken voor het hedendaags Nederlands
Algemene verklarende woordenboeken
Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal – den Boon & Hendrickx. In 3 delen met Nederlands
van 1880 tot 2015, waarvan de woorden 2 à 3 jaar aangetroffen moet worden. (= de Dikke van Dale)
Van Dale Groot woordenboek hedendaags Nederlands – Bastiaansen. In 2 delen met taalgebruik sinds 1950
in synchrone beschrijving zonder aandacht aan etymologie. Ze is beknopter en neemt sneller woorden op.
Van Dale-gamma: deel van reeks vertaalwoordenboeken met het eentalige woordenboek als uitgangspunt.
Prisma Handwoordenboek Nederlands – Martin & Smedts. Pioniersrol in lexicografie door BeN en NlN.
Spreekwoorden en uitdrukkingen
Nederlandsche spreekwoorden, uitdrukkingen en gezegden – Stoett, 1943, focust op betekenis.
, Nederlandse zegswijzen: ruim twaalfduizend spreekwoorden en uitdrukkingen uit Nederland en Vlaanderen,
etymologisch, historisch en folkloristisch verklaard – Huizinga, 1965.
Nederlandse spreekwoorden, spreuken en zegswijzen – ter Laan, 2003, focust op betekenis.
Woordenboeken Belgisch-Nederlands
VlaamsBe-Nederlands woordenboek. Van ambetanterik tot zwanzer – Bakema, 2003.
Typisch Vlaams. 4000 woorden en uitdrukkingen – Permentier & Schutz, 2015, focus op register en citaten.
Woordenboeken Surinaams-Nederlands
Woordenboek van het Surinaams-Nederlands – van Donselaar, 1989, vooral over biologische entiteiten.
Prisma Woordenboek Surinaams-Nederlands – de Bies, 2009.
Woordenboek voor anderstaligen
Van Dale Pocketwoordenboek Nederlands als tweede taal – Verbyrg & Stumpel, 2006. Heeft duidelijke visuele
onderscheidingen, geeft splitsing in lettergrepen, klemtoon, etymologie, context, stamtijden, lidwoorden, vaste
verbindingen en labels voor woorden die tot een bepaalde regio horen.
Andere interessante woordenboeken
Groot encyclopedisch woordenboek – Verschueren, 1996, gebaseerd op de Franse Petit Larousse. Als
woordenboek met figuren, gebeurtenissen, plaatsen, etc. Omdat men alleen vertaalwoordenboeken had.
Woordenboek van de familienamen in België en Noord-Frankrijk – Debrabandere, 2003, etymologisch.
Groots beeldwoordenboek Nederlands – Corbeil & Archambault, 2010, met afbeeldingen ipv
woordenboekdefinitie.
0.3. Focus: de Dikke Van Dale
0.3.1. Opbouw van de woordenboekartikelen in de Dikke Van Dale
De artikelen (uitgelegd in de inleiding), bestaan uit 4 niveau's:
1. Kopniveau: trefwoord, grammaticalia, klemtoon. Let op voor aantal betekenissen: eerste 6 betekenissen
2. Betekenisniveau van "tuin" zijn ouder (chronologisch geordend), pas de 7e
3. Voorbeeldniveau alleen aanwezig betekenistoekenning is de huidige betekenis met die
4. Etymologieniveau bij aanleiding daarop volgen als specificiëringen daarop.
Beperkingen van de gratis online Van Dale: minder
woorden, betekenissen en genuanceerde labels!
Kritische omgang met edities en definities: oudere versie = historische waarde (spelling verouderd)
1. Spreken en luisteren
1.1. Presenteren
1.1.1. Motieven om te presenteren
Voordelen voor de spreker: Voordelen voor de luisteraar:
Persoonlijkheid in verhaal brengen. Onmiddellijk vragen stellen.
Goede sprekers hebben een grote invloed. Onmiddellijk reageren.
Non-verbale ondersteuning (zachte stem + gebaren). Chat-communicatie tussen schriftelijke en mondelinge.
Directe (non-verbale) feedback van aanhoorders. Mondelinge ondersteunen met beeld (hand-outs).
Nadelen: je hebt maar 1 kans om je bericht te delen/beluisteren, waarop de spreker het niveau juist moet inschatten,
en de luisteraar geconcentreerd moet noteren.
1.1.2. Voorbereiding van een presentatie
Oriëntatie op het doel: vanuit je doel ga je beslissen hoe je gaat informeren, overtuigen en mening vormen (deze
laatste zijn enkel in het geval van een persuasieve presentatie).
Oriëntatie op het onderwerp: wat is de aanleiding voor het onderwerp (link actualiteit zodat de luisteraars ook een
houvast hebben), wat is de centrale vraag (in 1 zin) en wat is het antwoord hierop (kort en krachtig).
