Summary Lewenswetenskappe Eksamen Notas vir Graad 12 Leerders

GRAAD 12:
LEWENSWETENSKAPPE
EKSAMEN HULP




Saamgestel deur: Mev. S. van Huyssteen

, VRAESTEL 1


Onderwerpe

1. Voortplanting by Vertebrate : 8 punte (5%)
2. Menslike Voortplanting : 41 punte (27%)
3. Reaksie op die omgewing (mense) : 54 punte (36%)
4. Endokrien & Homeostase (mense) : 34 punte (23%)
5. Reaksie op die omgewing (plante) : 13 punte (9%)

,1. Voortplanting by Vertebrate: ➢ Amniotiese eier met ekstra-embrioniese
membrane & funksies:
1. CHORION:
➢ Ovipaar vs. Vivipaar vs. Ovovivipaar:
✓ Laat O2 in en
OVIPAAR:
✓ CO2 deur die dop na buite
→ Interne en eksterne bevrugting
→ Eiers word gelê
2. AMNION:
→ Ontwikkeling van embrio vind buite moeder
✓ Membraan wat die amnionholte omring en
liggaam plaas
wat amniotiese vloeistof/ vrugwater bevat
→ Nadele: ✓ wat die embrio teen meganiese beserings
- Eiers is maklike prooi vir predatore beskerm.

VIVIPAAR: 3. ALLANTOIS:
→ Interne bevrugting ✓ Stoor afval wat deur die embrio geproduseer
→ Embrio ontwikkeling binne uterus van die word
moeder ✓ Funksioneer ook in gaswisseling
→ Ontvang voedingstowwe van moeder plasenta
→ Voordele: 4. DOOIERSAK:
- Beter beskerming van embrio ✓ Voeding aan die embrio

OVOVIVIPAAR: 5. DOP:
→ Interne bevrugting ✓ Voorkom uitdroging
→ Eiers word gehou binne die moeder se liggaam ✓ beskerming
→ Verkry voedingstowwe van die eiersak
→ Eier broei uit binne die moeder se liggaam ➢ Eksterne en Interne bevrugting:
→ Word dan lewendig gebore EKSTERN:
→ Voordele: → Sperm bevrug eiersel BUITE die liggaam van
- Groter kans van nageslag om produseer te wyfie.
word → Water word altyd VEREIS
- Goed ontwikkelde nageslag word → Fisiese kontak word NIE VEREIS
produseer → Bv. visse, padda
- Beskerming teen predatore → Nadele:
- Kanse van bevrugting neem af
➢ Prekosiale vs. Altrisiële ontwikkeling: - Groot hoeveelhede sperm nodig
PREKOSIAAL: - Sigoot NIE goed beskerm teen predatore
→ Oë is oop as hul uitbroei nie
→ Liggaam is bedek met sagte vere (dons)
→ Instaat om vinnig na uitbroei te beweeg INTERN:
→ Instaat om hulself te voed → Sperm word binne die liggaam van die wyfie
→ ONAFHANKLIK van ouers deponeer
→ Eiers verskaf HOË energie aan ontwikkelende → Bevrugting vind BINNE wyfie
embrios voortplantingstelsel plaas
→ Bv. voels, soogdiere
ALTRISIEEL: → Voordele:
→ Oë is toe as hul uitbroei - Kanse van bevrugting groot
→ Liggame is NIE bedek met dons - Klein hoeveelhede sperm nodig
→ NIE instaat om te beweeg kort na uitbroei - Sigoot GOED beskerm in wyfie
→ NIE instaat om hulself te voed nie
→ AFHANKLIK van ouers
→ Eiers verskaf MINDER energie aan
ontwikkelende embrios

, 2. Menslike Voortplanting: → Dit NEUTRALISEER SURE wat in die
** NB!! – Manlike- en Vroulike geslagsorgane sketse
vagina & uretra geproduseer word.
(byskrifte- handboek bl 5-6) & funksies- handboek bl 7-9 → Die semen gaan deur die URETRA
→ van die PENIS
➢ Strukturele geskiktheid van die spermsel vir → tot in die VAGINA
bevrugting: → tydens KOPULASIE
→ en “swem” met die fallopius-buis op
→ waar dit die OVUM bereik.

➢ Oӧgenese:
→ Onder die invloed v. FSH
→ Verdeel die diploiede (kiemepiteel) selle in die
ovarium
→ deur MITOSE
→ om verskeie follikels te vorm
→ Akrosoom (G) bevat litiese ensieme wat ‘n opening
→ Een sel in die follikel vergroot,
in die ovum veroorsaak
→ en verdeel deur MEIOSE.
→ Nukleus (F) in die kop (H) van die man / haploiede
getal chromosome → Slegs EEN v.d. 4 SELLE wat gevorm word
OORLEEF.
→ Baie mitochondria (D) in die middelstuk (E) stel
energie vry sodat die sperms kan swem → om in ‘n volwasse haploiede ovum te ontwikkel.
→ Die aanwesigheid van ‘n stert (C) maak dit vir die
➢ Struktuur & Funksie van ovum (eiersel):
spermsel mootnlik om na die ovum te swem
→ Haploiede kern wat
→ Die inhoud v.d. spermsel, soos die sitoplasma, is
verminder/ dig om die spermsel lig te maak vir → versmelt met die spermkern om ‘n diploiede sigoot
doeltreffende beweging te vorm
→ Sperm is vaartbelyn om maklike beweging to te → JELLIELAAG wat eiersel beskerm
laat → Maak die eiersel ONDEURDRINGBAAR sodra
BEVRUGTING plaasgevind het
➢ Spermatogenese en vorming van semen: → Die SITOPLASMA verskaf VOEDING.
• SPERMATOGENESE: (moet in staat wees om OVUM met byskrifte te teken)
→ Vind plaas onder die invloed van
➢ Rol van hormone gedurende die menstruele
TESTOSTEROON
siklus: (ovariale en uterale siklusse)
→ in die SAADBUISIES in die testes.
→ Diploiede (kiempepiteel) selle ondergaan
→ FSH word afgeskei
MEIOSE
→ deur die pituitere klier/ hipofise (in die brein).
→ om haploiede SPERMSELLE te vorm.
→ FSH stimuleer die ontwikkeling van ‘n primere
follikel
• VORMING + VERVOER VAN SEMEN:
→ in ‘n Graafse follikel.
→ Sperms word volwasse en word TYDELIK
→ Soos die Graafse follikel ontwikkel, skei dit
GEBERG
ESTROGEEN af
→ in die EPIDIDIMUS.
→ wat die voering van die uterus/ endometrium laat
→ Tydens EJAKULASIE
→ verdik/ meer vaskulêr word
→ beweeg sperms deur die VAS DEFERENS
→ ter voorbereiding vir ‘n moontlike inplanting.
→ soos dit deur die seminale vesikels beweeg
→ Die pituitere klier
→ gaan voeg die PROSTAATKLIER
→ skei LH af
→ en COWPER SE KLIERE
→ wat veroorsaak dat die Graafse follikel breek en
→ VLOEISTOWWE by wat VOEDING verskaf
die ovum vrystel.
→ en die BEWEGING bevorder.
→ Dit word OVULASIE genoem.