Samenvatting hoofdstuk 1 – De zelfoefening van het denken Filosofie Periode 3
1.1 Filosofie als dagelijkse kost
Filosofie vindt steeds meer zijn weg in het dagelijkse leven. Wellicht is de grote belangstelling voor
filosofie het gevolg van de tijd waarin we leven. De ontwikkelingen in de medische technologie,
biotechnologie en de informatie- en communicatietechnologie (klonen, genetische manipulatie, etc.).
Steeds vaker worden we in ons dagelijkse leven geconfronteerd met vragen die een filosofisch
karakter hebben, aldus Slavoj Zizek. Denk aan vragen als ‘Zal prenatale diagnostiek ervoor zorgen dat
er geen invaliden meer geboren zullen worden.’ In deze unieke tijd, volgens Slavoj Zizek, worden
sociaal werkers ook gedwongen een soort filosoof te zijn. Ze worden in hun werk bijna dagelijks
geconfronteerd met vragen die een filosofisch karakter hebben, zoals ‘Zijn drugsgebruikers
verantwoordelijk voor hun verslaving of niet?’ Antwoorden op deze vragen zijn niet voorhanden en
mensen denken ook verschillend over zoiets als verantwoordelijkheid.
1.2 Filosofie en sociaal werk
Individuele overtuiging
Vooronderstellingen van mensen over bijvoorbeeld verantwoordelijkheid, rechtvaardigheid en
respect en over de relatie tussen individu en samenleving werken concreet door in hoe we cliënten
benaderen. Vinden we dat ieder individu zich aan de maatschappij moet aanpassen, dan kijken we
anders aan tegen drugsgebruikers dan wanneer we menen dat zij slachtoffer zijn van die
maatschappij.
De manier waarop bijvoorbeeld begeleider omgaan met verstandelijk gehandicapten, wordt voor een
belangrijk deel bepaald door hun opvattingen over mens en maatschappij. Zo gaan er ook
mensbeelden schuil in de manier waarop zorg- en hulpverleners onderling spreken of cliënten of
elkaar adviseren.
Instellings- en overheidsbeleid
Binnen instellingen kunnen waarden of beginsels richting geven aan het handelen van de
medewerkers. Tegenwoordig wordt er door de overheid vanuit gegaan dat de mens een rationeel en
autonoom wezen is dat zelf heel goed kan bepalen wat goed voor hem is. Dat sociaal werkers een rol
kunnen of mogen spelen in het leven van de mensen is niet langer vanzelfsprekend. Hun rol beperkt
zich meer en meer tot het stimuleren van burgers om daadwerkelijk die verantwoordelijkheid te
nemen. Daarbij moet de burger zelf bepalen of en in hoeverre hij zelfredzaam is en wil deelnemen
aan de samenleving. De verzorgingsstaat wordt dus als obstakel gezien voor de individuele vrijheid,
met als gevolg dat hij tot een minimum beperkt moet worden.
Naar aanleiding van deze situatie ontstaan er een aantal vragen, zoals ‘Wat is erbij horen?’ of ‘Wat is
een zo normaal mogelijk leven precies?’. Om een antwoord hierop te kunnen geven, zullen we eerst
nog moeten nadenken over andere vragen. Fundamentele vragen, zoals ‘Wat is de mens?’. Er is
namelijk een groot verschil tussen de concrete mensen die we tegen het lijf lopen en het beeld van
wat de mens in beginsel of in wezen is.
Niet zo eenvoudig als het lijkt
Iemands mensbeeld bepaalt zijn waarden en normen en daarmee zijn handelen niet eenduidig.
Waarden en normen zijn abstract en kunnen op verschillende manieren een concrete invulling
krijgen. Daarom bieden zij niet per se duidelijk en ondubbelzinnig een moreel houvast. Naarmate
waarden worden toegepast in het dagelijks leven ontstaat er meer en meer onenigheid over hun
betekenis. Hulpverleners kunnen onder een bepaalde opvatting heel iets anders verstaan.
,1.3 Een normatief beroep
Verantwoorden en legitimeren
Interventies van sociaal werkers hebben in veel gevallen een normatief karakter; ook wel normatieve
professionaliteit genoemd. Achter de interventies gaan opvattingen schuil die niet louter
wetenschappelijk gefundeerd zijn, maar in veel gevallen een ethisch, een moreel of misschien zelfs
een politiek oordeel bevatten over wat normaal is en wat niet, wat maatschappelijk gewenst is en
wat mens(on)waardig is.
Waarden hebben geen objectieve geldigheid en er kan niet wetenschappelijk worden aangetoond
hoe we moeten handelen wanneer waarden met elkaar in conflict komen. Mens- of
maatschappijbeelden, waarden en normen zijn geen onweerlegbare feiten waarop we ons
vanzelfsprekend kunnen beroepen, zij geven eerder betekenis aan situaties die zich voordoen en
gedrag dat cliënten of bewoners vertonen.
Soms zijn normatieve opvattingen onhoudbaar en kunnen botsen met andere waarden. Dit is vaak
het geval wanneer iemand zorgt weigert, maar eigenlijk niet zonder deze zorg kan. De
vermaatschappelijking van de zorg stelt het zelfbeschikkingsrecht voorop en gaat ervan uit dat
mensen gelijkwaardig zijn en dat iedereen een normaal leven moet (kunnen) leiden. Iedereen moet
over zijn eigen leven kunnen beschikken en anderen mogen daarin niet zomaar ingrijpen. De vraag is
wat er van zelfbeschikkingsrecht overblijft wanneer cliënten daaraan onderdoor gaan.
Feit en interpretatie
Feit = wanneer de betekenis van iets vaststaat en maar voor één uitleg vatbaar is
Presenteren we iets als een feit, dan sluiten we verdere discussie en andere mogelijke betekenissen
uit. Dit impliceert dat iets pas een feit is wanneer daaraan door iedereen dezelfde betekenis wordt
gegeven. Waarnemingen zijn per definitie theoretisch gekleurd en feiten zijn alleen feiten in het licht
van een of ander theoretisch gezichtspunt.
Vragen, vragen en nog eens vragen
Wanneer je vragen stelt zoals ‘Is gedwongen opname menswaardiger dan iemand in zijn vrijheid
laten, wanneer deze persoon duidelijk ondersteuning nodig heeft?’ is hierop moeilijk antwoord te
geven. Dit soort vragen roepen zelfs nog meer vragen op, zoals ‘Moet iedereen gedwongen worden
om te voldoen aan het standaardbeeld van de autonome mens?’ hierop volgt ‘Wat is nu eigenlijk
autonomie?’.
De frontliniewerker
Sociaal werkers kunnen niet zomaar hun eigen opvattingen volgen. Zij moeten zich in de eerste
plaats houden aan de wet, die cliënten beschermt tegen willekeurig ingrijpen. Daarbij zijn zij ook
opgeleid. Vanuit hun professionele kennis kijken zij anders aan tegen het gedrag van cliënten dan
familie of vrienden. Er heerst een bepaalde consensus over wanneer er sprake is van bijvoorbeeld
verwaarlozing en wanneer niet.
Verder werken sociaal werkers in een instelling die doelen stelt en methodieken hanteert om die
doelen te bereiken. Instellingen verwachten van hun medewerkers dat zij op een bepaalde manier
met hun cliënten omgaan.
Tot slot hebben cliënten een eigen visie op wat het betekent mens te zijn en op hoe zij hun leven
willen inrichten en hun kinderen willen opvoeden.
, Kortom, sociaal werkers staan met het ene been in het ‘systeem’ van wetten, regels, doelen,
gebruikte methoden, procedures, protocollen en resultaatafspraken, en met het andere been in de
‘leefwereld’ van cliënten en doelgroepen. In dit spanningsveld worden zij geconfronteerd met de
vragen en noden van hun cliënten en de beperkingen die hun werk met zich meebrengt.
Binnen de wettelijke kaders blijft er ruimte bestaan waarbinnen sociaal werkers naar eigen inzicht
kunnen handelen. Die handelingsruimte, ook wel de discretionaire ruimte genoemd, vraagt van hen
dat zij hun handelen verantwoorden tegenover de cliënten, organisatie en collega’s en, niet te
vergeten, tegenover zichzelf.
Toegepaste ethiek en beroepsethiek
In het sociaal werk worden beroepscodes gehanteerd waaraan begeleiders en hulp- en zorgverleners
zich moeten houden. Niettemin komen zij geregeld in situaties terecht waarin die beroepscodes in
het gedrag komen. Het is een gangbare methoden om dit dilemma via een stappenplan te
verhelderen en hanteerbaar te maken. De sociaal werker zet hierbij de ‘feiten’ en de verschillende
keuzes naast elkaar. Vervolgens analyseert hij de conflicterende belangen van betrokken en ten
slotte weegt hij deze belangen af in het licht van morele waarden die daarin voor hem centraal staan.
Het stappenplan is een argumentatieve methode. Het is een hulpmiddel waarmee morele oordelen
kunnen worden geanalyseerd. Het probleem echter is dat de beroepsethiek hiermee ten onrechte de
suggestie wekt neutraal te zijn. Maar we moeten goed beseffen dat de afweging die wordt gemaakt
gebaseerd is op mens- en maatschappijbeelden en waarden die daarmee samenhangen.
Een goed onderbouwde keuze hoeft niet in te houden dat de keuze moreel aanvaardbaar is. Nog
afgezien van het feit dat het stappenplan een bepaalde rationaliteit veronderstelt, wordt het maken
van een keuze een lege invuloefening op het moment dat de waarden die in het geding zijn niet
nader worden onderzocht. Heersende waarden over mens en maatschappij zullen dan de keuze
bepalen.
Het stappenplan verliest de mogelijkheid uit het oog dat de situaties die sociaal werkers voor een
dilemma plaatsen kunnen worden veranderd door gevestigde opvattingen ter discussie te stellen en
dat de ‘feiten’ wellicht niet zo vastliggen als wordt aangenomen. Het ter discussie stellen van
heersende opvattingen is het politieke moment, dat vandaag de dag nog nauwelijks deel uitmaakt
van het sociaal werk.
1.4 Grote, kleine en sterke verhalen
Tot voor kort bestond er onder grote groepen mensen een sterke eensgezindheid over wat het
antwoord op veel vragen met een filosofisch karakter moest luiden, bijvoorbeeld over wat goed is en
hoe we moeten leven. Deze grote verhalen werden door verschillende mensen verteld.
Groot verhaal = een algemeen normatief kader dat vanzelfsprekend door de meerderheid
wordt gedeeld
In onze huidige postmoderne informatiesamenleving ontbreekt dat grote verhaal en is het een klein
verhaal geworden, naast andere kleine verhalen.
Het grote verhaal
Het kenmerk van een groot verhaal is volgens Jean-François Lyotard dat het zichzelf voor waar
houdt. Een groot verhaal dicht de kloof tussen bijvoorbeeld de algemene voorstelling over de mens
en de concrete werkelijkheid waarin mensen leven. Het pretendeert alles te begrijpen en op elke
vraag een antwoord te hebben. Grote verhalen zijn daarom totalitair.
1.1 Filosofie als dagelijkse kost
Filosofie vindt steeds meer zijn weg in het dagelijkse leven. Wellicht is de grote belangstelling voor
filosofie het gevolg van de tijd waarin we leven. De ontwikkelingen in de medische technologie,
biotechnologie en de informatie- en communicatietechnologie (klonen, genetische manipulatie, etc.).
Steeds vaker worden we in ons dagelijkse leven geconfronteerd met vragen die een filosofisch
karakter hebben, aldus Slavoj Zizek. Denk aan vragen als ‘Zal prenatale diagnostiek ervoor zorgen dat
er geen invaliden meer geboren zullen worden.’ In deze unieke tijd, volgens Slavoj Zizek, worden
sociaal werkers ook gedwongen een soort filosoof te zijn. Ze worden in hun werk bijna dagelijks
geconfronteerd met vragen die een filosofisch karakter hebben, zoals ‘Zijn drugsgebruikers
verantwoordelijk voor hun verslaving of niet?’ Antwoorden op deze vragen zijn niet voorhanden en
mensen denken ook verschillend over zoiets als verantwoordelijkheid.
1.2 Filosofie en sociaal werk
Individuele overtuiging
Vooronderstellingen van mensen over bijvoorbeeld verantwoordelijkheid, rechtvaardigheid en
respect en over de relatie tussen individu en samenleving werken concreet door in hoe we cliënten
benaderen. Vinden we dat ieder individu zich aan de maatschappij moet aanpassen, dan kijken we
anders aan tegen drugsgebruikers dan wanneer we menen dat zij slachtoffer zijn van die
maatschappij.
De manier waarop bijvoorbeeld begeleider omgaan met verstandelijk gehandicapten, wordt voor een
belangrijk deel bepaald door hun opvattingen over mens en maatschappij. Zo gaan er ook
mensbeelden schuil in de manier waarop zorg- en hulpverleners onderling spreken of cliënten of
elkaar adviseren.
Instellings- en overheidsbeleid
Binnen instellingen kunnen waarden of beginsels richting geven aan het handelen van de
medewerkers. Tegenwoordig wordt er door de overheid vanuit gegaan dat de mens een rationeel en
autonoom wezen is dat zelf heel goed kan bepalen wat goed voor hem is. Dat sociaal werkers een rol
kunnen of mogen spelen in het leven van de mensen is niet langer vanzelfsprekend. Hun rol beperkt
zich meer en meer tot het stimuleren van burgers om daadwerkelijk die verantwoordelijkheid te
nemen. Daarbij moet de burger zelf bepalen of en in hoeverre hij zelfredzaam is en wil deelnemen
aan de samenleving. De verzorgingsstaat wordt dus als obstakel gezien voor de individuele vrijheid,
met als gevolg dat hij tot een minimum beperkt moet worden.
Naar aanleiding van deze situatie ontstaan er een aantal vragen, zoals ‘Wat is erbij horen?’ of ‘Wat is
een zo normaal mogelijk leven precies?’. Om een antwoord hierop te kunnen geven, zullen we eerst
nog moeten nadenken over andere vragen. Fundamentele vragen, zoals ‘Wat is de mens?’. Er is
namelijk een groot verschil tussen de concrete mensen die we tegen het lijf lopen en het beeld van
wat de mens in beginsel of in wezen is.
Niet zo eenvoudig als het lijkt
Iemands mensbeeld bepaalt zijn waarden en normen en daarmee zijn handelen niet eenduidig.
Waarden en normen zijn abstract en kunnen op verschillende manieren een concrete invulling
krijgen. Daarom bieden zij niet per se duidelijk en ondubbelzinnig een moreel houvast. Naarmate
waarden worden toegepast in het dagelijks leven ontstaat er meer en meer onenigheid over hun
betekenis. Hulpverleners kunnen onder een bepaalde opvatting heel iets anders verstaan.
,1.3 Een normatief beroep
Verantwoorden en legitimeren
Interventies van sociaal werkers hebben in veel gevallen een normatief karakter; ook wel normatieve
professionaliteit genoemd. Achter de interventies gaan opvattingen schuil die niet louter
wetenschappelijk gefundeerd zijn, maar in veel gevallen een ethisch, een moreel of misschien zelfs
een politiek oordeel bevatten over wat normaal is en wat niet, wat maatschappelijk gewenst is en
wat mens(on)waardig is.
Waarden hebben geen objectieve geldigheid en er kan niet wetenschappelijk worden aangetoond
hoe we moeten handelen wanneer waarden met elkaar in conflict komen. Mens- of
maatschappijbeelden, waarden en normen zijn geen onweerlegbare feiten waarop we ons
vanzelfsprekend kunnen beroepen, zij geven eerder betekenis aan situaties die zich voordoen en
gedrag dat cliënten of bewoners vertonen.
Soms zijn normatieve opvattingen onhoudbaar en kunnen botsen met andere waarden. Dit is vaak
het geval wanneer iemand zorgt weigert, maar eigenlijk niet zonder deze zorg kan. De
vermaatschappelijking van de zorg stelt het zelfbeschikkingsrecht voorop en gaat ervan uit dat
mensen gelijkwaardig zijn en dat iedereen een normaal leven moet (kunnen) leiden. Iedereen moet
over zijn eigen leven kunnen beschikken en anderen mogen daarin niet zomaar ingrijpen. De vraag is
wat er van zelfbeschikkingsrecht overblijft wanneer cliënten daaraan onderdoor gaan.
Feit en interpretatie
Feit = wanneer de betekenis van iets vaststaat en maar voor één uitleg vatbaar is
Presenteren we iets als een feit, dan sluiten we verdere discussie en andere mogelijke betekenissen
uit. Dit impliceert dat iets pas een feit is wanneer daaraan door iedereen dezelfde betekenis wordt
gegeven. Waarnemingen zijn per definitie theoretisch gekleurd en feiten zijn alleen feiten in het licht
van een of ander theoretisch gezichtspunt.
Vragen, vragen en nog eens vragen
Wanneer je vragen stelt zoals ‘Is gedwongen opname menswaardiger dan iemand in zijn vrijheid
laten, wanneer deze persoon duidelijk ondersteuning nodig heeft?’ is hierop moeilijk antwoord te
geven. Dit soort vragen roepen zelfs nog meer vragen op, zoals ‘Moet iedereen gedwongen worden
om te voldoen aan het standaardbeeld van de autonome mens?’ hierop volgt ‘Wat is nu eigenlijk
autonomie?’.
De frontliniewerker
Sociaal werkers kunnen niet zomaar hun eigen opvattingen volgen. Zij moeten zich in de eerste
plaats houden aan de wet, die cliënten beschermt tegen willekeurig ingrijpen. Daarbij zijn zij ook
opgeleid. Vanuit hun professionele kennis kijken zij anders aan tegen het gedrag van cliënten dan
familie of vrienden. Er heerst een bepaalde consensus over wanneer er sprake is van bijvoorbeeld
verwaarlozing en wanneer niet.
Verder werken sociaal werkers in een instelling die doelen stelt en methodieken hanteert om die
doelen te bereiken. Instellingen verwachten van hun medewerkers dat zij op een bepaalde manier
met hun cliënten omgaan.
Tot slot hebben cliënten een eigen visie op wat het betekent mens te zijn en op hoe zij hun leven
willen inrichten en hun kinderen willen opvoeden.
, Kortom, sociaal werkers staan met het ene been in het ‘systeem’ van wetten, regels, doelen,
gebruikte methoden, procedures, protocollen en resultaatafspraken, en met het andere been in de
‘leefwereld’ van cliënten en doelgroepen. In dit spanningsveld worden zij geconfronteerd met de
vragen en noden van hun cliënten en de beperkingen die hun werk met zich meebrengt.
Binnen de wettelijke kaders blijft er ruimte bestaan waarbinnen sociaal werkers naar eigen inzicht
kunnen handelen. Die handelingsruimte, ook wel de discretionaire ruimte genoemd, vraagt van hen
dat zij hun handelen verantwoorden tegenover de cliënten, organisatie en collega’s en, niet te
vergeten, tegenover zichzelf.
Toegepaste ethiek en beroepsethiek
In het sociaal werk worden beroepscodes gehanteerd waaraan begeleiders en hulp- en zorgverleners
zich moeten houden. Niettemin komen zij geregeld in situaties terecht waarin die beroepscodes in
het gedrag komen. Het is een gangbare methoden om dit dilemma via een stappenplan te
verhelderen en hanteerbaar te maken. De sociaal werker zet hierbij de ‘feiten’ en de verschillende
keuzes naast elkaar. Vervolgens analyseert hij de conflicterende belangen van betrokken en ten
slotte weegt hij deze belangen af in het licht van morele waarden die daarin voor hem centraal staan.
Het stappenplan is een argumentatieve methode. Het is een hulpmiddel waarmee morele oordelen
kunnen worden geanalyseerd. Het probleem echter is dat de beroepsethiek hiermee ten onrechte de
suggestie wekt neutraal te zijn. Maar we moeten goed beseffen dat de afweging die wordt gemaakt
gebaseerd is op mens- en maatschappijbeelden en waarden die daarmee samenhangen.
Een goed onderbouwde keuze hoeft niet in te houden dat de keuze moreel aanvaardbaar is. Nog
afgezien van het feit dat het stappenplan een bepaalde rationaliteit veronderstelt, wordt het maken
van een keuze een lege invuloefening op het moment dat de waarden die in het geding zijn niet
nader worden onderzocht. Heersende waarden over mens en maatschappij zullen dan de keuze
bepalen.
Het stappenplan verliest de mogelijkheid uit het oog dat de situaties die sociaal werkers voor een
dilemma plaatsen kunnen worden veranderd door gevestigde opvattingen ter discussie te stellen en
dat de ‘feiten’ wellicht niet zo vastliggen als wordt aangenomen. Het ter discussie stellen van
heersende opvattingen is het politieke moment, dat vandaag de dag nog nauwelijks deel uitmaakt
van het sociaal werk.
1.4 Grote, kleine en sterke verhalen
Tot voor kort bestond er onder grote groepen mensen een sterke eensgezindheid over wat het
antwoord op veel vragen met een filosofisch karakter moest luiden, bijvoorbeeld over wat goed is en
hoe we moeten leven. Deze grote verhalen werden door verschillende mensen verteld.
Groot verhaal = een algemeen normatief kader dat vanzelfsprekend door de meerderheid
wordt gedeeld
In onze huidige postmoderne informatiesamenleving ontbreekt dat grote verhaal en is het een klein
verhaal geworden, naast andere kleine verhalen.
Het grote verhaal
Het kenmerk van een groot verhaal is volgens Jean-François Lyotard dat het zichzelf voor waar
houdt. Een groot verhaal dicht de kloof tussen bijvoorbeeld de algemene voorstelling over de mens
en de concrete werkelijkheid waarin mensen leven. Het pretendeert alles te begrijpen en op elke
vraag een antwoord te hebben. Grote verhalen zijn daarom totalitair.
