Les 1 en 2: Psychopathologie op latere leeftijd en de rol van persoonlijkheidsstoornissen

Psychopathologie op latere leeftijd en de rol van
persoonlijkheidsstoornissen

Prof. Dr. Bas van Alphen



Inhoudsopgave

DEEL I 2
1. TERUGBLIK 2
2. VIER KERNDOMEINEN IN DE OUDERENZORG 2
3. BELANG VAN HET THEMA 3
4. KENMERKEN VAN OUDEREN 3
5. HOLISTISCHE BENADERING: BIO-PSYCHO-SOCIAAL 3
6. DIAGNOSTISCHE COMPLICATIES 4
7. VEELVOORKOMENDE ZIEKTEN 4
8. LEVENSFASEPROBLEMATIEK 4
9. UITGANGSPUNT: DSM-5 5
10. PSYCHOPATHOLOGIE OP LATERE LEEFTIJD 5
10.1. DELIER 5
10.2. FRONTO-TEMPORALE DEMENTIE 6
10.3. PERSOONLIJKHEIDSVERANDERING DOOR EEN SOMATISCHE AANDOENING 6
10.4. PSYCHOSEN 7
10.5. STEMMINGSSTOORNISSEN 7
10.6. ANGSTSTOORNISSEN 8
10.7. PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS 8
10.8. DRIETAL VOORBEELDEN 9
11. PSYCHODIAGNOSTIEK BIJ OUDEREN 9
11.1. “HIËRARCHISCHE” DIAGNOSTIEK 9

DEEL II 9
12. HERHALING EERSTE DEEL 9
13. PERSOONLIJKHEIDSPROBLEMATIEK 10
14. CLUSTERS PERSOONLIJKHEID 10
14.1. CLUSTER A: W ANTROUWEN 10
14.2. CLUSTER B: TROTSHEID/HULPELOOSHEID 12
14.3. CLUSTER C: ONZEKERHEID 14
15. PERSOONLIJKHEIDSDIAGNOSTIEK BIJ OUDEREN 16
15.1. LEEFTIJDNEUTRALITEIT 16
15.2. LEEFTIJDSSPECIFIEK 16
15.3. BEHANDELEFFECTEN 17
15.4. SPECIFIEKE BEHANDELASPECTEN 17
15.5. OMGANGSMODEL 18
16. CONCLUSIES 19




1

,Deel I
1. Terugblik
 Tot de jaren ’50 van de vorige eeuw heerste nog een nagenoeg nihilistisch
(psychotherapeutisch) behandelperspectief voor ouderen
o De groep ouderen wordt steeds groter
o Ziekenhuis was vaak het eindpunt waardoor men geen behandeling ging
doen van persoonlijkheid




 Tot de jaren ’90 van de vorige eeuw was er veelal sprake van een
psychotherapeutisch pessimisme voor ouderen
o Nu is het steeds meer behandelbaar
o Men ziet nu het nut van een behandeling




2. Vier kerndomeinen in de ouderenzorg
Specifieke opleidingen:
 Ouderenpsychologie Ouderenpsychologie en ouderenpsychiatrie zijn
psychologisch. Deze zijn pas de laatste jaren in
 Ouderenpsychiatrie
gang gezet
o Artsen
 Klinische geriatrie
 Specialist ouderengeneeskunde


2

,3. Belang van het thema
 Hoge prevalentie van psychische stoornissen
 Dubbele vergrijzing in België en Nederland
o We worden ouder én we worden met meer ouder
o Dit dankzij de medische vooruitgang
 Specifieke manifestatie van psychopathologie op latere leeftijd
o DSM maakt geen specificatie voor ouderen
 In de nieuwe versie komt hier hopelijk verandering in


4. Kenmerken van ouderen
 Hoge prevalentie van cognitieve stoornissen
o Onderscheid normale veroudering en dementie
 Lichamelijke co-morbiditeit
o Ouderen meer voor somatische problemen in behandeling in plaats van
psychologische behandeling
o Rekening houden met medicatie (invloed op gedrag)
 Functionele veranderingen
o Zintuigelijke en fysieke veranderingen  diagnostiek en behandeling
aanpassen
 Derde en vierde levensfaseproblemen
o Psychologische thema’s
 Derde fase (60-85 jaar): nog redelijk actieve mensen
 Ze zijn onder andere bezig zijn met kleinkinderen
 Vierde fase (85+): kwetsbaar!  perspectief naar de dood
 Grote interindividuele variabiliteit
o Pluriformiteit: levenslang individuele ervaringen  voor iedereen anders!
 Dus voor iedere ouder anders, niet allemaal hetzelfde


5. Holistische benadering: bio-psycho-sociaal




3

,6. Diagnostische complicaties
 Pluriformiteit
o Grote verscheidenheid
 Polyfarmacie
 Multimorbiditeit
o Co-morbiditeit = 2 stoornissen
o Multimorbiditeit = meerdere stoornissen
 Beperkte zelfredzaamheid, belastbaarheid en mobiliteit (frailty)
o Rekening mee houden in behandeling
 Wilsonbekwaamheid en communicatieve beperkingen
o Zijn ze nog wel in staat om hun goedkeuring te geven? (cognitieve
problemen)
 Diagnostisch classificatiesysteem veelal beperkt
 Matig tot geringe coöperatie en motivatie
o Willen vaak de vragen niet beantwoorden
 Hoge drop-out
o Mogelijke oplossing: motiveringsgesprekken


7. Veelvoorkomende ziekten
 Cardio-/cerebrovasculaire aandoeningen
o Aanzet tot dementie en depressie
 Dementie
 COPD
 Diabetes mellitus (type II)
 Kanker
 Depressie
 Aandoeningen aan bewegingsapparaat
 Zintuigelijke stoornissen


8. Levensfaseproblematiek
Centraal staan de verlieservaringen ten aanzien van gezondheid, sociaal netwerk en
autonomie
 Derde levensfase:
o Verandering in maatschappelijke rollen (o.a. kinderen het huis uit of
pensionering)
 Vierde levensfase:
o Verandering van eigen gezondheid of die van directe naasten
o De dood komt centraler te staan
 Hoe je hiermee omgaat hangt af van karakter en persoonlijkheid



4

, 9. Uitgangspunt: DSM-5




 Verandering vooral bij persoonlijkheidsstoornissen
 DSM-5 is eerder beschrijvend en minder classificerend


10. Psychopathologie op latere leeftijd
 Delier
 (Seniele) dementie
 (Late onset) schizofrenie/waan
 (Vasculaire) depressie
 (Val of vergeet) fobie
 (Laat ontstane) persoonlijkheidsstoornis


10.1. Delier
Hersenfuncties ontregeld door medicatie of dementie




 Bewustzijnsstoornis als centraal kenmerk
 Cognitief disfunctioneren
 Uiting van diffuse ontregeling van hersenfuncties door een lichamelijke
oorzaak of middel/medicatie
 Hyperalerte of hypoalerte delier of mengbeeld
o Hyperalert: waarnemingsstoornissen, onomkeerbaar


5