Inhoudsopgave Psychodiagnostiek 2
1. Hoofdstuk 1: uitgangspunten psychodiagnostisch procesmodel..................................................................5
2. Hoofdstuk 2: psychodiagnostiek in theorie en praktijk - Thema 1: clusteren en classificeren.......................8
2.1. Kop-model.....................................................................................................................................................8
2.2. ICF-model......................................................................................................................................................9
3. Hoofdstuk 2: Psychodiagnostiek in theorie en praktijk - Thema 2: andere psychodiagnostische modellen. 11
3.1. Basis van de psychodiagnostische modellen...............................................................................................11
3.2. Diagnostische cyclus (vanuit klinische psychologie en A&O)......................................................................11
3.3. Handelingsgerichte diagnostiek (vanuit klinische psychologie en SPP)......................................................12
3.4. Het diagnostisch proces (vanuit klinische psychologie)..............................................................................12
3.5. Empirisch model voor probleemidentificatie..............................................................................................13
4. Hoofdstuk 2: Psychodiagnostiek in theorie en praktijk - Thema 3: psychodiagnostiek bij werving en selectie
– psychodiagnostisch procesmodel bij werving en selectie...........................................................................15
4.1. Aanmelding.................................................................................................................................................15
4.2. Intake (hulpverleningsconnotatie)/vooronderzoek (juiste term voor A&O)...............................................16
4.3. Aanvullend onderzoek.................................................................................................................................17
5. Hoofdstuk 2: Psychodiagnostiek in theorie en praktijk - Thema 3: psychodiagnostiek bij werving en selectie
– psychodiagnostisch procesmodel bij werving en selectie (vervolg).............................................................19
5.1. Aanvullend onderzoek.................................................................................................................................19
5.2. Advies en rapportering................................................................................................................................20
5.3. Interventies en evalueren............................................................................................................................21
6. Hoofdstuk 2: Psychodiagnostiek in theorie en praktijk - Thema 3: psychodiagnostiek bij werving en selectie
– instrumenten om personeel te selecteren in 21 e eeuw...............................................................................22
6.1. Inleiding.......................................................................................................................................................22
6.1.1. Hoe kunnen organisaties de selectieprocedures aantrekkelijker maken?.........................................22
6.1.2. Hoe kunnen organisaties de duistere kant van sollicitanten inschatten?...........................................23
6.1.3. Hoe kunnen organisaties de efficiëntie van selectieprocedures verhogen?......................................24
6.1.4. Hoe kunnen organisaties een divers personeelsbestand selecteren?................................................25
6.2. Een blik op de toekomst..............................................................................................................................25
7. Hoofdstuk 3: Kwaliteit van de psychodiagnostiek – Thema 1: richtlijnen voor het formuleren en toetsen
van hypothesen........................................................................................................................................... 27
7.1. Wat is een (onderzoeks)hypothese?...........................................................................................................29
7.2. Hoe formuleer je hypothesen?....................................................................................................................29
7.2.1. Formuleer hypothesen zoveel mogelijk vanuit recente wetenschappelijke inzichten.......................29
7.2.2. Formulueer waarschijnlijke hypothesen.............................................................................................30
7.2.3. Formuleer hypothesen met begrippen en verbanden die te toetsen zijn..........................................30
7.2.4. Formuleer alternatieve hypothesen....................................................................................................32
7.2.5. Formuleer hypothesen vanuit een transactioneel kader....................................................................32
7.2.6. Formuleer mogelijke en relevante hypothesen, maar selecteer een gepast aantal voor toetsing....32
7.2.7. Bewaak consistentie tussen clusters en hypothesen en voorkom cirkelredeneringen......................32
1
, 7.3. Hoe formuleer je toetsingscriteria..............................................................................................................33
8. Hoofdstuk 3: Kwaliteit van de psychodiagnostiek – Thema 2: richtlijnen voor het kiezen van
psychodiagnostisch instrumentarium........................................................................................................... 34
8.1. Soorten testinstrumenten – en methodieken.............................................................................................34
8.2. Criteria voor het kiezen van testinstrumenten en methodieken?...............................................................34
8.3. Kiezen voor klinische computerdiagnostiek (digitaal testen).....................................................................35
8.4. Kiezen voor tele-diagnostiek?.....................................................................................................................35
9. Hoofdstuk 3: Kwaliteit van de psychodiagnostiek – Thema 3: Psychometrische kwaliteitsaspecten van
psychodiagnostisch instrumentarium........................................................................................................... 37
9.1. Info over kwaliteit van instrumenten? (niet op examen)............................................................................37
9.2. Kwaliteitsbeoordeling normen....................................................................................................................38
9.2.1. Normgerichte interpretatie van testscores.........................................................................................38
9.2.2. Domeingerichte of criteriumgerichte interpretatie van testscores....................................................39
9.3. Kwaliteitsbeoordeling van betrouwbaarheid en validiteit..........................................................................40
9.3.1. Overzicht methoden betrouwbaarheidsinschatting...........................................................................40
9.3.2. Wat beïnvloedt betrouwbaarheid?.....................................................................................................41
9.3.3. Validiteit en betekenis.........................................................................................................................41
9.4. Kwaliteitsbeoordeling moeilijkheidsgraad..................................................................................................42
9.5. Kwaliteitsbeoordeling discriminatie-index (D)............................................................................................42
10. Hoofdstuk 3: Kwaliteit van de psychodiagnostiek – Thema 4: Richtlijnen voor rapportering en
verslaggeving............................................................................................................................................... 43
10.1. Waarom een verslag/rapport?.................................................................................................................43
10.2. Inhoud van een verslag.............................................................................................................................43
10.3. Soorten verslaggeving...............................................................................................................................43
10.4. Algemene richtlijnen voor functionele verslaggeving...............................................................................44
10.5. Specifieke richtlijnen voor functionele verslaggeving in de hulpverlening...............................................44
10.6. Richtlijnen voor functionele verslaggeving in A&O-assessment...............................................................44
10.7. Aandachtspunten schrijfstijl......................................................................................................................44
10.8. Rechten van cliënt bij verslaggeving.........................................................................................................45
11. Hoofdstuk 4: Faire en cultuurvrij diagnostiek – Thema 1: Dynamisch testen en testmodificatie...............46
11.1. Drie basisattitudes van psychodiagnosticus voor faire diagnostiek.........................................................46
12. Hoofdstuk 4: Faire en cultuurvrije psychodiagnostiek – Thema 2: Cultuurfair psychodiagnostisch
handelen: een noodzakelijkheid maar geen vanzelfsprekendheid.................................................................48
Thema 2.1.: Cultuurfaire diagnostiek in de hulpverlening.............................................................................48
12.1. Inleiding.....................................................................................................................................................48
12.2. Valkuilen in de cultuurfaire psychodiagnostiek........................................................................................48
12.3. Drie mogelijke vormen van vertekening...................................................................................................48
12.4. Implicaties voor psychodiagnostische proces...........................................................................................49
12.5. Psychodiagnostisch instrumentarium kiezen en inzetten.........................................................................50
2
, 12.6. Discussie en conclusie................................................................................................................................50
Thema 2.2.: Cultuurfaire psychodiagnostiek bij werving & selectie...............................................................52
12.7. Inleiding.....................................................................................................................................................52
12.8. Op zoek naar talent...................................................................................................................................52
12.9. Perspectieven op selectie..........................................................................................................................52
12.9.1. Klassieke selectieperspectief.............................................................................................................52
12.9.2. Sociaal procesperspectief..................................................................................................................52
12.10. Psychologische tests, validiteit, fairness en testaanpassingen...............................................................52
12.10.1. Soorten tests....................................................................................................................................52
12.10.2. Kwaliteitseisen.................................................................................................................................52
12.10.3. Validiteit en fairness tests...............................................................................................................53
12.10.4. Validiteit, fairness en testaanpassingen..........................................................................................53
12.11. Selectie voor diversiteit: conclusie..........................................................................................................53
13. Hoofdstuk 5: Actuele thema’s in de psychodiagnostiek – Thema 1: Transdiagnostische factoren.............55
13.1. TD-factoren bij verslavingsgedrag............................................................................................................55
13.2. Slaapstoornissen als TD-factoren..............................................................................................................56
13.3. Klinisch perfectionisme als TD-factor........................................................................................................56
14. Hoofdstuk 5: Actuele thema’s van psychodiagnostiek - Thema 2: Assessment van persoonlijkheid:
zinvolheid en mogelijke problemen.............................................................................................................. 57
14.1. Wanneer persoonlijkheid in kaart brengen?.............................................................................................57
14.2. Soorten persoonlijkheidstests...................................................................................................................57
14.2.1. Projectieve testen/technieken (nooit als enige instrument)............................................................57
14.2.2. Observatie (altijd belangrijk, niet als enige methodiek gebruiken)..................................................57
14.2.3. Persoonlijkheidsvragenlijsten............................................................................................................57
14.3. Assessment persoonlijkheid zinvol............................................................................................................58
14.4. Problemen met persoonlijkheidsassessment............................................................................................58
15. Hoofdstuk 5: Actuele thema’s van psychodiagnostiek - Thema 3: Persoonlijkheid als voorspeller van
werkprestaties en contraproductief werkgedrag.......................................................................................... 60
15.1. Inleiding.....................................................................................................................................................60
15.2. Persoonlijkheid als voorspeller van studie – en werkprestaties................................................................60
15.2.1. Persoonlijkheid en werkprestaties....................................................................................................60
15.2.2. Persoonlijkheid en contraproductieef gedrag...................................................................................60
15.3. Het ‘Bandwidth-Fidelity Dilemma’............................................................................................................61
15.4. Frame-of-reference effect.........................................................................................................................61
15.5. Reference-group effect..............................................................................................................................61
15.6. Algemene conclusie en discussie...............................................................................................................61
15.7. Implicaties voor de praktijk.......................................................................................................................62
Diagnostiek van PH: kijken naar scores op brede dimensies én op smalle onderliggende schalen...................62
16. Hoofdstuk 6: Ethische en deontologische aspecten in de psychodiagnostiek...........................................63
16.1. Inleiding.....................................................................................................................................................63
16.1.1. Wettelijke voorwaarden....................................................................................................................63
16.1.2. Deontologische code.........................................................................................................................63
3
, 16.1.3. Ethisch-deontologische vraagstukken uit de praktijk.......................................................................64
16.2. Beroepsgeheim..........................................................................................................................................64
16.3. Geïnformeerde toestemming....................................................................................................................66
16.4. Dossiervoering en rapportering................................................................................................................67
16.5. Advisering..................................................................................................................................................68
4
1. Hoofdstuk 1: uitgangspunten psychodiagnostisch procesmodel..................................................................5
2. Hoofdstuk 2: psychodiagnostiek in theorie en praktijk - Thema 1: clusteren en classificeren.......................8
2.1. Kop-model.....................................................................................................................................................8
2.2. ICF-model......................................................................................................................................................9
3. Hoofdstuk 2: Psychodiagnostiek in theorie en praktijk - Thema 2: andere psychodiagnostische modellen. 11
3.1. Basis van de psychodiagnostische modellen...............................................................................................11
3.2. Diagnostische cyclus (vanuit klinische psychologie en A&O)......................................................................11
3.3. Handelingsgerichte diagnostiek (vanuit klinische psychologie en SPP)......................................................12
3.4. Het diagnostisch proces (vanuit klinische psychologie)..............................................................................12
3.5. Empirisch model voor probleemidentificatie..............................................................................................13
4. Hoofdstuk 2: Psychodiagnostiek in theorie en praktijk - Thema 3: psychodiagnostiek bij werving en selectie
– psychodiagnostisch procesmodel bij werving en selectie...........................................................................15
4.1. Aanmelding.................................................................................................................................................15
4.2. Intake (hulpverleningsconnotatie)/vooronderzoek (juiste term voor A&O)...............................................16
4.3. Aanvullend onderzoek.................................................................................................................................17
5. Hoofdstuk 2: Psychodiagnostiek in theorie en praktijk - Thema 3: psychodiagnostiek bij werving en selectie
– psychodiagnostisch procesmodel bij werving en selectie (vervolg).............................................................19
5.1. Aanvullend onderzoek.................................................................................................................................19
5.2. Advies en rapportering................................................................................................................................20
5.3. Interventies en evalueren............................................................................................................................21
6. Hoofdstuk 2: Psychodiagnostiek in theorie en praktijk - Thema 3: psychodiagnostiek bij werving en selectie
– instrumenten om personeel te selecteren in 21 e eeuw...............................................................................22
6.1. Inleiding.......................................................................................................................................................22
6.1.1. Hoe kunnen organisaties de selectieprocedures aantrekkelijker maken?.........................................22
6.1.2. Hoe kunnen organisaties de duistere kant van sollicitanten inschatten?...........................................23
6.1.3. Hoe kunnen organisaties de efficiëntie van selectieprocedures verhogen?......................................24
6.1.4. Hoe kunnen organisaties een divers personeelsbestand selecteren?................................................25
6.2. Een blik op de toekomst..............................................................................................................................25
7. Hoofdstuk 3: Kwaliteit van de psychodiagnostiek – Thema 1: richtlijnen voor het formuleren en toetsen
van hypothesen........................................................................................................................................... 27
7.1. Wat is een (onderzoeks)hypothese?...........................................................................................................29
7.2. Hoe formuleer je hypothesen?....................................................................................................................29
7.2.1. Formuleer hypothesen zoveel mogelijk vanuit recente wetenschappelijke inzichten.......................29
7.2.2. Formulueer waarschijnlijke hypothesen.............................................................................................30
7.2.3. Formuleer hypothesen met begrippen en verbanden die te toetsen zijn..........................................30
7.2.4. Formuleer alternatieve hypothesen....................................................................................................32
7.2.5. Formuleer hypothesen vanuit een transactioneel kader....................................................................32
7.2.6. Formuleer mogelijke en relevante hypothesen, maar selecteer een gepast aantal voor toetsing....32
7.2.7. Bewaak consistentie tussen clusters en hypothesen en voorkom cirkelredeneringen......................32
1
, 7.3. Hoe formuleer je toetsingscriteria..............................................................................................................33
8. Hoofdstuk 3: Kwaliteit van de psychodiagnostiek – Thema 2: richtlijnen voor het kiezen van
psychodiagnostisch instrumentarium........................................................................................................... 34
8.1. Soorten testinstrumenten – en methodieken.............................................................................................34
8.2. Criteria voor het kiezen van testinstrumenten en methodieken?...............................................................34
8.3. Kiezen voor klinische computerdiagnostiek (digitaal testen).....................................................................35
8.4. Kiezen voor tele-diagnostiek?.....................................................................................................................35
9. Hoofdstuk 3: Kwaliteit van de psychodiagnostiek – Thema 3: Psychometrische kwaliteitsaspecten van
psychodiagnostisch instrumentarium........................................................................................................... 37
9.1. Info over kwaliteit van instrumenten? (niet op examen)............................................................................37
9.2. Kwaliteitsbeoordeling normen....................................................................................................................38
9.2.1. Normgerichte interpretatie van testscores.........................................................................................38
9.2.2. Domeingerichte of criteriumgerichte interpretatie van testscores....................................................39
9.3. Kwaliteitsbeoordeling van betrouwbaarheid en validiteit..........................................................................40
9.3.1. Overzicht methoden betrouwbaarheidsinschatting...........................................................................40
9.3.2. Wat beïnvloedt betrouwbaarheid?.....................................................................................................41
9.3.3. Validiteit en betekenis.........................................................................................................................41
9.4. Kwaliteitsbeoordeling moeilijkheidsgraad..................................................................................................42
9.5. Kwaliteitsbeoordeling discriminatie-index (D)............................................................................................42
10. Hoofdstuk 3: Kwaliteit van de psychodiagnostiek – Thema 4: Richtlijnen voor rapportering en
verslaggeving............................................................................................................................................... 43
10.1. Waarom een verslag/rapport?.................................................................................................................43
10.2. Inhoud van een verslag.............................................................................................................................43
10.3. Soorten verslaggeving...............................................................................................................................43
10.4. Algemene richtlijnen voor functionele verslaggeving...............................................................................44
10.5. Specifieke richtlijnen voor functionele verslaggeving in de hulpverlening...............................................44
10.6. Richtlijnen voor functionele verslaggeving in A&O-assessment...............................................................44
10.7. Aandachtspunten schrijfstijl......................................................................................................................44
10.8. Rechten van cliënt bij verslaggeving.........................................................................................................45
11. Hoofdstuk 4: Faire en cultuurvrij diagnostiek – Thema 1: Dynamisch testen en testmodificatie...............46
11.1. Drie basisattitudes van psychodiagnosticus voor faire diagnostiek.........................................................46
12. Hoofdstuk 4: Faire en cultuurvrije psychodiagnostiek – Thema 2: Cultuurfair psychodiagnostisch
handelen: een noodzakelijkheid maar geen vanzelfsprekendheid.................................................................48
Thema 2.1.: Cultuurfaire diagnostiek in de hulpverlening.............................................................................48
12.1. Inleiding.....................................................................................................................................................48
12.2. Valkuilen in de cultuurfaire psychodiagnostiek........................................................................................48
12.3. Drie mogelijke vormen van vertekening...................................................................................................48
12.4. Implicaties voor psychodiagnostische proces...........................................................................................49
12.5. Psychodiagnostisch instrumentarium kiezen en inzetten.........................................................................50
2
, 12.6. Discussie en conclusie................................................................................................................................50
Thema 2.2.: Cultuurfaire psychodiagnostiek bij werving & selectie...............................................................52
12.7. Inleiding.....................................................................................................................................................52
12.8. Op zoek naar talent...................................................................................................................................52
12.9. Perspectieven op selectie..........................................................................................................................52
12.9.1. Klassieke selectieperspectief.............................................................................................................52
12.9.2. Sociaal procesperspectief..................................................................................................................52
12.10. Psychologische tests, validiteit, fairness en testaanpassingen...............................................................52
12.10.1. Soorten tests....................................................................................................................................52
12.10.2. Kwaliteitseisen.................................................................................................................................52
12.10.3. Validiteit en fairness tests...............................................................................................................53
12.10.4. Validiteit, fairness en testaanpassingen..........................................................................................53
12.11. Selectie voor diversiteit: conclusie..........................................................................................................53
13. Hoofdstuk 5: Actuele thema’s in de psychodiagnostiek – Thema 1: Transdiagnostische factoren.............55
13.1. TD-factoren bij verslavingsgedrag............................................................................................................55
13.2. Slaapstoornissen als TD-factoren..............................................................................................................56
13.3. Klinisch perfectionisme als TD-factor........................................................................................................56
14. Hoofdstuk 5: Actuele thema’s van psychodiagnostiek - Thema 2: Assessment van persoonlijkheid:
zinvolheid en mogelijke problemen.............................................................................................................. 57
14.1. Wanneer persoonlijkheid in kaart brengen?.............................................................................................57
14.2. Soorten persoonlijkheidstests...................................................................................................................57
14.2.1. Projectieve testen/technieken (nooit als enige instrument)............................................................57
14.2.2. Observatie (altijd belangrijk, niet als enige methodiek gebruiken)..................................................57
14.2.3. Persoonlijkheidsvragenlijsten............................................................................................................57
14.3. Assessment persoonlijkheid zinvol............................................................................................................58
14.4. Problemen met persoonlijkheidsassessment............................................................................................58
15. Hoofdstuk 5: Actuele thema’s van psychodiagnostiek - Thema 3: Persoonlijkheid als voorspeller van
werkprestaties en contraproductief werkgedrag.......................................................................................... 60
15.1. Inleiding.....................................................................................................................................................60
15.2. Persoonlijkheid als voorspeller van studie – en werkprestaties................................................................60
15.2.1. Persoonlijkheid en werkprestaties....................................................................................................60
15.2.2. Persoonlijkheid en contraproductieef gedrag...................................................................................60
15.3. Het ‘Bandwidth-Fidelity Dilemma’............................................................................................................61
15.4. Frame-of-reference effect.........................................................................................................................61
15.5. Reference-group effect..............................................................................................................................61
15.6. Algemene conclusie en discussie...............................................................................................................61
15.7. Implicaties voor de praktijk.......................................................................................................................62
Diagnostiek van PH: kijken naar scores op brede dimensies én op smalle onderliggende schalen...................62
16. Hoofdstuk 6: Ethische en deontologische aspecten in de psychodiagnostiek...........................................63
16.1. Inleiding.....................................................................................................................................................63
16.1.1. Wettelijke voorwaarden....................................................................................................................63
16.1.2. Deontologische code.........................................................................................................................63
3
, 16.1.3. Ethisch-deontologische vraagstukken uit de praktijk.......................................................................64
16.2. Beroepsgeheim..........................................................................................................................................64
16.3. Geïnformeerde toestemming....................................................................................................................66
16.4. Dossiervoering en rapportering................................................................................................................67
16.5. Advisering..................................................................................................................................................68
4
