5.1 renaissance en humanisme
19) het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe
wetenschappelijke belangstelling
20) de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid
• wedergeboorte Griekse en Romeinse kunst
• de kerk had in de middeleeuwen weinig waardering voor kennis uit oudheid
• door de val van Constantinopel → veel mensen vluchten naar Italië → nemen
klassieke idealen en denkbeelden mee
• 2 renaissance kunstenaars: da Vinci en Michelangelo → homo universalis: architect,
beeldend kunstenaar en wetenschapper
• humanisme: met het verstand verschijnselen verklaren
• kritiek op Vulgaat: veel schrijffouten
• humanisten onderzoeken zowel geestelijk als fysiek mensbeeld → lichamen
onderzoeken (Galenus)
5.2 ontdekkers van nieuwe werelden
18) het begin van de Europese overzeese expansie
19) het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe
wetenschappelijke belangstelling
20) de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid
• late middeleeuwen: handel werd steeds internationaler
• topografische kaart zeer gedetailleerd rondom Middellandse zee, maar wereldkaart
niet (toscanelli bestudeerde deze met Europese en Arabische kennis)
• combineren oude en nieuwe kennis → verbreding wereldbeeld van Europeanen
• handel Aziatische producten duur (Arabieren, Ottomanen en Noord Italianen willen
er aan verdienen), Portugal en Spanje willen zelf handelen met Indië
• land bezet door Arabieren en ottomanen (verovering Constantinopel 1453) dus
onmogelijk om naar midden oosten te reizen voor producten
• Portugezen: ontdekkings reizen over zee via Noord-Afrikaanse kust georganiseerd
door Portugese Prins Hendrik de Zeevaarder
• 1488: B. Diaz vaart om zuidpunt van Afrika
1498: V. da Gama bereikt westkust van India
• factorijen: eilanden bezet door Portugezen → handel met inheemse bevolking
handel winstgevend maar gevaarlijk
• 2 handelsroutes: Arabieren en ottomanen via landroute, portugen via zeeroute
• 1492: reconquista voorbij, Spanje kon zich ook richten op ontdekkingsreizen
• Columbus kende kaart en meende Indië via het westen te bereiken, kreeg steun van
Spaanse koning (die financierde de uitrusting van 3 schepen)
,• komt na 5 weken aan in Caraïbisch gebied, meent dat hij in Indië is aangekomen
(noemt volk indianen)
• 1494: verdrag van Tordesillas → westelijke helft Nieuwe wereld van Spanje, oostelijk
helft van Portugal
• Amerigo Vespucci ontdekte dat Columbus onbekend gebied gevonden had.
• Brazilië kwam onbedoeld in handen van Portugezen
• 2 indianenvolken in Amerika: Azteken en Inca’s
• hoog ontwikkelde landbouw: irrigatiesystemen → bloeiende economie (ook door
verkopen van zoute aardappelen, mais en avocado’s en tomaten aan
stadsbevolking_
• conquistadores: Spaanse adel → trok bewapend nieuwe gebied in (omdat er gezegd
werd dat er veel goud was)
• Hernan Cortes: 1519 met soldaten gebied Azteken binnen, gevechten braken uit
door wapens. na 2 jaar geven Azteken zich over, groot gedeelte van volk en stad
verwoest.
• Francisco Pizarro: met 200 soldaten in gebied van Inca’s
• vijandige volken hielpen de Spanjaarden
• gevaar indianen: wapens/ harnas, ziekten
• conquistadores die gebieden veroverden→ landgoed als beloning
• encomienda: indianen werkten op plantages en in mijnen
• indianen stierven door zware werk
• de Las Casas spaarden indianen, verplaatste ze met Afrikaanse slaven
• 1542: de Nieuwe Wetten → indianen die zich tot christendom bekeerden werden nu
gezien als volwaardige mensen, uitbuiting ging nog door
• Afrikaanse slaven naar Amerika vervoerd; trans-Atlantische slavenhandel
• casta’s: - 2 Europese ouders
- gemengd bloed
- indianen
- slaven
• gevolgen komst Spanjaarden ontdekkingsreizen voor indianen: ziekten, geweld
culturele gevolgen
• Spanjaarden wilden mensen bekeren tot christendom, indianen bleven oude goden
aanbidden, niet toegestaan
• driehoekshandel: - wapens, textiel, luxegoederen van EU naar AF en AM
- slaven van AF naar AM
- koffie, katoen, tabak van AM naar EU
- vloot met goud en zilver jaarlijks van AM naar Spanje
• welvaart in Europa (toename van hoeveelheid edelmetaal in Europa) zorgde voor
waardeverlies van geld
• inkomen lage adel en boeren zakte
• door handelsstromen met Europa over Atl oceaan verliepen, werd Middellandse zee
minder belangrijk → nadelig voor Noord-Italië
, • kennis in Europa nam toe t.g.v. ontdekking van zeeroutes
5.3 de kerkhervorming
21) de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa als gevolg had
• kerk had veel invloed op dagelijks leven gelovigen (religieus en politiek)
• paus werd gezien als plaatsvervanger van God op aarde
• ketters: mensen die van kerkelijke leer afwijken
• kerk bestrijdt ketters in Inquisitie
• John Wycliffe had kritiek op kerk (terug naar eenvoud), vermijdde brandstapel door
machtige vrienden
• Johannes hus bekritiseerde kerkelijke gewoontes (aflaten, relikwieën, God aan hoofd
van kerk i.p.v. paus, bijbel in latijn) → brandstapel
• 1517: 95 stellingen Maarten Luther (aflaathandel, luxe kerkgebouwen en kennis
priesters)
• uitvinding drukpers → verspreiding ideeën
• hervorming en reformatie
• paus deed Luther in kerkelijke ban, Karel v deed Luther in rijksban (mocht straffeloos
gedood worden)
• volgelingen stichten eigen kerkgemeentes, steun vorsten HR Rijk
• Luther vond priesters onnodig, kerkdiensten moesten in volkstaal, bijbel werd
vertaald (ook kritiek op joden)
• adel raakt in knel door opkomst burgerij en vorsten
• belasting opleggen aan adel → belastingheffing boeren
• boeren accepteren veranderingen niet → Boerenoorlog 1524
• nederlaag, Luther vond dat boeren adel moesten steunen (uitgekozen door God)
• Steden stapten over tot lutheranisme, hadden toestemming om katholieken kerken
te plunderen → oorlog
• 1555 Vrede van Augsburg: onderdanen moesten geloof vorst aannemen, anders
moesten ze verhuizen
• Calvijn (frans-Zwitsers): wanneer vorst zich niet aan regels God houdt, mag volk vorst
afzetten
• predestinatie: voor geboorte staat vast of iemand naar hemel gaat of niet
• Calvijn was tegen pracht en praal van kerk
• regels nieuwe organisatie kerk: leden kerkgemeente kiesten vertegenwoordigers,
gemeenschappelijke vergadering vertegenwoordigers van alle gemeentes
• geen paus aan het hoofd
• aanhangers Calvijn: hugenoten
• 1598 edict van Nantes → elke fransman kreeg gewetensvrijheid
• contrareformatie: reactie van katholieke kerk op opkomst protestantse kerk
• betere priesters aangesteld, kleinere bisdommen
19) het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe
wetenschappelijke belangstelling
20) de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid
• wedergeboorte Griekse en Romeinse kunst
• de kerk had in de middeleeuwen weinig waardering voor kennis uit oudheid
• door de val van Constantinopel → veel mensen vluchten naar Italië → nemen
klassieke idealen en denkbeelden mee
• 2 renaissance kunstenaars: da Vinci en Michelangelo → homo universalis: architect,
beeldend kunstenaar en wetenschapper
• humanisme: met het verstand verschijnselen verklaren
• kritiek op Vulgaat: veel schrijffouten
• humanisten onderzoeken zowel geestelijk als fysiek mensbeeld → lichamen
onderzoeken (Galenus)
5.2 ontdekkers van nieuwe werelden
18) het begin van de Europese overzeese expansie
19) het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe
wetenschappelijke belangstelling
20) de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid
• late middeleeuwen: handel werd steeds internationaler
• topografische kaart zeer gedetailleerd rondom Middellandse zee, maar wereldkaart
niet (toscanelli bestudeerde deze met Europese en Arabische kennis)
• combineren oude en nieuwe kennis → verbreding wereldbeeld van Europeanen
• handel Aziatische producten duur (Arabieren, Ottomanen en Noord Italianen willen
er aan verdienen), Portugal en Spanje willen zelf handelen met Indië
• land bezet door Arabieren en ottomanen (verovering Constantinopel 1453) dus
onmogelijk om naar midden oosten te reizen voor producten
• Portugezen: ontdekkings reizen over zee via Noord-Afrikaanse kust georganiseerd
door Portugese Prins Hendrik de Zeevaarder
• 1488: B. Diaz vaart om zuidpunt van Afrika
1498: V. da Gama bereikt westkust van India
• factorijen: eilanden bezet door Portugezen → handel met inheemse bevolking
handel winstgevend maar gevaarlijk
• 2 handelsroutes: Arabieren en ottomanen via landroute, portugen via zeeroute
• 1492: reconquista voorbij, Spanje kon zich ook richten op ontdekkingsreizen
• Columbus kende kaart en meende Indië via het westen te bereiken, kreeg steun van
Spaanse koning (die financierde de uitrusting van 3 schepen)
,• komt na 5 weken aan in Caraïbisch gebied, meent dat hij in Indië is aangekomen
(noemt volk indianen)
• 1494: verdrag van Tordesillas → westelijke helft Nieuwe wereld van Spanje, oostelijk
helft van Portugal
• Amerigo Vespucci ontdekte dat Columbus onbekend gebied gevonden had.
• Brazilië kwam onbedoeld in handen van Portugezen
• 2 indianenvolken in Amerika: Azteken en Inca’s
• hoog ontwikkelde landbouw: irrigatiesystemen → bloeiende economie (ook door
verkopen van zoute aardappelen, mais en avocado’s en tomaten aan
stadsbevolking_
• conquistadores: Spaanse adel → trok bewapend nieuwe gebied in (omdat er gezegd
werd dat er veel goud was)
• Hernan Cortes: 1519 met soldaten gebied Azteken binnen, gevechten braken uit
door wapens. na 2 jaar geven Azteken zich over, groot gedeelte van volk en stad
verwoest.
• Francisco Pizarro: met 200 soldaten in gebied van Inca’s
• vijandige volken hielpen de Spanjaarden
• gevaar indianen: wapens/ harnas, ziekten
• conquistadores die gebieden veroverden→ landgoed als beloning
• encomienda: indianen werkten op plantages en in mijnen
• indianen stierven door zware werk
• de Las Casas spaarden indianen, verplaatste ze met Afrikaanse slaven
• 1542: de Nieuwe Wetten → indianen die zich tot christendom bekeerden werden nu
gezien als volwaardige mensen, uitbuiting ging nog door
• Afrikaanse slaven naar Amerika vervoerd; trans-Atlantische slavenhandel
• casta’s: - 2 Europese ouders
- gemengd bloed
- indianen
- slaven
• gevolgen komst Spanjaarden ontdekkingsreizen voor indianen: ziekten, geweld
culturele gevolgen
• Spanjaarden wilden mensen bekeren tot christendom, indianen bleven oude goden
aanbidden, niet toegestaan
• driehoekshandel: - wapens, textiel, luxegoederen van EU naar AF en AM
- slaven van AF naar AM
- koffie, katoen, tabak van AM naar EU
- vloot met goud en zilver jaarlijks van AM naar Spanje
• welvaart in Europa (toename van hoeveelheid edelmetaal in Europa) zorgde voor
waardeverlies van geld
• inkomen lage adel en boeren zakte
• door handelsstromen met Europa over Atl oceaan verliepen, werd Middellandse zee
minder belangrijk → nadelig voor Noord-Italië
, • kennis in Europa nam toe t.g.v. ontdekking van zeeroutes
5.3 de kerkhervorming
21) de protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa als gevolg had
• kerk had veel invloed op dagelijks leven gelovigen (religieus en politiek)
• paus werd gezien als plaatsvervanger van God op aarde
• ketters: mensen die van kerkelijke leer afwijken
• kerk bestrijdt ketters in Inquisitie
• John Wycliffe had kritiek op kerk (terug naar eenvoud), vermijdde brandstapel door
machtige vrienden
• Johannes hus bekritiseerde kerkelijke gewoontes (aflaten, relikwieën, God aan hoofd
van kerk i.p.v. paus, bijbel in latijn) → brandstapel
• 1517: 95 stellingen Maarten Luther (aflaathandel, luxe kerkgebouwen en kennis
priesters)
• uitvinding drukpers → verspreiding ideeën
• hervorming en reformatie
• paus deed Luther in kerkelijke ban, Karel v deed Luther in rijksban (mocht straffeloos
gedood worden)
• volgelingen stichten eigen kerkgemeentes, steun vorsten HR Rijk
• Luther vond priesters onnodig, kerkdiensten moesten in volkstaal, bijbel werd
vertaald (ook kritiek op joden)
• adel raakt in knel door opkomst burgerij en vorsten
• belasting opleggen aan adel → belastingheffing boeren
• boeren accepteren veranderingen niet → Boerenoorlog 1524
• nederlaag, Luther vond dat boeren adel moesten steunen (uitgekozen door God)
• Steden stapten over tot lutheranisme, hadden toestemming om katholieken kerken
te plunderen → oorlog
• 1555 Vrede van Augsburg: onderdanen moesten geloof vorst aannemen, anders
moesten ze verhuizen
• Calvijn (frans-Zwitsers): wanneer vorst zich niet aan regels God houdt, mag volk vorst
afzetten
• predestinatie: voor geboorte staat vast of iemand naar hemel gaat of niet
• Calvijn was tegen pracht en praal van kerk
• regels nieuwe organisatie kerk: leden kerkgemeente kiesten vertegenwoordigers,
gemeenschappelijke vergadering vertegenwoordigers van alle gemeentes
• geen paus aan het hoofd
• aanhangers Calvijn: hugenoten
• 1598 edict van Nantes → elke fransman kreeg gewetensvrijheid
• contrareformatie: reactie van katholieke kerk op opkomst protestantse kerk
• betere priesters aangesteld, kleinere bisdommen
