Thema 0: Introductie doelgroep volwassenen.............................................................................................. 7
1. De volwassenheid als levensfase: ontwikkelingspsychologie................................................................7
1.1 De volwassenheid: LICHAMELIJKE veranderingen...........................................................................7
1.2 De volwassenheid: COGNITIEVE veranderingen..............................................................................8
1.2.1 Het postformele denken........................................................................................................... 8
1.2.2 Verschillende vormen van intelligentie....................................................................................8
1.3 De volwassenheid: PSYCHISCHE veranderingen..............................................................................9
1.4 De volwassenheid: SOCIALE veranderingen....................................................................................9
1.4.1 De evolutie van de partnerrelatie doorheen de tijd................................................................10
2. Algemeen: mentaal welzijn van de volwassene................................................................................... 11
2.1 Uit Nationale Gezondheidsenquête (2018)...................................................................................11
2.2 Nationaal geluksonderzoek Ugent (2020)...................................................................................... 11
............................................................................................................................................................ 11
2.2.1 Nationaal geluksonderzoek (2019)......................................................................................... 12
2.3 De geluksdriehoek – Vlaams instituut Gezond Leven....................................................................12
Thema 1: Partnerrelaties............................................................................................................................ 13
Deel 1: 1. Partnerrelaties anno 2021 (Feiten, cijfers en maatschappelijke evoluties m.b.t. partnerrelaties
in Vlaanderen)........................................................................................................................................ 13
1.1 Enkele evoluties: 1921 tegenover 2021?.......................................................................................13
1.2 Feiten en cijfers: relaties............................................................................................................... 13
2. Wat zijn intieme relaties?.................................................................................................................... 15
2.1 Vier criteria intieme relaties:......................................................................................................... 15
1. Interafhankelijkheid.................................................................................................................... 15
2. Uniciteit....................................................................................................................................... 16
3. Closeness..................................................................................................................................... 16
4. Seks (potentie tot)....................................................................................................................... 16
2.2 Definitie: Wat zijn intieme relaties?..............................................................................................17
3. Waarom zijn intieme relaties belangrijk?............................................................................................ 17
3.1 Relaties: gericht op de overleving van de soort.............................................................................17
3.1.1 Liefde = biologisch verankerd................................................................................................. 17
3.1.2 Fysiek contact......................................................................................................................... 18
3.2 Relaties: een universele menselijke ervaring.................................................................................19
3.3 Relaties: emotionele verrijking...................................................................................................... 20
3.3.1 De liefdesdriehoek van Robert J. Sternberg............................................................................20
3.4 Relaties: beïnvloeden ons fysiek en psychisch welzijn...................................................................21
3.5 Conclusie....................................................................................................................................... 21
1
, Deel 2: 1. Onderzoek naar partnerrelaties: een blik op relatiekwaliteit, relatiesatisfactie en
relatiestabiliteit....................................................................................................................................... 22
1.1 Wat bepaalt het relationeel functioneren van koppels?................................................................22
1.1.1 Een korte historiek – close relationship science.....................................................................22
1.1.2 Het integratief model van het relationeel functioneren.........................................................23
2. Partnerrelatieproblemen en partnerrelatietherapie: Relatiesucces voorspellen vanuit het integratieve
model van relatiefunctioneren................................................................................................................ 24
2.1 Wat doet een relatie slagen/ mislukken........................................................................................24
2.1.1 Individuele sterktes/ kwetsbaarheden...................................................................................24
2.1.2 Externe omstandigheden....................................................................................................... 25
2.1.3 Adaptieve processen: dyadische interacties...........................................................................26
3. Partnerrelatieproblemen en partnerrelatietherapie...........................................................................28
3.1 Partnerrelatieproblemen............................................................................................................... 28
3.2 Partnerrelatietherapie................................................................................................................... 28
3.2.1 Het partnerrelatietherapie landschap....................................................................................28
3.2.2 Verschillende benaderingen van partnerrelatietherapie........................................................29
3.3 Een hechtingsperspectief op partnerrelaties................................................................................. 30
3.3.1 Hechting: from infant to adult................................................................................................ 30
3.3.2 Hechtingsperspectief.............................................................................................................. 31
3.3.3 Hechting en partnerrelaties.................................................................................................... 32
3.4 Wat gebeurt er tussen partners en hoe gaan we ermee aan de slag?...........................................33
3.4.1 Hechtingsstrategieën tussen partners.................................................................................... 33
3.4.2 De emotielagen eronder......................................................................................................... 33
3.4.3 Hechtingsstrategieën tussen partners.................................................................................... 33
3.4.4 Emotionally Focused Couples Therapy...................................................................................33
3.5 Relatie ondersteunend aanbod in Vlaanderen..............................................................................33
Thema 2: Gezinsrelaties.............................................................................................................................. 35
Deel 1: Ouderschap 1. De transitie naar ouderschap..............................................................................35
1.1 De fameuze dip............................................................................................................................. 35
1.2 Down and up................................................................................................................................. 36
1.3 Transitie naar ouderschap: beschermende factoren......................................................................36
1.4 Transitie naar ouderschap: risicofactoren.....................................................................................36
1.5 Van partnerschap naar ouderschap............................................................................................... 36
2. Wat is ouderschap?............................................................................................................................. 37
2.1 Vormen van ouderschap............................................................................................................... 37
2.1.1 Diversiteit............................................................................................................................... 37
2.2 Evolutie in ouderschap.................................................................................................................. 37
2
, 2.3 It takes a village to raise a child..................................................................................................... 37
2.4 Draagkracht vs draaglast (Bakker)................................................................................................. 38
Deel 2: Opvoeden 1. Opvoeden: meegroeien met je kind.......................................................................39
1.1 Hoe leer je opvoeden?.................................................................................................................. 39
1.1.1 Over maternal gatekeeping en afwachtende vaders..............................................................39
1.2 Sensitief-responsief opvoeden...................................................................................................... 39
1.3 Gehechtheid: afstand vs nabijheid................................................................................................ 40
1.3.1 De hechtingspiramide van Truus Bakker (goed kennen!)........................................................40
1.4 Van kleuter naar jongere en puber…............................................................................................. 41
1.4.1 Opvoedingsstijlen................................................................................................................... 41
1.4.2 Zelfdeterminatie theorie (Deci & Ryan)..................................................................................41
1.4.3 Nieuwe Autoriteit (Omer)....................................................................................................... 41
2. Als het moeilijk loopt.......................................................................................................................... 41
2.1 Wat houdt opvoedingsondersteuning in?..................................................................................... 41
Deel 3: Gezin in transitie: over ‘het gezin’ 1. Het concept ‘gezin’............................................................42
1.1 Het concept ‘gezin’ (versus ‘huwelijk’).......................................................................................... 42
1.2 Het concept ‘gezin’ (versus ‘ouderschap’)..................................................................................... 42
1.3 Het concept ‘gezin’ (versus ‘partnerschap’)................................................................................... 42
1.4 Het concept ‘gezin’ (versus ‘familie’)............................................................................................. 43
1.5 Besluit het concept ‘gezin’............................................................................................................. 43
2. De concepten juridisch bekeken......................................................................................................... 43
2.1 Het concept ‘gezin’: juridisch........................................................................................................ 43
2.2. Het ‘concept’ ouderschap: juridisch............................................................................................. 43
2.3 Het concept ‘ouderlijk gezag’: juridisch......................................................................................... 44
3. Voorkomende gezinsvormen – veelheid aan termen..........................................................................45
4. Conclusie............................................................................................................................................. 45
Deel 4: Gezin in transitie: over ‘scheiding’ 1. Feiten en figuren...............................................................46
2. Kijken naar ‘scheiding’......................................................................................................................... 46
3. Verloop van een scheiding.................................................................................................................. 47
4. Belangrijkste reden om te scheiden.................................................................................................... 47
5. Duur van het scheidingsproces............................................................................................................ 47
5.1 EOT................................................................................................................................................ 47
6. Gevoelens tijdens het scheidingsproces.............................................................................................. 48
6.1 Eerste beslisser’ versus ‘tweede beslisser’....................................................................................48
7. Beïnvloedende factoren op welzijnsgevoel tijdens scheidingsproces..................................................49
7.1 Conflict.......................................................................................................................................... 49
7.2 Duur van het scheidingsproces...................................................................................................... 49
3
, 7.3 Initiatiefname................................................................................................................................ 49
7.4 Gevoel van billijkheid inzake verdeling goederen..........................................................................49
8. Scheidingsbemiddeling........................................................................................................................ 49
9. Wat na de scheiding?.......................................................................................................................... 50
10. Kindperspectief in scheiding.............................................................................................................. 50
10.1 Gewone aanpassing.................................................................................................................... 50
10.2 Moeizame aanpassing................................................................................................................. 50
11. Invloed van ouderlijk conflict op kinderen........................................................................................50
11.1 Hoe verhoudt zich de impact van ouderlijke conflicten tot de impact van de scheiding an sich? 50
11.2 Evolutie van ouderlijk conflict voor en na de scheiding...............................................................51
11.3 Levenstevredenheid naar frequentie van vroeger en huidig ouderlijk conflict............................51
11.4 Levenstevredenheid adolescenten na een scheiding...................................................................51
11.5 Schoolprestaties adolescenten na een scheiding.........................................................................51
Deel 5: Gezin in transitie: Het (nieuw-)samengesteld gezin 1. Wat is een (nieuw-)samengesteld gezin? 52
2. Cijfers en feiten................................................................................................................................... 52
3. Stellingen nieuw-samengesteld gezin................................................................................................. 52
4. Getuigenissen samengestelde gezinnen.............................................................................................. 52
5. Ouderschap en partnerschap in moeilijke positie...............................................................................52
5.1 In kerngezin................................................................................................................................... 52
5.2 In samengesteld gezin................................................................................................................... 52
6. Dominante discours van het kerngezin............................................................................................... 53
7. Hoe als psychologisch aan de slag met deze inzichten?......................................................................53
8. Tot slot................................................................................................................................................ 53
Deel 6: Gezin in transitie: Gezinnen in cultureel perspectief 1. Diversiteit en complexiteit.....................54
2. Cultuursensitief werken met gezinnen................................................................................................ 54
3. Belgische moslimgezinnen in context.................................................................................................. 54
3.1 Belgische moslimgezinnen op zoek naar nieuw evenwicht............................................................54
4. Islamitische normativiteit: bron van betekenisgeving.........................................................................55
5. Meervoudige identiteiten als realiteit................................................................................................. 55
6. Cultuursensitieve benadering van het gezin........................................................................................ 55
7. Toepassing.......................................................................................................................................... 55
Thema 3: Welzijn op het werk.................................................................................................................... 56
Deel 1: 1. De Motivatietheorieën............................................................................................................ 56
2. Burn-out.............................................................................................................................................. 56
2.1 Wat is een burn-out?..................................................................................................................... 56
2.1.1 Wat is een burn-out niet?....................................................................................................... 56
2.2 Oorzaken: fysiologie...................................................................................................................... 56
4
1. De volwassenheid als levensfase: ontwikkelingspsychologie................................................................7
1.1 De volwassenheid: LICHAMELIJKE veranderingen...........................................................................7
1.2 De volwassenheid: COGNITIEVE veranderingen..............................................................................8
1.2.1 Het postformele denken........................................................................................................... 8
1.2.2 Verschillende vormen van intelligentie....................................................................................8
1.3 De volwassenheid: PSYCHISCHE veranderingen..............................................................................9
1.4 De volwassenheid: SOCIALE veranderingen....................................................................................9
1.4.1 De evolutie van de partnerrelatie doorheen de tijd................................................................10
2. Algemeen: mentaal welzijn van de volwassene................................................................................... 11
2.1 Uit Nationale Gezondheidsenquête (2018)...................................................................................11
2.2 Nationaal geluksonderzoek Ugent (2020)...................................................................................... 11
............................................................................................................................................................ 11
2.2.1 Nationaal geluksonderzoek (2019)......................................................................................... 12
2.3 De geluksdriehoek – Vlaams instituut Gezond Leven....................................................................12
Thema 1: Partnerrelaties............................................................................................................................ 13
Deel 1: 1. Partnerrelaties anno 2021 (Feiten, cijfers en maatschappelijke evoluties m.b.t. partnerrelaties
in Vlaanderen)........................................................................................................................................ 13
1.1 Enkele evoluties: 1921 tegenover 2021?.......................................................................................13
1.2 Feiten en cijfers: relaties............................................................................................................... 13
2. Wat zijn intieme relaties?.................................................................................................................... 15
2.1 Vier criteria intieme relaties:......................................................................................................... 15
1. Interafhankelijkheid.................................................................................................................... 15
2. Uniciteit....................................................................................................................................... 16
3. Closeness..................................................................................................................................... 16
4. Seks (potentie tot)....................................................................................................................... 16
2.2 Definitie: Wat zijn intieme relaties?..............................................................................................17
3. Waarom zijn intieme relaties belangrijk?............................................................................................ 17
3.1 Relaties: gericht op de overleving van de soort.............................................................................17
3.1.1 Liefde = biologisch verankerd................................................................................................. 17
3.1.2 Fysiek contact......................................................................................................................... 18
3.2 Relaties: een universele menselijke ervaring.................................................................................19
3.3 Relaties: emotionele verrijking...................................................................................................... 20
3.3.1 De liefdesdriehoek van Robert J. Sternberg............................................................................20
3.4 Relaties: beïnvloeden ons fysiek en psychisch welzijn...................................................................21
3.5 Conclusie....................................................................................................................................... 21
1
, Deel 2: 1. Onderzoek naar partnerrelaties: een blik op relatiekwaliteit, relatiesatisfactie en
relatiestabiliteit....................................................................................................................................... 22
1.1 Wat bepaalt het relationeel functioneren van koppels?................................................................22
1.1.1 Een korte historiek – close relationship science.....................................................................22
1.1.2 Het integratief model van het relationeel functioneren.........................................................23
2. Partnerrelatieproblemen en partnerrelatietherapie: Relatiesucces voorspellen vanuit het integratieve
model van relatiefunctioneren................................................................................................................ 24
2.1 Wat doet een relatie slagen/ mislukken........................................................................................24
2.1.1 Individuele sterktes/ kwetsbaarheden...................................................................................24
2.1.2 Externe omstandigheden....................................................................................................... 25
2.1.3 Adaptieve processen: dyadische interacties...........................................................................26
3. Partnerrelatieproblemen en partnerrelatietherapie...........................................................................28
3.1 Partnerrelatieproblemen............................................................................................................... 28
3.2 Partnerrelatietherapie................................................................................................................... 28
3.2.1 Het partnerrelatietherapie landschap....................................................................................28
3.2.2 Verschillende benaderingen van partnerrelatietherapie........................................................29
3.3 Een hechtingsperspectief op partnerrelaties................................................................................. 30
3.3.1 Hechting: from infant to adult................................................................................................ 30
3.3.2 Hechtingsperspectief.............................................................................................................. 31
3.3.3 Hechting en partnerrelaties.................................................................................................... 32
3.4 Wat gebeurt er tussen partners en hoe gaan we ermee aan de slag?...........................................33
3.4.1 Hechtingsstrategieën tussen partners.................................................................................... 33
3.4.2 De emotielagen eronder......................................................................................................... 33
3.4.3 Hechtingsstrategieën tussen partners.................................................................................... 33
3.4.4 Emotionally Focused Couples Therapy...................................................................................33
3.5 Relatie ondersteunend aanbod in Vlaanderen..............................................................................33
Thema 2: Gezinsrelaties.............................................................................................................................. 35
Deel 1: Ouderschap 1. De transitie naar ouderschap..............................................................................35
1.1 De fameuze dip............................................................................................................................. 35
1.2 Down and up................................................................................................................................. 36
1.3 Transitie naar ouderschap: beschermende factoren......................................................................36
1.4 Transitie naar ouderschap: risicofactoren.....................................................................................36
1.5 Van partnerschap naar ouderschap............................................................................................... 36
2. Wat is ouderschap?............................................................................................................................. 37
2.1 Vormen van ouderschap............................................................................................................... 37
2.1.1 Diversiteit............................................................................................................................... 37
2.2 Evolutie in ouderschap.................................................................................................................. 37
2
, 2.3 It takes a village to raise a child..................................................................................................... 37
2.4 Draagkracht vs draaglast (Bakker)................................................................................................. 38
Deel 2: Opvoeden 1. Opvoeden: meegroeien met je kind.......................................................................39
1.1 Hoe leer je opvoeden?.................................................................................................................. 39
1.1.1 Over maternal gatekeeping en afwachtende vaders..............................................................39
1.2 Sensitief-responsief opvoeden...................................................................................................... 39
1.3 Gehechtheid: afstand vs nabijheid................................................................................................ 40
1.3.1 De hechtingspiramide van Truus Bakker (goed kennen!)........................................................40
1.4 Van kleuter naar jongere en puber…............................................................................................. 41
1.4.1 Opvoedingsstijlen................................................................................................................... 41
1.4.2 Zelfdeterminatie theorie (Deci & Ryan)..................................................................................41
1.4.3 Nieuwe Autoriteit (Omer)....................................................................................................... 41
2. Als het moeilijk loopt.......................................................................................................................... 41
2.1 Wat houdt opvoedingsondersteuning in?..................................................................................... 41
Deel 3: Gezin in transitie: over ‘het gezin’ 1. Het concept ‘gezin’............................................................42
1.1 Het concept ‘gezin’ (versus ‘huwelijk’).......................................................................................... 42
1.2 Het concept ‘gezin’ (versus ‘ouderschap’)..................................................................................... 42
1.3 Het concept ‘gezin’ (versus ‘partnerschap’)................................................................................... 42
1.4 Het concept ‘gezin’ (versus ‘familie’)............................................................................................. 43
1.5 Besluit het concept ‘gezin’............................................................................................................. 43
2. De concepten juridisch bekeken......................................................................................................... 43
2.1 Het concept ‘gezin’: juridisch........................................................................................................ 43
2.2. Het ‘concept’ ouderschap: juridisch............................................................................................. 43
2.3 Het concept ‘ouderlijk gezag’: juridisch......................................................................................... 44
3. Voorkomende gezinsvormen – veelheid aan termen..........................................................................45
4. Conclusie............................................................................................................................................. 45
Deel 4: Gezin in transitie: over ‘scheiding’ 1. Feiten en figuren...............................................................46
2. Kijken naar ‘scheiding’......................................................................................................................... 46
3. Verloop van een scheiding.................................................................................................................. 47
4. Belangrijkste reden om te scheiden.................................................................................................... 47
5. Duur van het scheidingsproces............................................................................................................ 47
5.1 EOT................................................................................................................................................ 47
6. Gevoelens tijdens het scheidingsproces.............................................................................................. 48
6.1 Eerste beslisser’ versus ‘tweede beslisser’....................................................................................48
7. Beïnvloedende factoren op welzijnsgevoel tijdens scheidingsproces..................................................49
7.1 Conflict.......................................................................................................................................... 49
7.2 Duur van het scheidingsproces...................................................................................................... 49
3
, 7.3 Initiatiefname................................................................................................................................ 49
7.4 Gevoel van billijkheid inzake verdeling goederen..........................................................................49
8. Scheidingsbemiddeling........................................................................................................................ 49
9. Wat na de scheiding?.......................................................................................................................... 50
10. Kindperspectief in scheiding.............................................................................................................. 50
10.1 Gewone aanpassing.................................................................................................................... 50
10.2 Moeizame aanpassing................................................................................................................. 50
11. Invloed van ouderlijk conflict op kinderen........................................................................................50
11.1 Hoe verhoudt zich de impact van ouderlijke conflicten tot de impact van de scheiding an sich? 50
11.2 Evolutie van ouderlijk conflict voor en na de scheiding...............................................................51
11.3 Levenstevredenheid naar frequentie van vroeger en huidig ouderlijk conflict............................51
11.4 Levenstevredenheid adolescenten na een scheiding...................................................................51
11.5 Schoolprestaties adolescenten na een scheiding.........................................................................51
Deel 5: Gezin in transitie: Het (nieuw-)samengesteld gezin 1. Wat is een (nieuw-)samengesteld gezin? 52
2. Cijfers en feiten................................................................................................................................... 52
3. Stellingen nieuw-samengesteld gezin................................................................................................. 52
4. Getuigenissen samengestelde gezinnen.............................................................................................. 52
5. Ouderschap en partnerschap in moeilijke positie...............................................................................52
5.1 In kerngezin................................................................................................................................... 52
5.2 In samengesteld gezin................................................................................................................... 52
6. Dominante discours van het kerngezin............................................................................................... 53
7. Hoe als psychologisch aan de slag met deze inzichten?......................................................................53
8. Tot slot................................................................................................................................................ 53
Deel 6: Gezin in transitie: Gezinnen in cultureel perspectief 1. Diversiteit en complexiteit.....................54
2. Cultuursensitief werken met gezinnen................................................................................................ 54
3. Belgische moslimgezinnen in context.................................................................................................. 54
3.1 Belgische moslimgezinnen op zoek naar nieuw evenwicht............................................................54
4. Islamitische normativiteit: bron van betekenisgeving.........................................................................55
5. Meervoudige identiteiten als realiteit................................................................................................. 55
6. Cultuursensitieve benadering van het gezin........................................................................................ 55
7. Toepassing.......................................................................................................................................... 55
Thema 3: Welzijn op het werk.................................................................................................................... 56
Deel 1: 1. De Motivatietheorieën............................................................................................................ 56
2. Burn-out.............................................................................................................................................. 56
2.1 Wat is een burn-out?..................................................................................................................... 56
2.1.1 Wat is een burn-out niet?....................................................................................................... 56
2.2 Oorzaken: fysiologie...................................................................................................................... 56
4
